Jangsiz osmon: aviatsiya Ukrainadagi uruşda keskin buriliş yasay oladimi?
|01:33 / 03.04.202333 88024 min
Ukrainadagi uruşda aviatsiya asosiy mavzuga aylandi - Kiyevdagilar Ğarb davlatlari Ukraina qurolli kuçlariga qaçon zamonaviy qiruvçi samolyotlar yetkazib berişini kutişmoqda. Ukraina rahbariyatiga köra, Rossiyaga qarşi muvaffaqiyatli kuraş uçun uçoqlar yetişmayapti. Lekin Ukraina ularni ololmasa nima böladi?
Ukraina eski sovet MiG-29 samolyotlaridan foydalanmoqda. Bu samolyotlar resursi tugaganda ular qanday uruşadi? Foto: Getty Images
Ğarb qiruvçi uçoqlari ijtimoiy tarmoqlardagi Ukraina QKning bölajak keng miqyosli operatsiyalaridan çöçib turgan rossiyaparast şarhlovçilar uçun ham çinakam olaböji bölib turibdi.
Biroq, Ukraina va Ğarbda ham Rossiya aviatsiyasidan çöçiş hissi bor.
Samolyotlar köpçilik uçun uruşning borişini «hal qiluvçi vosita», möjizaviy qurol sifatida körinişi mumkin. Bunday deyiş uçun asoslar ham bor. Yangi tarixda samolyotlar hal qiluvçi rolni öynagan uruşlar ham bölgan.
Masalan, 1991 yilning 27 fevralida Amerika aviatsiyasi Kuvaytdan çekinayotgan Iroq harbiy kolonnalariga zarba beradi. Öşanda yuzlab harbiy texnikalar yöq qilingan.
«Ölim şossesi» zamonaviy aviatsiya kuç-qudratining timsoliga aylandi. Suratda: Amerika aviatsiyasining işi natijaslari. 1991 yil Foto: Getty Images
Söngra NATOning Yugoslaviya va Liviyadagi havo kampaniyalari, Rossiyaning Suriyadagi operatsiyasi röy berdi — sönggi ön yilliklardagi uruşlar harbiy aviatsiya obrazini mustahkamlab bordi, u garçi har qanday mojaroning oqibatini hal qilmasa-da, ğalabani yaqinlaştiruvçi bölib tuyula boşladi.
Rossiyaning Ukrainaga bosqini bu obrazga kölanka taşlagan birinçi uruş böldi.
Ukrainaga Rossiyaning keng miqyosda bosqin uyuştirganidan bir yil ötib bu uruş tomonlarning heç biri havo operatsiyasini rejalaştirib, uyuştira olmaydigan qarama-qarşilikka aylandi. Rossiya va Ukraina samolyotlar va vertolyotlardan front çiziğiga yaqinlaşmasdan, faqat uzoqdan turib taktik darajada quruqlikdagi qöşinlarni qöllab-quvvatlaşda foydalanmoqda.
Ukraina havo kuçlari bilan boğliq holatda bu harbiy samolyotlar, tajribali uçuvçilar va yer ustidagi personal yetişmasligi bilan tuşuntiriladi. Lekin, ajablanarlisi, son va sifat jihatdan ustunlikka ega bölgan Rossiya harbiy kosmik kuçlari ham tölaqonli havo operatsiyasi ötkazişga qodir bölmayapti, deb yozadi BBC.
Mavzuga oid
Bunga sabab uruş boşlanganidan buyon ukrain zenitçilari yer usti komplekslarini faol ravişdan bir joydan boşqasiga köçirib, radarlarni öçirib yuribdi — ularni aniqlaş va yöq qiliş qiyin bölişi uçun.
