18-19 may kunlari Xitoyning Sian shahrida davlat rahbarlari ishtirokida “Markaziy Osiyo – Xitoy” formatidagi birinchi sammit bo‘lib o‘tdi. Tadbir doirasida o‘n milliardlab dollarlik kelishuvlar imzolandi va muhim bayonotlar yangradi. Tahlilchilar Rossiyaning zaiflashishi va AQShning Afg‘onistondan ketishi fonida, Xitoy Markaziy Osiyodagi ta’sirini kuchaytirishga urinayotganini ta’kidlamoqda. Kun.uz muxbiri siyosatshunoslar Farhod Tolipov va Kamoliddin Rabbimov ushbu sammit va uning mintaqa uchun ahamiyati borasida suhbatlashdi.
– Rossiyaning mintaqadagi geosiyosiy ta’siri bir qadar pasaygan vaqtda Markaziy Osiyo – Xitoy sammiti o‘tkazilishida qanday ma’no bor?
Farhod Tolipov:
— Katta davlatlar Markaziy Osiyo davlatlari bilan odatda C5+1 formatida muloqot qiladi. Bu format kelib chiqishi ham asli Sharqiy Osiyo mamlakatlari bilan bog‘liq, C5+1 atalmagan bo‘lsa ham. Bu format 2015 yil AQSh tashabbusi bilan yaratilgan. Demoqchimanki, bu narsa faqat Xitoy tashabbusi emas, bunday ko‘rinishdagi sammitlar, aloqalar bir nechta va ular bir-biri bilan raqobatda bo‘ladi. Siandagi sammitning ahamiyati va oqibatlarini boshqa shu ko‘rinishdagi C5+1'lar bilan taqqoslab aytish mumkin.
Ko‘plab ekspertlar endi Markaziy Osiyo mintaqasida Xitoy ta’siri ustuvor bo‘ladi, AQSh va Rossiya emas, deyishmoqda. Qaysidir tomonlardan qo‘shilish mumkin bu fikrlarga ham. Ammo bu bahsli hali. Si Jingpin ham, boshqa shu doiradagi siyosatchilar ham endi xalqaro maydonda Xitoy bilan hisoblashish kerakligini ta’kidlamoqda. Balki bu sammit aynan Xitoy bilan hisoblashish to‘g‘risidagi signaldir. Markaziy Osiyo davlatlari ham mustaqil, teng huquqli davlatlar, shuning uchun kelajakdagi munosabatlar ularga ham bog‘liq, albatta.
Kamoliddin Rabbimov:
— G‘arb OAVlari Xitoy Rossiyaning Markaziy Osiyodagi ta’siri kamayganidan foydalanyapti, degan fikrni ilgari suryapti. Lekin hali ham Rossiyaning ta’siri katta va hali bu ta’sir qilish raqobati ochiq ko‘rinishga o‘tganicha yo‘q. Xitoy markaziy OAVlari Rossiya bilan yaqin ittifoqchi ekanliklarini urg‘ulayapti, kollektiv G‘arb, Vashingtonga esa tanqidlar bo‘lyapti. Mintaqa globallashuv jarayonidamiz hozir. Ayni vaziyatda, Xitoy demokratik islohotlar boshlanishidan xavotirga tushyapti. Bu jarayonni to‘xtatish yoki sekinlatish uchun «qurol» yo‘q ularda. Shuning uchun ham mintaqaga chuqurroq kirib borib, xalqning ongidan ijobiy o‘rin egallamoqchi. Xitoyning mintaqadagi birinchi xavotiri Uyg‘uriston separatizmi. SSSR tarqagan paytdagi xavotiri ham aynan shu edi. Sammitdagi Xitoyning pozitsiyasi shunday bo‘lyapti: «Sizning hududiy yaxlitligingizni qo‘llab-quvvatlaymiz, faqat siz ham bizning yaxlitlikni qo‘llaysiz, separatizmga yo‘l qo‘yilmasligi kerak».
