“Jigar sirrozini 100 foiz davolaymiz”, “60 yoşda ham hayvon böling”, “Gijjani bir zumda yöqotamiz” - reklamalardagi savodsizlik, uyat va loflar
|19:41 / 19.04.202366 90112 min
Özbekiston biologik faol qöşimçalar bozorining qator reklamalarida lof va yolğonlar qorişib ketgan, uyat oddiy holga aylangan, qonunga rioya etmaslik avj olgan va pul uçun heç narsadan toymaydiganlarning katta guruhi şakllangan. Sohani nazorat qiladigan organlarga esa buning ahamiyati yöq.
Foto: Kun.uzFoto: Kun.uz
Mamlakatimizda biologik faol qöşimçalar bozori tezkor rivojlanyapti va bu jarayonda kompaniyalar xaridorni şiddatli reklama uslubida avrab taşlaşyapti. Reklamalarda mubolağalarga yöl qöyilişi, mijozni jalb qiliş uçun jarangdor sözlardan foydalanilişini tuşuniş mumkin. Ammo yaqqol qonun buziliş holatlariga yöl qöyilişi, yolğon ma’lumot berilişi va e’lonlar öta savodsizlik bilan taqdim etilişi oddiy holga aylanib ulgurdi.
Biologik faol qöşimçalar (BFQ) işlab çiqaruvçilar asosiy argumentlari sifatida mahsulotlarining dori vositalari emasligi, qonunçilik talablari esa aynan dori vositalariga qöllanişini körsatişadi. Lekin mijozlarning 95 foizi ularga “dori oliş” böyiça murojaat qilişganida parvo qilişmaydi, bemor dori vositasi emas, aynan BFQ sotib olayotganiga alohida töxtalib tuşuntirişni ep körişmaydi. Nafaqat jimjimador va lofga töla reklamalarida, balki qönğiroq qilib boğlanilganida ham şu qadar oğiz köpirtirib maqtaşadiki, göyoki ölik yesa tiriladiganday.
Ma’lumot uçun: Biologik faol qöşimçalar minerallar, vitaminlar, ozuqaviy tolalar, ösimlik ekstraktlari, töyinmagan yoğli kislotalar, aminokislotalar va boşqalarni öz içiga olgan tabiiy komplekslardir. Ular ovqatlanişdagi kamçiliklarni bartaraf etib, soğlom moddalarni özlaştirişini kuçaytiradi hamda tananing içki quvvatini kuçaytirib, köplab kasalliklarning xavfini kamaytiradi. Biofaol qöşimçalar dori vositalari sirasiga kirmaydi - manba.
Keling, misollarga murojaat qilamiz:
Bu suratdagi oq xalat kiyib olgan ajnabiy amaki özi kim? Qaysi vakolatlar asosida Özbekiston ahliga BFQ tavsiya qilyapti? Bu savollarni qöyaturamiz va aynan özimizning qora közlar yozgan sözlarga e’tibor qaratamiz – “Jigar xastaligi (sirroz) va qon tozalaşni yangi, 100 foiz usuli işlab çiqildi”.
“100 foiz” söziga alohida urğu berayotgan bu şovvozlar nima deyayotganlarini özlari tuşunişmaydi. Jigar sirrozi murakkab kasallik bölib, uni nafaqat allaqanday BFQ, balki kompleks davolaşda ham bunday natija bilan davolaş mutlaq ilojsizdir. Bu kasallikka çalingan bemorlar tirik qoliş uçun xorijiy davlatlarda jigar almaştiriş amaliyotiga 30-40 ming dollarlab sarflaşmoqda.