Garçi Ukraina QK ixtiyorida sovetlarning eski zenit raketa komplekslari va radarlari bölsa ham, ukrainlar havo hujumidan mudofaaning örta va yaqin ta’sir radiusiga ega eşelonlangan tizimini yarata olişgan. Uni aldab ötiş qiyin — nişonlar yuqori balandlikda S-300 va «Buk»larning nişoniga aylanadi, past balandliklarda esa ğarbda işlab çiqarilgan köçma zenit komplekslariga «yem» böladi.
Front çiziğiga past balandlikda yorib kirmoqçi bölgan samolyotlar köçma zenit komplekslar möljali doirasiga tuşib qoladi. Foto: Getty Images
Ikkinçi sabab — rossiyalik harbiylarda havo hujumidan mudofaani söndiriş kampaniyasi olib boriş uçun harbiy tajriba va könikma yetişmasligi.
Ukraina S-300 zenit raketa divizioni komandiri Oleksandr BBC News Ukraina’ga hikoya qilib berişiça, u Rossiya uçuvçilaridan bu qadar bemulohazalik kutmagan.
«Ular menga noma’lum sabablarga köra, bizda umuman havo hujumidan mudofaa tizimi yöq deb öylaşgan. Ular gala bölib uçib kela boşlaşdi va bu bizga yoqimli syurpriz böldi. Biz ularni osongina urib tuşiriş mumkinligini kördik. Ular uruş boşida hatto çalğituvçi vositalardan ham foydalanişmadi», — degan u.
Oleksandrning aytişiça, bu ular uçun yangi yil konfetidek sovğa bölgan.
«Uruşning uç oyi mobaynida men faqat samolyotlarni urib tuşira boşladim. Bu biz Mariupol frontida turganimizda Donetsk, Xarkiv, biroz Zaporijjya yönalişlarida sodir böldi. Biz u yerlarda ularning yangi Su-35, Su-34 va Su-30 samolyotlarini qulatdik», — degan Oleksandr.
«Katta» zenit raketalardan zarba yeyişdan qoçib, rossiyalik uçuvçilar u qadar yuqori bölmagan balandliklarda parvoz qila boşlaşgan va Ukrainaga uruşgaça ğarb davlatlari tomonidan yetkazib berilgan köp sonli köçma zenit komplekslari zonasiga tuşib qolişgan. Past balandliklarda uçiş manyovr uçun, şuningdek raketa nişonga aniq tekkanda paraşyutdan foydalaniş uçun deyarli imkoniyat qoldirmaydi.
Biroq, Ukraina aviatsiyasi ham xuddi şunday vaziyatda — ular uçun Rossiya frontoldi havo hujumiga qarşi mudofaa tizimi juda xavfli raqib böldi. Oçiq ma’lumotlarga qaraganda, uruş boşlanganidan buyon Ukraina 61 ta samolyotidan ayrilgan, ularning teng yarmi HHM tizimlari yordamida urib tuşirilgan.
Ukraina aviatsiyasi muvaffaqiyatsizliklarini uçoqlar va tajribali uçuvçilar yetişmasligi bilan boğlamaslik kerak — Rossiya HHM tizimlari ukrain uçuvçilariga öz nazorati ostidagi hududlar osmonini yopiş uçun yetarli tarzda samarali faoliyat körsatmoqda.
Buning hayron qolarli joyi yöq, çunki har ikki armiya ildizi sovet qurolli kuçlariga borib taqaladi va ularda havo hujumidan mudofaa asosi aynan yer usti komplekslari bölgan.
«Keç sovet Havo hujumidan mudofa (HHM) tizimlari eşelonlangan tizimini tölaqonli sindiriş heç kim tomonidan uddalanmagan vazifa, Rossiya esa heç qaçon prinsip jihatidan öziga qarşi özi uruşga tayyorlanmagan — Rossiya va Ukraina HHM tizimlari aka-uka, şunçaki Rossiya tizimlarining katta qismi yangilanişga ulgurgan, biroq rivojlanişning eski mantiğida qolib ketgan», — degan BBC’ga nomini oşkor etmagan harbiy ekspert.
