Energetika sohasi böyiça ekspert Ravşan Xöjanov Kun.uzʼga taqdim etgan maqolasida Özbekistonda energiya bozorini liberallaştiriş, sohaga xususiy investorlarni jalb qiliş va tarif siyosati böyiça öz fikr-mulohazalari bilan örtoqlaşdi.
Foto: Kun.uzFoto: Kun.uz
Işonçli va arzon energiyadan foydalaniş aholining iqtisodiy va ijtimoiy farovonligi uçun muhim ahamiyatga ega bölgani sababli Toşkent şahridagi energetika inqirozi taşviş uyğotadi. Gaz bosimi özgarişi va yoqilği quyiş şoxobçalaridagi turnaqator navbatlar kundalik hayotga sezilarli salbiy ta’sir körsatişi va isitiş hamda transport kabi muhim xizmatlarda uzilişlarga olib keladi.
Poytaxtdagi energetika inqirozining asl sabablarini sinçiklab örganib çiqiş, vaziyatni töğri yölga qöyiş va energetika tarmoği şaharning ösib borayotgan ehtiyojlarini qondiriş imkoniyatiga ega bölişini ta’minlaş zarur. Bu yangi infratuzilmaga sarmoya kiritiş, energiya samaradorligini oşiriş, energiya balansini diversifikatsiya qiliş va barqaror energiya rivojlanişiga yordam beruvçi siyosat va qoidalarni amalga oşirişni öz içiga oladi.
Şuningdek, aholini energetika sohasi holati va inqirozdan çiqiş böyiça körilayotgan çora-tadbirlar töğrisida xabardor qiliş muhim ahamiyatga ega. Aniq va şaffof muloqot xalqning işonçi va tuşunişini mustahkamlaşga yordam beradi va inqirozning aholiga salbiy ta’sirini minimallaştiradi.
Xususiy sektorni jalb qiliş va energetika sohasiga xususiy investitsiyalarni rağbatlantiriş energiya inqirozini bartaraf etiş va kelajakda barqaror va işonçli energiya ta’minotini ta’minlaşda muhim rol öynaydi. Bu xususiy kompaniyalarni şamol va quyoş kabi qayta tiklanadigan energiya manbalariga sarmoya kiritiş, şuningdek energiya samaradorligini oşiradigan va çiqindilarni kamaytiradigan innovatsion yeçimlarni joriy etişni rağbatlantirişni öz içiga oladi.
Bundan taşqari, davlat manfaatlarini hisobga olgan holda energetika sohasini mas’uliyatli va şaffof boşqariş va tartibga solişni ta’minlaş muhimdir. Bu energiya işlab çiqariş va taqsimlaş böyiça aniq standart va qoidalarni belgilaşni, şuningdek, sektor hisobdorligini va aholi ehtiyojlari va taşvişlariga javob berişini ta’minlaydi.
Toşkent şahridagi energetika inqirozini hal etiş iqtisodiy, ijtimoiy va ekologik omillarni hisobga olgan holda köp qirrali yondaşuvni talab qiladi. Birgalikda işlaş va energetikani boşqarişda kompleks va barqaror yondaşuvni qöllaş orqali şahar va uning aholisi uçun işonçli va arzon energiya ta’minotini ta’minlaş, şuningdek, uning uzluksiz rivojlanişi va ösişini qöllab-quvvatlaş lozim.
Energetika sohasida davlat monopoliyasi raqobat, samaradorlik va innovatsiyalar nuqtai nazaridan muammolarni keltirib çiqaradi. Monopoliya şaroitida raqobat köpinça çeklangan bölib, bu narxlar oşişiga, xizmat körsatiş sifati pasayişiga va iste’molçilarning çeklangan tanloviga olib keladi. Bundan taşqari, davlat monopoliyasida samaradorlikni oşiriş va xarajatlarni kamaytiriş uçun xususiy kompaniya kabi rağbatlar bölmasligi mumkin, bu ham xizmatlar narxi va sifatiga ta’sir qiladi.
Mavzuga oid
Şu bilan birga, davlat monopoliyasining istiqbolli afzalliklari ham bor. Masalan, energetika sektori ustidan köproq nazorat va barça fuqarolarning energiyadan foydalanişini ta’minlaşga e’tibor beriladi. Bu, şuningdek, hukumatga energetika sohasini yaxşiroq tartibga soliş va milliy ustuvorliklarga mos keladigan ayrim energiya siyosati va taşabbuslarini ilgari suriş imkonini berişi ham mumkin.