Keling, şu örinda BFQ reklamasi töğrisidagi qonun talablariga töxtalib ötamiz. Unda jumladan şunday bandlar bor:
Mavzuga oid
2022 yil 8 sentabrdan kuçga kirgan yangi tahrirdagi “Reklama töğrisida”gi qonunning 35-moddasi bilan ovqatga qöşiladigan biologik faol qöşimçalarning va oziq-ovqat qöşimçalari reklamasining tartiblari belgilangan bölib, unga köra BFQlar dori vositalari hisoblanadi va (yoki) davolaş xossalariga ega, degan taassurotni uyğotmasligi lozim;
Biologik faol qöşimçalar va oziq-ovqat qöşimçalari reklamasi har bir holda reklama obekti dori vositasi emasligi töğrisidagi ogohlantiriş bilan birga berilişi kerak.
Ya’ni BFQning har bir reklamasida bu dori vositasi emasligi alohida qayd etilişi şart. Özini juda köplab dardlarga davo hisoblovçi HONEYMOON vositasi reklamasida esa qonunning bu bandiga nafaqat amal qilinmagan, balki BFQ töğridan töğri “DORI VOSITASI” sifatida körsatib ötilgan.
Nega bunday yöl tutilganiga qiziqib, HONEYMOON sotuvçilari bilan boğlanganimizda sotuv xizmati xodimi biz jurnalistlar ularning faoliyatini tanqid qilişga mutlaqo haqqimiz yöqligini bildirdi. Rahbar maqomidagi yana biri esa bu şunçaki marketing xatosi ekanligini, bu vosita 90 foiz (!) bemorlarda ijobiy natija berayotganini, ayollar hatto şu yordamida homilador bölişayotganini bildirdi va bizga jurnalist sifatida jiddiyroq muammolar bilan şuğullanişni tavsiya qildi. Bu ança jiddiy masala ekanligini, alohida maqola qiliş niyatida ekanligimizni aytganimizda “Yozaveringlar, biz uçun bu ham yaxşi piar böladi” dedi. Şunday holatdan öziga foyda qila bilib, piar qila olganlarga qoyil qolmay ilojimiz yöq.
QOMUS nomi bilan tarqatilayotgan kapsulalar reklamasiga köra bu vositalarni işlab çiqarganlarga bemalol Nobel mukofotini beraversa böladi. Ma’lumki zamonaviy tibbiyot teridagi oq doğlar, ya’ni vitiligo kasalligini hozirça davolaş imkonsiz degan xulosaga kelgan. Bu uzoq yillar davomida ötkazilgan tadqiqotlar, urinişlar natijasida çiqarilgan xulosa.
Lekin QOMUS kapsulalari egalari boşqaça fikrda. Oppoq köylak kiyib olgan körkam yigit mutlaqo jiddiy tarzda “Oq doğlardan aziyat çekyapsizmi? Uning davosi bor. Bizning falon vositamizni iste’mol qiling” deganini tibbiyot olamida öziga xos çaqmoq deb ataş mumkin.
Sensatsiya haqida töliqroq ma’lumot oliş uçun kompaniya bilan boğlanganimizda Asadbek degan yigit vitiligoning davosi borligini aniq tasdiqladi. Bu qay darajada asosli ekanligiga qiziqqanimizda, soğlomlaştiriş markazi mutaxassisi, özini nutritsiolog deb taniştirgan Muhammadumar Bobojonov bilan suhbat qiziq böldi (mazmunan keltiramiz):
– “Vitiligo kasalligining davosi bor” deb reklama qilyapsizlar. Bu kasallikning davosi bormi?
– Endi bu kasallikning davosi yöq. Lekin bizning tabiiy mahsulotlarimiz orqali bemorlar şifo topişyapti.
– Demak zamonaviy tibbiyot ma’lumotlari notöğri ekan-da. Bu kasallikning davosi bor ekan, nega mazkur ma’lumot biror tibbiy manbada qayd etilmagan?
– Kasallikning davosi yöq albatta. Biroq dardni ham, şifosini ham berguvçi Alloh. Biz tavsiya qilgan vositalardan töğri foydalansa, inşoolloh şifo topib ketadi...
Xullas, har qança urinmaylik, bu savolga aniq javob berilmadi.