Ğarbda havo hujumidan mudofaani taşkillaştirişda aviatsiyaga köp e’tibor qaratilgan, u Rossiyaning havodan siquviga qarşi turişga, yer usti komplekslari bilan jihozlangan havo hujumidan mudofaa tizimini yorib ötişga örgatilgan.
Endi, uruş boşlanganidan bir yil ötgaç, Ukraina ham, Rossiya ham öz osmonini samaraliroq himoya qilişni örganib olişdi. Garçi Rossiyaning qanotli raketalari va dronlari hamon möljalga aniq yetib borayotgan, Ukraina pilotsiz uçar qurilmalari HHM tizimidan «tuynuk» topib, Rossiya içkarisigaça uçib kirayotgan bölsa-da, uçuvçi bilan boşqariladigan samolyotlar vositasida bu işni qiliş juda qiyin.
Yer usti HHM tizimini yorib ötiş tajribasi tomonlarning ikkisida ham yöq. Rossiya uçun bunday operatsiya katta yöqotişlar bilan keçadi. Ammo rahbarlari ğarb qiruvçi samolyotlari yetkazilişi uçun oyoq tirab turgan Ukraina bunday operatsiyani rejalaştirib amalga oşira oladimi?
Havodan operatsiya
Ukrainadagi uruşda aviatsiyadan qay tariqa foydalanilayotgani sönggi ön yilliklarda bölib ötgan uruşlarda kuzatganimizdan tubdan farq qiladi. Murakkab, qimmatbaho va yuqori samaradorlikka ega vosita gaubitsa va minomyotlar bilan bab-baravar işlatilmoqda.
F-16 artilleriyaning örnini bosişi mumkin, lekin buning uçun «osmonni tozalaş» kerak. Foto: USAF
Aviatsiyaning asosiy vazifalaridan biri — jang maydonida qöşinlarni qöllab-quvvatlaş va artilerriya öq-dorilarining iqtisod qilinişiga yordam beriş. F-16 7,7 tonna qurol-yaroğ eltişi mumkin, MiG-29 esa uç tonna. Bu holda qiruvçi uçoq uçuvçisi yerdagi artilleriyaçiga nisbatan öz qurollarini katta aniqlik va samaradorlik bilan işlata oladi.
Ukraina uruşi tezgina artilleriya uruşiga aylanib ketdi va u öz navbatida «snaryad taqçilligi»ni keltirib çiqardi — rus qöşinlari ham, ukrainlar ham snaryad yetişmovçiligi bilan töqnaş kelişdi. Bu Rossiya qöşinlari «sudraluvçi» bosqinlar uyuştirişga intilib, Ukraina mudofaasini sekin-asta siquvga olayotgan şu kunlarda yanada yaqqolroq namoyon bölmoqda.
Biroq, tomonlardan biri qat’iyat bilan hujumga ötsa «snaryad taqçilligi» yanada muammoga aylanadi — duşmanning mudofaasini dastlabki bosqiçda juda köp snaryad talab qiladigan yopirilma artilleriya zarbalari bilan yorib ötiş kerak böladi.
Ularni qisman aviatsiya bombalari bilan almaştiriş mumkin. Biroq, havodan hujum uyuştirişni qöllaş uçun faqat yer ustidagi nişonlarnigina möljalga olişni taqozo etmaydigan tölaqonli keng miqyosli havo operatsiya ötkaziş kerak böladi.
Qiruvçi-bombardimonçi uçoqlar duşmanning tayanç punktlari, hujum qilayotgan qöşinlarni neytrallaştiriş uçun kelayotgan zaxiralar kolonnasi, ştablar, aloqa tugunlarini yöq qila olişi uçun aviatsiyaning harbiy harakatini ta’minlaş kerak böladi.
