Ukraina Storm Shadow raketalarini qöllaşni boşladi. Bu qurol frontdagi vaziyatga qanday ta’sir körsatadi?
|23:11 / 19.05.202325 3549 min
Ötgan haftada Ukraina Buyuk Britaniyadan 250 kilometr masofaga harakatlanuvçi Storm Shadow raketalarini qabul qilib olgandi. Bungaça ukrainlar asosan 80 kilometrgaça yetib boruvçi raketalardan foydalanayotgandi.
Foto: MBDA / ABACAPRESS / ddp images / Vida PressFoto: MBDA / ABACAPRESS / ddp images / Vida Press
Buyuk Britaniya mudofaa vaziri Ben Uolles Ukraina Storm Shadow raketalarini jangda qöllaşni boşlaganini tasdiqladi.
U 18 may kuni norvegiyalik hamkasbi Born Arild Gram bilan qöşma matbuot anjumanida jurnalistlarning Ukraina frontida şunday raketalardan foydalanilayotgani haqidagi savolga şunday javob qaytardi: «Aytişim mumkin bölgani şuki, tuşunişimça, raketalarni Ukrainaga jönatganimiz haqida e’lon qilganimizdan keyin ular işlatilgan. Boşqa tafsilotlarni keltira olmayman».
Avvalroq Rossiyadagi manbalar Ukraina qurolli kuçlari Storm Shadow raketalari bilan Luhanskka zarba yöllagani haqida xabar bergan, internetda şu raketalarga mansubligi aytilgan parçalar aks etgan kadrlar paydo bölgandi.
Bu raketalar frontda nimani özgartirişi mumkin?
Harbiy ekspert Lyuis Peyj The Telegraph naşridagi kolonkasida şu haqda yozdi.
Buyuk Britaniya 11 may kuni Ukrainaga uçiş masofasi kamida 250 kilometrni taşkil etuvçi Storm Shadow raketalarini taqdim etganini e’lon qildi – bu Kiyev uruş boşidan buyon ğarblik hamkorlaridan olganlari orasida eng uzoqqa boruvçi quroldir. 12 may kuni keçqurun front çiziğidan 80 kilometrdan ortiqroq masofadagi Luhansk öqqa tutildi – va anneksiya qilingan «LXR» rasmiylari zarbalar Storm Shadow raketalari bilan berilganini xabar qilişdi (Ukraina QK buni tasdiqlamagan). Harbiy ekspert Lyuis Peyj The Telegraph naşridagi kolonkasida Ukrainada uzoq masofaga harakatlanuvçi raketalar bölişi frontdagi vaziyatga qanday özgartiriş kiritiş mumkinligi haqida yozdi. Quyida uning matni tarjimasi juz’iy özgartirişlar bilan keltiriladi.
«Buyuk Britaniya yana barça ittifoqçilardan ildamroq çiqdi — London ukrainlarga özining maqtalgan Storm Shadow raketalarini topşirdi, bu Kiyevda şu vaqtgaça berilgan qurollar orasida eng uzoq masofaga boradiganidir. Darhaqiqat, bu buriliş nuqtasi, lekin, asalida bir qaraşda köringanidek emas. Storm Shadow’ning özi jang maydonidagi kartinani özgartira olmaydi, xuddi Buyuk Britaniya Ukrainaga avvalroq bergan kam sonli Challenger II tanklari kabi.
Challenger — eng zör tank emas. U işlab çiqilgan paytidayoq özining işonçsizligi bilan maşhur bölgan — uni köp yillik sinovlardan keyingina britan armiyasiga qabul qilişgan. U eksport model sifatida ham muvaffaqiyat qozona olmagan: Ummon loyihalaş vaqtida 38 tank xarid qilgan, ammo şundan keyin ularni boşqa heç kim sotib olişni istamagan. Challenger uçun NATOning barça a’zolarida qöllanadigan standartdagi snaryadlar emas, alohida namunadagi öq-dorini işlatiş talab etiladi.
Mavzuga oid
Ukrainaga yuborilgan 14 ta Challenger tanklari Buyuk Britaniya uçun sezilarli yöqotiş emasdi. London allaqaçon 120 ta eski maşinani foydalanişdan olgan, qolganlarini Challenger III darajasigaça takomillaştiriş rejalaştirilgan. Ukrainlar bölajak qarşi hujumida britanlarning eskirib qolgan tanklaridan foydalanişi ham mumkin — ammo ularga nemislar işlab çiqargan va Yevropaning boşqa mamlakatlaridan yetkazib berilgan Leopard tanklari köproq asqatadi.
Bunda eng muhimi Challenger yetkazib berişning özi edi: tanklar yuborilgani emas, ğarbda işlab çiqarilgan maşinalar yuborilgani fakti. Bu esa ehtiyotkor nemis siyosatçilarini özlaridagi Leopard tanklarini yuboriş va Germaniyadan şunday tanklarni sotib olgan boşqa mamlakatlarga tanklarni Ukrainaga yuborişga rozilik berişga undadi.
Storm Shadow bilan ham deyarli şunday holat. Buyuk Britaniyadagilar raketa Fransiya bilan hamkorlikda işlab çiqarilgani va uning qandaydir ilğor qurol ekanini aytib yurişni yoqtirişadi. Ammo bu mutlaqo haqiqatga töğri kelmaydi. Aslida Fransiya uni deyarli yolğiz özi işlab çiqargan, undagi britanlarga oid yagona qism — jangovar kallakdir (uning ham bir qismiga fransuzlar aralaşgan).