Alohida mavzu – erkaklar jinsiy zaifligiga qarşi vositalar reklamasi. Bu şu qadar katta industriyaga aylanib ketibdiki, Özbekistonda birorta soğlom erkak qolmabdi, degan fikrga borib qoliş heç gap emas. Bu yönalişda savodsizlik, uyatsizlik va malakasizlik juda oşib ketgan. Reklamalarga e’tibor bering: “Buni içsangiz xotiningizni 2 soat ...”, “60 yoşda ham hayvon böling” degan sözlar bilan reklama qilayotganlarning tanobini tortadigan biror taşkilot bormikin?
Albatta, rasmiy OAV har qanday reklama singari BFQ reklamasiga ham ma’lum talablar qöyadi. Telekanallarda, rasmiy saytlarda jarangdor reklamalar joylaştirilsa-da, yaqqol qonunbuzilişi, yolğon ma’lumot joylaştiriş holatlarining oldi olinadi. Ammo bunday kompaniyalar yöqotilgan maydonni ijtimoiy tarmoqlar, telegram kanallarida osongina topib olişyapti va bilganlarini qilişyapti.
Mana bu satrlarga e’tibor bering:
“Böğim oğriqlarini davolaşda ....ga teng keladigani yuq! Qöllanişi: Artrit, artroz, podagra, böğimlarda suyuqlik yetişmasligi, umurtqa poğonasidagi oğriqlar, suyak yemirilişi, jinsiy zaiflikda, qon virus kasalliklari, yurak kasalliklari, jigar kasalliklari, oşqozon kasalliklari, gijjalardan bir zumda xalos qiladi!”
Lofçidan lofçi özgani şudir-da. Körsatib ötilgan har bir kasallik tibbiyotning jiddiy muammosi, ularni davolaşda alohida kompleks şaklidagi şifoxonalar işlaşadi. Lekin bu azamatlar bitta vosita bilan baridan bir zumda (!) xalos qilmoqçi bölişyapti. Bu reklamadagi mahsulot nomini körsatmadik, BFQçilardan biri aytganidek qora piarga aylanmasin.
Gijjaga qarşi vosita sotuvçilaridan yana biri bilan boğlanganimizda esa “Biz maxsus apparat yordamida jigardagi qurtlarni tekşiramiz” deb yubordi. “Şunday apparat bormi?” deya söralganida esa “Bizda kosmonavtlarni tekşiradigan uskunalar bor, organizmingizning har bir nuqtasidagi qurtlarni körsatib beradi” deya butkul lol qoldirdi.
Xulosa qiliş mumkinki bugungi BFQ sotuvçilarining aksari:
Reklama qonunçiligidan bexabar, xabardor bölsalar-da unga rioya etmaydi;
Özlarini nomdor kompaniya hisoblaşsa-da, xodimlari konsultatsiya berişda rosa sergap bölişsa-da, malakali şifokor işlaşi tugul, tibbiyotdan elementar xabardor odamlar ham yöq;
Özlarini mutlaq haq hisoblaşadi, xatosi körsatilsa, qabul qilmaydi;
Öz mahsulotini maqtaş çoğida aql bovar qilmas gaplarni gapiraveradi va bunga özi ham işonib qolgan;
Telefon qilib boğlanganda, aniq savollar qöyilganda masalaga diniy jihatdan yondaşib, vaziyatdan çiqişga urinişadi. Köpçiligi reklamalarida qorilar, diniy çiqişlari bilan maşhur insonlardan foydalanişadi va şu yöl bilan soddadil aholi e’tiqodini manipulyatsiya qilişadi. Özlari tuşunmagan holda musulmon musulmonni ranjitmasligi, ramazon kunlarida bunday tanqidlar yaxşi emasligi haqida va’z öqişadi, ammo şu bilan öz dindoşlarini çalğitib pulini olayotganiga töxatişni istamaydi. Reklamalarida yaqqol aldab turişsa-da, döppi tor kelganida “Alloh istasa bemor ölim töşagidan turib ketadi”, “Töğri, davosi yöq, lekin inşoolloh tuzalib ketadi” kabi umumiy gaplar bilan ihotalanişadi;
Çiqarayotgan reklamalaridagi savodsizlarça yozilgan matnlarni hatto öqib ham körişmaydi, bu haqda aytilganda mahsulot sotuvçi marketingga oşiradi, marketing işlab çiqaruvçiga, işlab çiqaruvçi bu reklamalardan xabardor emasligini bildiradi;
Vaziyat çigallaşsa, “Mahsulotimiz dori vositasi emas” deb turib olişadi. Ammo özaro muloqotda “Dorimiz...” deya maqtab ketişni odat qilişgan.