Buning uçun ikkita alohida operatsiyalar ötkazilişi kerak — duşman nazorat qilayotgan hudud uzra havo kengliklarini egallaş va uning HHM tizimini yöq qiliş. Aks holda, qiruvçi uçoqlarning zarbaviy guruhi möljalga yetib bora olmaydi, uni tutuvçi samolyotlar va yer ustidagi zenit raketa komplekslari urib tuşiradi.
Bu masalalarning har biri — yer tomon zarba beriş, havo jangi va HHMni söndiriş — juda murakkab va uçuvçilar tarkibining alohida tayyorgarlik körişini taqozo etadi.
Birgina havo jangining özida turliça nişonlarga duç keliş mumkin — alohida taktik usullarni qöllaş kerak bölgan manyovrli qiruvçi samolyotlar, uzoqni ura oladigan raketalar va alohida taktika lozim bölgan uçar radarlar, duşmanning şturmçi va bombardimonçi uçoqlari — bu nişonlarning har biriga qarşi kuraşiş uçun alohida tayyorgarlik va könikmalar zarur.
HHM tizimini yengib ötiş — yanada murakkab vazifa bölib, turli vazifalarni bajarayotgan bir neça uçoqlar guruhining yuqori koordinatsiyasini talab qiladi: kimdir öziga duşman diqqatini jalb qiladi, ikkinçisi radioelektron kuraşga kirişadi, yana bir boşqasi raketa komplekslari va radarlarni yöq qiladi.
Bu alohida operatsiyalarning barçasi yana bir katta operatsiyaga birlaştirilganda, u yanada murakkab taşkilotçilik, boşqaruv, pilotlar tayyorgarligi, qömondonlik tarkibi, nihoyat, bu operatsiyalarni rejalaştiruvçi ştablarni taqozo etadi.
Bunga aviatsiya harakatlarini yer ustidagi kuçlar bilan koordinatsiya qiliş zaruriyatini ham qöşing, buni nafaqat oldindan repetitsiya qiliş kerak, şuningdek improvizatsiyaga tayyorlik, doimo özgarib turuvçi holatda işlaş talab qilinadi. Bundan taşqari, yer usti personali, logistika va boşqalarning tayyorgarligi ham muhim.
Ğarbda aviatsiyada jangovar harakatlarning ikkita asosiy ssenariysi köriladi — havo makoniga kiriş uçun tösqinlik qiliş va havoda hukmronlikni qölga kiritiş. Soddaroq aytganda, mudofaa va hujum.
Ukraina QK harbiy havo kuçlari duşman samolyotlari uçun osmonni yopa olişga qodirligini namoyiş etdi. Lekin osmonda ham yerdagidek hujum qilişdan köra mudofaaga ötiş osonroq. Agar Ukrainaning birinçi mudofaa ssenariysi muvaffaqiyatli iş bergan bölsa, bu hozirça ular ikkinçi ssenariyni ham eplay olişidan dalolat bermaydi.
Rossiyada zamonaviy qiruvçi samolyotlar juda köp, ularga qarşi eski MiGlar bilan qarşilik körsatiş oson emas. Foto: Getty Images
Bu xulosalar Rossiya aviatsiyasi uçun ham töğri keladi, lekin ular afzalroq vaziyatda: Rossiyada zamonaviy qiruvçi samolyotlar, havo radarlari, aerodrom infratuzilmasi bor. Bundan taşqari, ular Rossiyada işlab çiqarilgan samolyotlardan foydalanişadi, ularni ta’mirlab, jangovar holatda uşlab turiş osonroq.
Rossiya uçuvçilariga bunday operatsiyalarni ötkaziş uçun tajriba yetişmayotgan bölişi ehtimolli. Tajribani biror joydan olib bölmaydi — Suriyadagi jangovar parvozlar HHM tizimlari yöq joylarda amalga oşirilgan, Ukrainadagi uruş esa frontoldi nişonlariga taktik zarba beriş darajasida olib borilmoqda.