Xuddi Challenger kabi, Storm Shadow raketalari ham heç qaçon yorqin reputatsiyaga ega bölmagan. Xususan, 2003 yildayoq jangovar kallaklar beton konstruksiyaga çuqur kirganida portlamay qolişi ma’lum bölgandi. Bombani zararsizlantiriş böyiça mutaxassislar öşanda yangi «möjiza-qurol» qöllanganidan keyin hududni portlovçi qurilmalardan tozalaş bilan boğliq murakkab vazifa bilan töqnaşgandi.
Storm Shadow raketasining yana bir kamçiligi şundaki, u tovuş tezligida harakatlanmaydigan raketa — şuning uçun uni oddiy havo hujumiga qarşi mudofaa vositalari bilan ham urib tuşiriş mumkin. Bunday raketalar jang maydonidagi vaziyatni jiddiy darajada özgartira olmaydi, çunki Ukraina qurolli kuçlari Rossiya tomonidan nazorat qilinadigan havo kengligiga çuqur kirib borişi oson bölmaydi.
Ammo bu muhim emas. Asosiysi şundaki, kimdir Ukrainaga 250 kilometr masofaga harakatlana oladigan raketa berib, pretsedent yaratdi, bu esa ğarbning boşqa mamlakatlariga bosim hosil qiladi va ularni bundan örnak olişga undaydi. Endi bu iş siyosiy va diplomatik jihatdan ança osonlaşdi: xususan, Fransiya Buyuk Britaniya ortidan şunday raketalarini berişi haqida e’lon qildi.
Ukrainlar ançadan buyon AQŞ tomonidan işlab çiqarilgan ATACMS raketalarini sörab keladi. Hozirda ularda HIMARS baravar öt oçiş reaktiv tizimidan uçiriş uçun GMLRS raketalari bor, ular 85 kilometr masofadagi nişonga zarba bera oladi. HIMARS uçun yaqinda yetkazib berilgan SDB raketalari maksimal 140 kilometrgaça bora oladi. ATACMS raketalari esa HIMARS tizimidan uçirilganida 300 kilometrgaça yetib borişi mumkin.
ATACMS raketasining yana bir ustunligi şundaki, bu raketa tovuş tezligidan bir neça barobar yuqori tezlikda uçadi, bu esa uni urib tuşirişni ança qiyinlaştiradi.
Fevral oyida Pentagonning oliy martabali vakili Lora Kuper AQŞda mavjud bölgan ATACMS raketalari Ukrainaga yetkazib beriş uçun yetarli miqdorda emasligini aytgandi. Ammo Vaşington uni öz zaxiralaridan olişi şart emas: boşqa mamlakatlarga bunga qarşi emasligini bildirişi kifoya. Masalan, ATACMS Polşa va Ruminiya armiyasida bor.
Ukrainaliklar uzoq masofaga boruvçi qurollardan qanday foydalanişi (masalan, Rossiya hududidagi nişonlarga zarba berişi) borasida xavotirlar endi örinsiz, çunki, nima bölganda ham Kiyev endi britaniyalik ittifoqçilardan Storm Shadow raketasini olib böldi. Bu raketalar u qadar kuçli bölmasa ham».
ATACMS raketasi qöllanişi. Foto: Jo Yong Hak/South Korean Defence Ministry/AFP
Aslida Storm Shadow – unçalik kuçsiz raketa emas
Britaniyaning Mudofaa tadqiqot instituti (RUSI) harbiy eksperti Jyek Uotling qanotli raketalarning Ukraina uçun ahamiyati haqida yozdi.
Uning fikriça, Ukraina qabul qilib olgan Storm Shadow qanotli raketalari öz-özidan uruşda buriliş yasay olmaydi, ammo uning qöllanişidan böladigan samara faqatgina uzoq masofadagi nişonlarga zarba berişdagina emas.
Doktor Uotling britan-fransuz qöşma mahsuloti bölgan Storm Shadow raketasini işlab çiqarişda qöllangan texnologiya uni radarlarga körinmas qilişiga, bu esa rossiyalik zenitçilar uçun yangilik bölişi, raketaning jangovar kallagi alohida himoyalangan nişonlarga zarba berişga möljallanganini eslatadi.
Uotlingning qayd etişiça, ukrainlarga ötgan yilda yordam bergan HIMARS raketalari zarbalariga rossiyaliklar ma’lum darajada moslaşişgan: logistika tugunlari front çiziğidan 120 km masofaga olib ketilgan, qömondonlik punktlari himoyasi kuçaytirilgan va bu raketalarning heç bölmaganda bir qismini urib tuşirişni örganib olişgant.
Ammo endilikda, 250 km masofaga harakatlanuvçi Storm Shadow paydo bölgaç, ular yana moslaşişiga töğri keladi.
«Ammo ruslar uçun Storm Shadow effekti, şunçaki nişonlar yöq qilinişidan köra sezilarli darajada köproq böladi», - deya yozgan ekspert.
Birinçidan, Uotlingning fikriça, radarlar payqaşi qiyin bölgan Storm Shadow boşqa zarbalar va çalğituvçi vositalar bilan birga qöllanişi: kamikadze dronlar, GMLRS raketalari, HARMS antiradar raketalari rossiyalik zenitçilarni çalkaştirib taşlab, öz uçar apparatlariga zarba berişga ham majbur qilişi mumkin.
Ikkinçidan, rossiyalik ofitserlar endi qömondonlik punktlarida özlarini xavfsiz seza olişmaydi, bu esa ularning qarorlariga ta’sir qilmay qolmaydi.
Raketalar ukrainlarning Rossiya hududidagi nişonlarga zarba bermaslik va’dasi bilan berilgan. Ammo rossiyaliklar bunga qattiq umid boğlay olmaydi - va öz hududidagi harbiy obektlar himoyasini kuçaytirişga qöşimça resurslar jalb etib, bu bilan ukrainlar uçun muhim bölgan boşqa nişonlar himoyasini zaiflaştirişi mumkin.