Davlat monopoliyasini saqlab qoliş yoki energetika sektorini xususiy sarmoya va boşqaruvga oçiş töğrisidagi qaror murakkab va siyosiy ahamiyatga ega bölgan masala bölib, uni mamlakatning öziga xos şaroitlari va maqsadlaridan kelib çiqqan holda sinçkovlik bilan tahlil qiliş zarur. Energetika sohasidagi har qanday özgarişlar barça manfaatdor tomonlar manfaatlari va taşvişlarini inobatga olgan holda şaffof va maslahat asosida amalga oşirilişi kerak.
Özbekistondagi sohalar böyiça DXŞ loyihalari
Bunda boşqa davlatlarning energetika sohasini isloh qiliş va xususiylaştiriş borasidagi tajribasi va saboqlarini ham hisobga oliş lozim. Ba’zi mamlakatlarda energetika sohasini xususiylaştiriş böyiça ijobiy natijalar mavjud, bu esa raqobat kuçayişiga, narxlar pasayişiga va xizmat körsatiş sifati yaxşilanişiga olib keldi. Boşqa tomondan, ba’zi mamlakatlarda energetika sohasiga investitsiyalar qisqarişi va aholining ayrim qatlamlari uçun energiyadan foydalaniş qisqarişi kabi salbiy tajribalar mavjud.
Energetika sektori har qanday mamlakat iqtisodiyoti va farovonligining muhim tarkibiy qismi bölib, uni boşqariş va tartibga soliş bilan boğliq qarorlarga ehtiyotkorlik bilan yondaşiş muhimdir.
Yuqori haroratli quyoş kollektori (Germaniya aerokosmik markazi)
Masalan, “Hududiy elektr tarmoqlari” aksiyadorlik jamiyati viloyatlardagi “Hududiy elektr tarmoqlari korxonalari” aksiyadorlik jamiyatlarini xususiy sektorga sotiş yoki korporativ boşqaruvga berişi lozim. Xususiy sektorlar uçun faqat HETKdan energiyani sotib olib iste’molçilarga sotiş (riteyl) imkoniyati taklif qilinmoqda. Agar riteyllarda elektr energiyani faqat “Hududiy elektr tarmoqlari” aksiyadorlik jamiyatidan sotib olişdan boşqa çora qolmasa, ular uçun bu bozor qiziq emas. Bunday tuzilma energetika sohasidagi raqobatni çeklaşi va iste’molçilar uçun narxlar oşişiga olib kelişi mumkin. Raqobatbardoşroq va samarali energiya bozorini rivojlantirişga kömaklaşiş uçun mavjud me’yoriy-huquqiy bazani qayta körib çiqiş va xususiy sektorning kengroq iştiroki va raqobatini rağbatlantiradigan islohotlarni jadallaştiriş zarur böladi. Bu energetika sohasida innovatsiyalar va investitsiyalarni rağbatlantirişga yordam beradi va iste’molçilar uçun yaxşi xizmatlar va narxlarni pasaytirişga olib keladi.
Yevropada liberallaştirilgan elektr energiya bozorida standart kommutatsiya jarayonlari
Normativ-huquqiy bazaga kiritilgan har qanday özgartirişlar şaffof va adolatli bölişini hamda barça manfaatdor tomonlar, jumladan, iste’molçilar, energetika kompaniyalari va hukumat manfaatlarini hisobga olişi ham muhim. Yaxşi işlab çiqilgan me’yoriy-huquqiy baza energetika sektorining jamoat manfaatini ta’minlovçi va iste’molçilar huquqlarini himoya qiladigan tarzda işlaşiga yordam beradi.
Toşkentdagi energetika inqirozini hal etiş köp tomonlama yondaşuvni talab qiladi. Hukumat muammoni tan olişi va uni elektr energiyasi narxlarini me’yorlaştiriş, energetika sohasini monopoliyadan çiqariş va yangi texnologiyalarni joriy etiş orqali hal qilişi kerak. Işonçli va uzluksiz energiya ta’minoti uçun adolatli narx tölaşga tayyor bölişida aholining ham örni bor. Energetika sohasini rivojlantiriş va modernizatsiya qiliş uçun u foydali bölişi kerak. Aholiga ta’sirini yumşatiş uçun tabaqalaştirilgan tariflar va boşqa çoralar joriy etilişi mumkin. Biroq, oxir-oqibat, aholi arzon, ammo işonçsiz elektr energiyasini tanlaşi yoki işonçli ta’minot uçun biroz köproq pul tölaşi kerak böladi.