Rossiyalik harbiy ekspertlardan birining qayd etişiça, yana bir katta muammo tajribali harbiy boşliqlar yetişmasligi: «Amalda bunday jangovar harakatlar olib boriş yondaşuvi mas’uliyatni öz zimmasiga olib, bir neçta dadil taşkiliy qarorlar seriyasini qabul qilişni taqozo etadi. RF HKK boşqaruv tizimida bunga mos insonlar bor-yöqligi oçiq qolmoqda. Texnik vositalar esa yetarli».
Vositalar
Havo operatsiyasini ötkaziş uçun tegişli qurol-yaroğlar va texnikalar zarur. Zamonaviy qiruvçi samolyotlar — aslida zarur resurslarning kiçik bir qismi.
Masalan, zamonaviy havo jangini boşqarişda uzoq masofadagi radiolokatsion aniqlovçi qurilma (AWACS)ga ega samolyotlar qatnaşadi. Ularni köpinça uçar radarlar deb ataşadi, ular nafaqat havo kengliklarini kuzatadi, balki harbiy samolyotlar harakatini koordinatsiya qiluvçi qömondonlik punkti bölib ham xizmat qiladi.
Bunday qömondonlik punkti bölmiş uçoq real vaqtda havo kengliklaridangi holatni havo operatsiyalari qömondonlik markaziga uzatib turadi, usiz jangni boşqariş juda qiyin.
Bunday samolyotlar Rossiyada bor, ulardan biriga fevral oyida Belarusda dron yordamida hujum qilindi — harbiy aerodromdagi köplab samolyotlar içidan dron operatori aynan uni tanlagani ham bejiz emas.
Ukraina QK samolyotlari mamlakat hududiga uçib kirmaydigan, Polşa va Ruminiyada navbatçilik qilayotgan Boeing E-3 Sentry AWACS’laridan axborot olişi mumkin. Biroq E-3 radarining amal qiliş masofasi 375,5 kilometrga teng. Ruminiya çegarasidan Xerson oblastidagi eng yaqin front çiziğigaça masofa 280 km çiqadi. Havo janglari NATOga a’zo davlat çegarasidan uzoqroqda ötsa nima böladi?
AWACS’ning ta’sir qiliş masofasi — şartli kattalik. Kattaroq samolyotlarni u uzoqdan tanib oladi, kiçiklarini yaqinroqdan. Unga radiolokatsion signal uzatuvçilar yerdagi va uçar radarlar yaxşiroq körinadi. Lekin havo jangini tölaqonli boşqariş uçun yaqinroqda uçişi kerak.
Zamonaviy havo jangi turli qiruvçi samolyotlar guruhining öta murakkab kombinatsiyasidan iborat böladi. Birovlari jang qilsa, boşqasi zarur paytda hujumga ötadi, şuningdek «pistirmadan hujum» taktikasi bor: bunda samolyotlar yer böylab, radarlarga unçalik körinmaydigan tarzda parvoz qilişadi.
Foto 006. HIMARS qurilmalari juda samarali, lekin ular samolyotlar örnini bosa oladimi? Foto: Jam Sta Rosa
Bu taktik murakkab kombinatsiya qömondonlik punktidan turib boşqariladi va radarlar uning «közi» hisoblanadi. Ular havo jangi bölayotgan hududga qança yaqin va qançalik balandda bölsa şunça yaxşi.
Ukrainaning bisotida esa uçar radar yöq.
Ğarbning ikkilanişlari
Kiyev hozirça Ğarb davlatlaridan qiruvçi samolyotlar yetkazib beriş iltimosi böyiça qat’iyan rad javobini olgani yöq, bu masala muhokama etilmoqda.
Xorijiy uçoqlar Ukraina uçun neçoğlik foydali bölişi töğrisidagi muloqotlar nafaqat maxfiy majlislar va uçraşularda, şuningdek maxsus harbiy matbuot va ekspertlik hamjamiyatida ham bölib ötmoqda.