Qiziği, bergan ma’lumotlari bilan qiziqqanimizdan söng ayrim kompaniyalar öz reklamalarini ijtimoiy tarmoqlardan şoşa-pişa öçira boşlaşdi. Lekin ular tuşunişlari kerakki, köçaga taşlagan çiqindining ustini yopib qöyiş bilan iş bitmaydi. Asosiy masala öşa çiqindini taşlamaslikda.
Vaziyatga Soğliqni saqlaş vazirligi Farmatsevtika sohasini tartibga soliş va dori vositalari ehtiyojlarini aniqlaş boşqarmasi boşliği Otabek Çoriyevdan izoh oldik:
– Afsuski bunday reklamalar natijasida köpçilik bemorlar tibbiy tasdiqlangan kompleks davolaş uslublaridan çalğib, zarur mutaxassislarga vaqtida murojaat qilişmayapti. Buning ortidan ular öz holatini murakkablaştirib, oğir ahvolda şifoxonaga tuşiş holatlari uçramoqda. Fursatdan foydalanib, yurtdoşlarimizdan har xil reklamalarga işonavermasliklari, kasallik belgilari paydo bölganda birinçi navbatda öz hududidagi şifoxonalarga murojat qilişlari, BFQ qabul qilişda albatta Özbekiston Respublikasida röyxatdan ötganlik sertifikati bölgan mahsulotni oila şifokori yoki tor mutaxassislar bilan maslahatlaşgan holda iste’mol qilişlarini sörab qolamiz.
Eng muhimi – tibbiyotda murakkab kasalliklar faqat bitta vosita, bu örinda BFQ bilan davolanmaydi. Har bir kasallikka, har bir bemorga alohida yondaşuv asosida davolaş rejasi işlab çiqiladi va u bir neça uslubni qamrab oladi.
Reklamalardagi qonunbuziliş holatlariga kelsak, ular bilan tegişli organlar şuğullanişini ta’minlaşimiz lozim.
Bu xalq aldanişga mahkummi?
Albatta, bu kabi holatlar urçişida tabiatan sodda bölgan ommaning ham öziga yaraşa aybi bor. Negadir har doim har qanday kasallikka bitta vosita butkul davo bölişi mumkinligiga işonuvçilar topilaveradi.
“Guangzhou” klinikasi bemorlarni aldab, ularga Özbekistonda işlab çiqarilgan oddiy dorilarni 2-3 millionga pullab kelayotgani ma’lum bölgandi.
Özbekistonga Mulla Mahmud Hasan Kurdistoniy ism-şarifli “tabib” kelganida minglab bemorlar uning qabuliga muştoq bölib, ayrimlari tavof ham qilib yuborişdi. Toşkentda, Samarqand-u Buxoroda şu qadar köp bemor uning qabuliga keldiki, töpolon kötarildi hatto.
Şahrixonlik maşhur Hasan “tabib” esa xandon pista çaqiş, avval katta kosada, söngra kiçikroq piyolada asal suv içiş bilan kasalidan qat’i nazar barça bemorlarga bir xilda davolaniş uslubini ança vaqt qöllab yurdi.
Şuningdek, loyqa suvni şifobaxş deb içgan, qaysidir firibgarga ixlos qilib, oğziga tuflatgan yuzlab, minglab yurtdoşlarimiz ham mavjudki, soddalar bor ekan darddan osongina xalos qilib taşlovçi takliflar ham saqlanib qolaveradi.