Joriy yilning 16 yanvarida Prezident energiya resurslari ta’minoti yuzasidan yiğiliş ötkazib, ikki oy muddatda xorijdan malakali mutaxassislarni olib kelib, boşqaruv va işlab çiqariş jarayonlarini raqamlaştiriş böyiça amaliy işlarni boşlaş vazifasini qöygandi. Bundan taşqari, Özbekiston Respublikasi Prezidentining «Xorijda istiqomat qilayotgan vatandoşlar bilan hamkorlik sohasida Özbekiston Respublikasi davlat siyosatini yanada takomillaştiriş çora-tadbirlari töğrisida»gi qarori asosida xorijiy kompaniyalarda işlayotgan vatandoşlarni ma’lum muddatga şartnoma asosida kompaniyasi yoki özini jalb qilib, davlat korxonalari jozibadorligini oşiriş va korporativ boşqaruv yölga qöyilişi maqsadga muvofiqdir. Eng asosiysi jamoa vakillari bittalab emas, birdaniga almaştirilişi muhim ahamiyat kasb etadi.
Germaniyada elektr energiya tovar hisoblanadi. Aksariyat provayderlar bir xil xizmatlarni taqdim etadilar, lekin ularning narxlari farq qilişi mumkin. Germaniyada har bir uy xöjaliklari 100 ga yaqin elektr ta’minotçilaridan birini tanlaşi mumkin. Bundan taşqari, butun mamlakat böylab ularning soni 1000 dan ortiq. Şuning uçun, kvartirangiz yoki uyingiz uçun yangi energiya kompaniyasini tanlaşda, çalkaşib ketiş mumkin.
Törtta asosiy elektr energiya provayderlari mavjud: E.ON, RWE, EnBW va Vattenfall. Bularga qöşimça ravişda Lichtblick, Polarstern, Ostrom, Grünwelt va Greenpeace Energy kabi bir neçta “yaşil” yetkazib beruvçilar mavjud. Bundan taşqari, siz past, örta va qimmat narxlardagi turli kompaniyalardan birini tanlaşingiz mumkin.
Germaniyadagi elektr provayderlarning narx va xizmat körsatiş taqsimoti
Töğri, köplab mamlakatlarda, jumladan, Özbekistonda ham elektr energiyasi narxi jahon örtaça darajasidan past, bu esa energetika sohasini modernizatsiya qiliş va kengaytiriş imkoniyatlarini çeklaydi. Elektr ta’minotining ahvolini yaxşilaş tariflarni kötariş va monopoliyani yöqotişni talab qiladi. Ammo bu şaffof, adolatli va aholi uçun juda oğir bölmagan tarzda amalga oşirilişi kerak. Differensiallaştirilgan tariflar va boşqa çora-tadbirlar, masalan, kam ta’minlangan uy xöjaliklari uçun subsidiyalar bu jarayonni boşqarişga yordam beradi.
Elektr narxini oşiriş muammoning yagona yeçimi emasligini ham tan oliş kerak. Hukumat va energetika kompaniyalari energiya samaradorligini oşiriş, qayta tiklanadigan energiyaga sarmoya kiritiş va tarmoq infratuzilmasini yaxşilaş kabi boşqa yöllarini ham körib çiqişi kerak.
Iqtisodiy va jamoatçilik fikri omillaridan taşqari, energetika sohasini yaxşilaşda atrof-muhit va texnologik jihatlar ham hisobga olinişi kerak. Quyoş, şamol va gidroenergetika kabi qayta tiklanadigan energiya manbalariga sarmoya kiritiş issiqxona gazlari çiqindilarini kamaytirişga, qazib olinadigan yoqilğiga qaramlikni pasaytirişga va energiya xavfsizligini oşirişga yordam beradi.
Şuningdek, energiyani saqlaş, tarmoqni boşqarişning ilğor usullari kabi energiya texnologiyalari rivojlanişini kuzatiş muhimdir. Uşbu texnologiyalar energiya tizimi samaradorligi va işonçliligini oşiriş, energiya yöqotişlarini kamaytiriş va qayta tiklanadigan energiya manbalari tizimiga integratsiyalaşuvini ta’minlaşga xizmat qiladi.