Keng tarqalgan nuqtayi nazarlardan biri quyidagiça: Ukrainaga zamonaviy qiruvçi samolyotlar yetkazib berilmasligi kerak, diqqat-eʼtiborni operativ uzoqlikdagi nişonlarni ura olişi mumkin bölgan uzoq masofali raketalarga qaratiş kerak. Masalan, uriş masofasi 150 km bölgan GLSDB yoki 300 km.ga uça oladigan MGM-140 ATACMS raketalariga.
Bunday nuqtayi nazar tarafdorlaridan biri AQŞ Senatining qurolli kuçlar böyiça qömitasi rahbari Jyek Rid. Fevral oyi boşida AQŞ havo-kosmik assotsiatsiyasi tomonidan çop etiladigan Air & Space Forces naşrida Ukrainaga F-16 samolyotlarini yetkazib beriş borasidagi munozaraga nisbatan uning fikrlari berildi.
Ridning sözlariga köra, ukrain uçuvçilari Rossiya HHM tizimi tomonidan xavf tufayli özlarida mavjud bölgan eski sovet samolyotlaridan ham 100 foizga foydalana olişmaydi.
«Ular möljalga yetib borgunça daraxtlar balandligida uçib yurişibdi, bomba taşlaşdan avval xavfsizroq balandlikka kötarilişadi. Ular şunaqa qilib bir neça uçuvçilarini yöqotişdi», — degan senator.
«Bu holatga F-16 nima ustunlik qöşa olişi mumkin? Sizlar uning uzoqqa uça olişi, baland uça olişi va boşqa ustunliklaridan baribir foydalana olmaysizlar, çunki havo kengliklari bunga yöl qöymadi», — deb hisoblaydi Jyek Rid. U Ukrainaga ATACMS raketalari berilişi tarafdori.
Bu ğoyaning boşqa bir tarafdori — harbiy ekspert, ötmişda harbiy uçuvçi bölgan Maksimilian Bremer internetdagi Defense News naşrida maqola e’lon qilib, unda «Ukrainaning havoda ustunlikka erişiş uçun qilgan har qanday harakati qimmatga tuşuvçi xato bölişi»ni ta’kidlagan.
«Buning örniga, Ukraina özining havo hududlariga kirişga tösiqinlik qilişdek muvaffaqiyatli strategiyasiga sodiq qolişi kerak, Ukrainani qöllayotgan xalqaro koalitsiya esa ularga HHM tizimlari va öq-dorilar yetkazişni kanda qilmasligi kerak», — deb hisoblaydi u. Bremerning sözlariga köra, Ğarb Ukrainaga hozirgidan köproq HHM tizimlari yetkazib bermoği kerak.
«Imkoniyatlari çegarasida»
Biroq, Kiyevdagilarning fikri boşqaça. Ukraina rahbariyati Ğarbga Ukraina QKga qiruvçi samolyotlar kerakligini eslatişdan çarçamayapti. Buning uçun Kiyevda özining dalillari bor.
Birinçidan, Ukraina eski sovet MiG-29 va Su-27 uçoqlaridan foydalanmoqda va ularning resurslari yetib kelgan.
«Bugun biz özimizda mavjud samolyotlar bilan ularga qarşi teppa-teng jang olib borolmaymiz. Bu sovet texnikasi ham ma’naviy, ham jismoniy eskirgan. Biz bu texnikalarni işlab çiqaruvçisi ham emasmiz. Öz-özidan tuşunarliki, bu texnikalar öz imkoniyatlari çegarasida işlamoqda. Uçuvçilar uçoqlardan siqib oliş mumkin bölgan imkoniyatlarning barçasini işga solmoqda», — degan BBC’ga Ukraina QK havo kuçlari rasmiy vakili Yuriy Ignat.
