“Qonun özgartirilişi şart” – faollar naşid eşitgani yoki uni ulaşgani uçun qamalib ketayotganlar işi haqida

Kamoliddin Rabbimov:

— Islom dini biz uçun 14 asrlik qadriyat. Jamiyatning tafakkuri, dunyoqaraşi va özini anglaşi zamirida Islom turadi. Ikkinçidan, bugun globallaşgan axborot davri. Bugungi ijtimoiy tarmoqlarda şu qadar katta axborot oqib ötadiki, insonlar ularni körişga, anglaşga vaqti yöq. Bugungi kundagi muammo axborot defitsiti (yetişmaslik) emas, balki axborotni anglaş. Uçinçidan esa bizda hokimiyat özgargani bilan, kuç işlatar tizimlarning huquqiy ongi, tafakkuri özgargani yöq.

Naşid islomiy mazmundagi qöşiq, unda har xil narsalar kuylanadi. Agar taqiqlangan mazmunda bölsa, uning xavf darajasi aniqlanişi kerak: davlatga, konstitutsion tuzumga xavfi tahlil etilişi kerak. Butun dunyoda bunday vaziyatda huquqşunoslar materialning boşqalarga zarari, konstitutsion huquqqa tahdid qiliş-qilmasligini aniqlaydi. Dunyo huquqşunosligida ekstremizm degan termin işlatilmaydi, çunki bu narsani aniqlaş, malakalaş juda murakkab. Terrorizm, radikallikni aniq köriş, seziş mumkin, lekin ekstremizm unday emas. Ekstremizm deb ayblov qöyilganda «menimça, sening miyangda kayfiyat özgaryapti, yomonlaşyapti» degan ma’no anglaşiladi. Naşid eşitayotgani uçun bunday qamab yuboriş juda kulgili narsa, aslida. Eşitgan odam uni tuşunyaptimi, harakatlari özgaryaptimi yomon tarafga, nimadir qilyaptimi — bularni kuzatiş yöq. Şunçaki eski tizimdagidek qamab yuborilyapti. Hokimiyatning legitimligiga katta zarba beradi bu.

— Bugun internet rivojlangan zamon. Tarmoqlar oçiq. Odamlar öziga yoqqan qandaydir musiqa, qöşiqni internetdan yuklab olib eşitişi, uni qaysidir tanişiga yuborişi mumkin. Uning ma’nosini esa doim ham suriştiravermaymiz. Deylik, u xorijiy tildagi qöşiq bölsa, hamma ham çet tilini bilmaydi. Bu ma’noda aslida men ham, siz ham, hammamiz jamiyatda potensial jinoyatçilarmiz.

Xöş, davlat odamlarni ular içidagi xavfli materiallar uçun jazolaş, qamaşdan avval, vatandoşlarda öşa taqiqlangan materiallar borasida tuşunçalarini şakllantirib berişi kerak emasmi?

Odamlarda bilim, dunyoqaraş, tuşunçani yetarli himoya qilmay, nazoratni qilib bermay turib faqat jazo yölidan bormayaptimi bugun davlat? Ya’ni bu yerda maqsad odamlarni notöğri, xavfli ma’lumotlardan himoya qilişmi yo faqat qamaşmi?

Razzoq Altiyev:

— Davlat qat’iy belgilangan qoidalar asosidagina javobgarlikka tortişi mumkin. Fuqaro özi uçun aniq majburiyat yoki taqiq sifatida belgilanmagan harakatlarni sodir etişga haqli böladi. Özi tuşunmagan narsani eşitsa, öşa tilni bilmasa, bu holatda javobgarlik bölmasligi kerak. Amaldagi qonunda ham bartaraf qilib bölmaydigan tuşunmovçiliklar şaxs, fuqaro foydasiga hal bölişi kerak, deb yozib qöyilgan. Konstitutsiyaga kiritildi bu. Şaxsning ongidagi narsalardan xabardor bölmaydi heç kim, uning harakatlari maqsadini körsatib beradi. Şuning uçun jinoyat faqat amalda, harakatda bölsagina javobgarlik keltirib çiqaradi.

Bizda kimdandir şunday material topilsa, öşa materialni din böyiça ekspertizaga topşirişadi. Taqiqlangani ma’lum bölsa, u javobgarlikka tortiladi, böldi. Bunday holatda matn qaysi tildaligi, ayblanuvçi uni tuşungan-tuşunmagani kabi omillar bor, aslida.