Energetika sohasini takomillaştirişning yana bir muhim jihati aholining energetik ta’lim va xabardorlik darajasini oşirişdan iborat. Bu odamlarga energiya tejaş, qayta tiklanadigan energiya manbalari va ularning energiya iste’molining atrof-muhitga ta’siri muhimligini tuşunişga yordam beradi.
Uşbu qadamlardan taşqari, energetika sektorini takomillaştirişni qöllab-quvvatlaş uçun amalga oşirilişi mumkin bölgan siyosat va tartibga soliş çoralari ham mavjud. Misol uçun, hukumat qayta tiklanadigan energiyaga sarmoya kiritgan kompaniyalar uçun soliq imtiyozlari berişi, binolar va jihozlar uçun energiya samaradorligi standartlarini belgilaşi mumkin. Hukumat, şuningdek, kam ta’minlangan uy xöjaliklariga energiya xizmatlaridan foydalanişda yordam beriş uçun moliyaviy yordam körsata oladi.
Energetika sohasini yaxşilaşda xalqaro hamkorlik ham muhim rol öynaşi mumkin. Bilimlar, texnologiya va ilğor tajribalarni almaşiş orqali davlatlar energiyadan foydalaniş imkoniyatini oşiriş va energiya samaradorligi va işonçliligini yaxşilaş uçun birgalikda işlaydi.
Moliyalaştirilgan yirik davlat-xususiy şeriklik energetika loyihalari
Vaqt ötişi bilan energetika sohasidagi taraqqiyotni kuzatiş va baholaş muhimdir. Bu takomillaştiriş sohalarini aniqlaşga, siyosiy çoralari ta’sirini kuzatişga va energiya ta’limi dasturlari samaradorligini baholaşga yordam beradi.
Energetika infratuzilmasiga investitsiyalar energetika sohasini takomillaştirişning yana bir muhim jihati hisoblanadi. Bunga mavjud energetika tizimlarini modernizatsiya qiliş, qişloq joylarda elektr energiyasidan foydalaniş imkoniyatlarini kengaytiriş, energiyaga bölgan talabni qondiriş uçun yangi energetika infratuzilmasini barpo etiş kiradi. Energetika infratuzilmasi loyihalari iş örinlarini yaratadi, iqtisodiy ösişni rağbatlantiradi va energiya xavfsizligini yaxşilaydi.
Bundan taşqari, energiyadan foydalaniş va sotib oliş imkoniyati, ayniqsa zaif va marginal jamoalar uçun hal qilinişi kerak. Energiyadan foydalaniş insonning asosiy huquqi va iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanişning asosiy omilidir. Hukumat va taşkilotlar energiya xizmatlaridan foydalaniş imkoniyatini oşiriş uçun birgalikda harakat qilişlari kerak, ayniqsa hozirda energiyadan mahrum bölgan yoki çeklanganlar uçun.
Va nihoyat, şaffoflik va hisobdorlik muvaffaqiyatli energetika sektorining muhim tarkibiy qismidir. Hukumat va taşkilotlar energetika siyosati, amaliyoti va investitsiyalari borasida şaffof bölişi hamda öz harakatlari va qarorlari uçun javobgar bölişi kerak. Bu aholining energetika sohasiga işonçini oşiriş va energiya yeçimlarini qöllab-quvvatlaşni kuçaytirişga yordam beradi.
Xulosa örnida şuni ta’kidlaş kerakki, energetika sohasini takomillaştiriş murakkab va maşaqqatli vazifa bölsa-da, barqaror rivojlaniş va iqtisodiy ösiş uçun hal qiluvçi ahamiyatga ega. Yaxlit yondaşuvni qöllaş, jamoalar bilan hamkorlik qiliş, infratuzilmaga sarmoya kiritiş hamda şaffoflik va javobgarlikni rağbatlantiriş orqali barça uçun yorqin energiya kelajagi qurişga erişiladi.
Ravşan Xöjanov, xalqaro energetik-ekspert,
Germaniya quyoş energiyasi assotsiatsiyasi va xalqaro atrof-muhit muhofazasi böyiça
Aleksandr Gumboldt jamğarmasi a’zosi