Ukraina havo hujumidan mudofaa tizimining Rossiya samolyotlarini front çiziğiga yaqinlaşişga yöl qöymayotgan taktikasi nafaqat yer usti tizimlaridan, şuningdek zenit raketa komplekslari bilan hamkorlikda işlovçi aviatsiyadan ham foydalanişni qamrab oladi. Ukraina samolyotlarining resursi ado bölganida, Rossiya qiruvçi va bombardimonçi samolyotlariga Ukraina HHM tizimlarini yengib ötişi osonlaşadi.
Ignatning sözlariga köra, ğarb qiruvçi samolyotlari Rossiya armiyasi Ukraina hududini öqqa tutayotgan qanotli raketalar va dronlarni samarali tutib olişda ham asqotadi.
Bundan taşqari, ğarb qiruvçi uçoqlari, xususan, F-16 zamonaviy qurollarni ham olib yuroladi. Masalan, AGM-88 HARM aksilradiolokatsion raketalarga ega qiruvçi samolyotlar Rossiya operatorlarini radarlarni öçirişga majbur qiladi, bu esa yer usti nişonlariga qiynalmasdan zarba beriş imkonini yaratadi.
Agar Ukraina F-16 samolyotlarini olsa, ular 160 km.ga uçuvçi AIM-120 AMRAAM raketadan ham foydalanişlari imkonli böladi. Amerika qiruvçi samolyotlarining sönggi modifikatsiyalari zamonaviy raqamli öt oçiş tizimlari, kuçli radarga va duşmanni olisdan turib nişonga oliş imkoniyatiga ega.
F-16 korreksiyalanadigan aviabombalardan foydalanayotgan Rossiya samolyotlariga qarşi kuraşişi mumkin. Bunday bombalar HHM tizimi zonasiga kirmasdan, nişonga bir neça ön kilometr qolganda işga tuşiriladi. Rossiya Su-35 qiruvçi samolyotlari Sumi oblastidagi nişonlarga qarşi şunday aviabombalarni işga tuşirişgan.
Nihoyat, F-16 turli tuman bomba va raketalarni, jumladan, dengiz bombalarini ham olib yurişi, Rossiya HHM tizimlari faoliyat zonasiga kirmasdan, özini xavf ostiga qöymasdan işlaşi mumkin.
Ukraina tomonini qiruvçi samolyotlar beriş foydasiga keltirgan dalillari bölsa ham, ularda havo jangida qat’iyan buriliş yasaş haqida gap bormayapti. Ukraina QK çindanam ham Rossiyaning eng yangi Su-30 va Su-35 samolyotlariga qarşi eski va oddiyroq MiG-29lar bilan samarali qarşilik qilmoqda.
Yangi samolyotlar Ukraina aviatsiyasini taktik darajasda yanada samarali qiladi, mamlakat HHM tizimini kuçaytiradi, lekin Ukraina QK havo kuçlari qömondonligida qat’iy reydlar va yopirilma operatsiyalar ötkaziş niyati bormi?
Ukraina havo kuçlari bombardimonçi uçoqlar va uçar radarlarni urib tuşira oladimi, Rossiya kemalari va Qora dengiz floti sohilidagi bazalarga zarba bera oladimi, Ukraina hujum qilayotgan joyga tortib kelinayotgan Rossiya zaxira qöşinlari oldidagi köpriklarni vayron qila oladimi?
Uçuvçilar qayerdan olinadi?
Yopirilma operatsiyalar nafaqat köplab qiruvçi samolyotlar, dadil rejalar va ştablarning puxta tayyorgarligini, şuningdek, köp sonli tayyorlangan uçuvçilarni ham talab qiladi.
Garçi matbuotda xorijda allaqaçon Ukraina Qurolli kuçlari parvoz tarkibi tayyorgarlik ötayotgani haqidagi xabarlar paydo bölayotgan esa-da, Ukraina QK vakillari hozirça uçuvçilar tayyorlanmayotganini aytişmoqda.
Ukraina QK aviatsiya qömondoni, general Sergiy Golubsov Times naşriga aytişiça, yaqinda AQŞdan F-16 samolyotini boşqariş imkoniyati sinovdan ötkazilgan ikki ukrain uçuvçisi qaytib kelgan.