Javobgarlikning ham turlari bor. Biror bir taqiqlangan materialni saqlasa, yengil javobgarlik böladi. Agar internet orqali tarqatsa, oğirlaşadi. Masalan, ikki şaxs örtasida Telegram orqali bölişiş bölsa ham, internet orqali tarqatiş ayblovi qöyiladi. Oddiy tasodifan yuboriş holatlari ham bölişi mumkin. Maqsadlimi, maqsadsizmi — bular örganilmaydi. Ba’zi holatlarda materialda umuman tahdid, davlatçilik haqida gaplar bölmaydi. Yana bir holat bor: birorta şaxsning ma’ruzalarini eşitişni taqiqlab qöyişadi. Lekin ayni bir holatda öşa odamning tarqatilgan yoki saqlangan ma’ruzasida umuman taqiqlangan narsa bölmasligi mumkin. Lekin baribir aybdor deb topiladi. Qonunçilik nuqtai nazaridan tölaligiça taqiqlay olmaymiz bir şaxsni. Öşa odam faqatgina radikal ğoyasi uçungina javobgar bölişi kerak, boşqa gaplari uçunmas. Oddiy yaxşi narsa gapirilgan ma’ruzalar ham öşa radikal ma’ruzalar bilan bir xilda baholanyapti bizda. Aytilgan gaplarning nimasi xavfli ekanini isbotlab beriş kerak qonunçilikda. Har bir material individual tahlil qilinişi kerak, bir şaxsni töliq taqiqlaş emas.

Tarqatiş maqsadida saqlaş ayblovi ham bahsli. Saqlanayotgan materialning tarqatiş yoki tarqatmaslik uçun saqlanayotganini qanday biladi? Deylik, bir materialning köp nusxasi bölsa, u tarqatiş uçun böladi, töğri. Lekin bitta bölsa, bilib bölmaydi buni. Qonunçilikdagi böşliq bilan va huquq organlari xodimlarining malakasizligi bilan boğliq muammolar bor. Javobgarlik kiritiş mezonlari ham bor. Ammo sönggi vaqtlarda Jinoyat va Ma’muriy javobgarlik kodeksiga javobgarlik kiritiş tartibi mezonlaridan çekiniş holatlari bölyapti. Alternativ tartibga soliş mumkin bölgan holatda jinoiy javobgarlikka tortiş yoki ijtimoiy xavfi oşirib körsatilib javobgarlikka tortiş holatlari bölyapti. Va mana şunday muammolarni keltirib çiqaryapti.

Abdurahmon Taşanov:

— Ekstremizmga qarşi kuraşiş siyosatini şakllantirayotganda bu masalalar öylanişi kerak edi. Parlamentdagi deputatlar şu narsalarni öylaşi lozim edi. Qonun çiqarişdan oldin bölişi kerak edi bunday bahslar. Ekstremizmga qarşi kuraş tizimida prokuratura, ekspertlar, sudlar bor. Lekin ekspertlar kim? Ularning işi nimadan iborat? Men hali birorta bunday ekspertni körganim yöq. Bu yerda ularning barçasi bir xilda işlayapti maşinadek. Agar ularning işida farq bölganda, deylik, ekspertlar huquq organlari xodimlarining işiga yaxşi ma’noda xalaqit berardi, bir-birini tiyiş, nazorat qiliş bölardi. Demak, bu siyosat şakllanib bölgan. Bu siyosatni özgartiriş kerak. Karimov davridagidek doğ qolmasin.

Bu holatlar odamlarda qörquv uyğotadi, fobiya yuzaga keladi. Ekstremizmga qarşi kuraş idoralari xodimlarida islomofobiyani şakllantiradi. Katta qarama-qarşiliklar keltirib çiqaradi. Qonunlarni takomillaştiriş kerak. Demokratiyaga iddao qilayotgan bölsak, endi bu masalalarni öylab köriş kerak. Odamlar zarar köradi, lekin davr ötadi va katta zararni şu narsani şakllantirgan hukumatning özi köradi.

Kamoliddin Rabbimov:

— Bunday holatda eng muhim institut — Sud hokimiyati instituti. Ularda humanizm bölişi kerak. Birinçidan, öşa naşidni tarqatuvçi şu narsani anglaydimi? Ikkinçidan, tarqatgan bölsa, maqsadlimi yoki yöq? Mana şu savollar qöyilişi kerak. Hozir kuç işlatar tizimlar va sud hokimiyati maşina bölib odamlarni qiymalab taşlayapti. Inson taqdirini öylaş yöq.

Yuqorida ekspertlar noma’lumligini aytdi Abdurahmon Taşanov. Davlatning ekspertiza tizimi markazlaşgan va oçiq bölişi kerak. Biz huquqiy demokratik davlatmiz, şuning uçun Din işlari böyiça qömita ziddiyatli vaziyatlarda insonlarning diniy va vijdon erkinligini ta’minlovçi xulosalar beradigan taşkilot bölişi kerak. Dunyoviy davlat degan narsani hokimiyat dindan uzoqlaştiriş sifatida talqin qiladi. Dunyo davlatlarida bunday emas. Davlatning vazifasi din va vijdon erkinligini ta’minlab beriş. Bizda tarixiy omillar haliyam ta’sir ötkazmoqda. Xalqaro huquqiy me’yorlar mutlaqo boşqaça işlayapti.

Intervyuni töliq holda yuqoridagi video orqali tomoşa qilişingiz mumkin.

Ilyos Safarov suhbatlaşdi.
Tasvirçi va montaj ustasi – Abduqodir Tölqinov.