«Ular uç hafta mobaynida u yerda F-16 trenajyorida ikki uçuvçi birgalikda uçib, qurol-yaroğlardan foydalanişni örganişdi. Natijalar yomon emas: ukrain uçuvçilari F-16 samolyotlarida parvoz qiliş va qurol-yaroğ tizimidan foydalanişni yarim yilga qolmasdan örganişi mumkin», — deya undan iqtibos keltiradi naşr.
Uning sözlariga köra, Ukraina QK «bir neça ön» uçuvçidan iborat guruhni tanlab olgan, ular örganiş uçun AQŞga jönab ketişga tayyor.
U şuningdek, parvoz tarkibidan bölmagan havo kuçlari mutaxassislari allaqaçon öqiyotganini ham ta’kidlagan: «Ukraina harbiy xizmatçilarini tayyorlaş butun Yevropa böylab davom etmoqda. Ön minglab askarlar Ispaniya, Fransiya, Italiya, Buyuk Britaniya va Germaniyada öqişmoqda. Ularning aksariyati HHK harbiy xizmatçilari, xususan, HMM tizimini boşqarişga öqitilayotganlar, ular orasida HHK jangovar boşqaruv ofitserlari ham bor, ular yerdan turib aviatsiya harakatini boşqaradi».
Qiruvçi samolyotlar parvozini ta’minlaş uçun kerak böladigan bunday mutaxassislar soni uçuvçilardan ham köproq bölişi kerak. Rus ekspertlaridan birining sözlariga köra, 200 ta samolyot uçun «bir neça ming texnika va uskunalarini tuşunadigan taxminan 10 ming nafar kişi kerak böladi».
Avvalroq Ukraina matbuoti Yuriy Ignatning bu boradagi sözlarini keltirgan edi. Unga köra, Ukraina osmonini tölaqonli himoya qiliş uçun «qiruvçi samolyotlarning 5 ta brigadasi kerak». Ukrain jurnalistlarining hisoblaşlariça, bu 180 tagaça samolyotlarni anglatadi. Biroq, spiker Ukraina bu samolyotlarni yaqin orada qölga kiritişni möljallayotgani haqida heç narsa demagan.
Biroq, Ukraina ğarb samolyotlarini keltirgan taqdirda ham unga tajribali uçuvçilar yetişmaydi. Agar jangovar tajribaga ega uçuvçilar bu samolyotlarga köçirib ötqazilganida ham, yangi tipdagi uçoqni boşqarişni örganiş qiyin, u bilan jang qiliş yanada murakkab.
Ukrain va jahon matbuotida aynan F-16 samolyotlarida jang qiliş tajribasiga ega bölgan xorijlik köngilli uçuvçilarni jalb qiliş imkoniyati muhokama qilib bölingan.
Ignat ham bunday imkoniyat borligini inkor etmayapti. «Nega foydalanmaslik kerak? Ham uçuvçilar, ham texnik personalni jalb qilişimiz mumkin. Fikrimça, ular ezgulik va yoruğlik tomonda turib jang qiliş istagini bildirişsa, bu örnatilgan tartibda amalga oşiriladi, bu muammo emas», — degan u BBC’ga.
Biroq Ukraina ğarbda tayyorlangan qança uçuvçini qabul qilib olişi va bu qaçon röy berişi aniq emas. Bu axborot şu qadar maxfiylaştirilganki, oçiq manbalar asosida Ukrainada yaqin orada önlab jang qilişga qodir uçuvçilar paydo bölişini ham, buning aksi röy berişini ham inkor etib bölmaydi.
Boz ustiga, Ukraina Qurolli kuçlari qömondonligi özining mutlaqo kutilmagan rejalari bilan duşmanni boşi berk köçaga qamab qöya olişiga kuzatuvçilarni köniktirib bölgan.
