Sovet tuzumining eng qonli davri: «Katta terror»da qança odam otib taşlangandi?
|00:02 / 02.08.202329 15812 min
Bundan 86 yil avval, 1937 yil 30 iyul kuni SSSRda ommaviy hibsga olişlar boşlanib ketadi. Tarixda «Katta terror» nomi bilan atalgan bu iş doirasida qisqa kunlar içida mamlakat böylab millionlab odam hibsga olinadi. Ularning qariyb yarmi otib taşlandi, qolganlari uzoq muddatlarga qamaldi.
Foto: KUN.UZFoto: KUN.UZ
Bugun «covet ittifoqi» deyilganda köpçilik yovuz bir saltanatni eslaydi. Çunki bu davlat ikkinçi jahon uruşida 20 milliondan oşiq qurbon bergani yetmaganday, yovuz boşqaruv tufayli özining 20 milliondan ortiq aholisini qatağon qilgan.
Qatağonlarning asosiy qismi mamlakatni 31 yil boşqargan Iosif Stalin davrida sodir etilgan. Agar tarixga nazar taşlansa, öşa qatağonlar tasodifan bölmagan, yovuz tuzum unga ança avvaldan tayyorgarlik körgandi. Stalin SSSRni qamoqxonalar mamlakatiga aylantirişni 1920-yillarning ikkinçi yarmida boşlagan edi.
Stalin davridagi eng yirik qatağon 1937 yil 31 iyuldan 1938 yil noyabr oyigaça ötkazilgan va şu davrda qariyb 2 mln odam hibsga olingan. Ularning qariyb yarmi ölim jazosiga hukm qilingan. Qolganlari uzoq yillarga qamalib, GULag qamoqxona lagerlarida ölib ketgan. Tarixda sovetlarning bu qatağoni «Katta terror» deb nomlanadi.
«Katta terror»ning asosçisi va ijroçisi bölgan Nikolay Yejov Stalin bilan birga
Qatağon haqidagi qaror va «Troyka»
1937 yil 30 iyul kuni SSSR Içki işlar xalq komissari Nikolay Yejov (NKVD rahbari) «Sobiq quloq qilinganlar, jinoyatçilar va boşqa sovetlarga qarşi unsurlarni qatağon qiliş operatsiyasi haqida»gi № 00447-sonli buyruqni imzolaydi.
Öşa kunning özida buyruqni SSSR Kompartiyasi markaziy qömitasi tasdiqlab beradi. Şundan söng mamlakat böylab barça ittifoqdoş respublikalarda, oblastlarda va rayonlarda içki işlar xalq komissari, prokuror va partiya markaziy qömitasining birinçi kotibidan iborat «maxsus uçlik» (Troyka)lar tuzila boşlanadi.
«Troyka»larning asosiy işi hibsga olinadigan odamlarning röyxatini şakllantiriş, ularga sudsiz hukm öqiş bölgan. Moskvada NKVD qoşida taşkil etilgan «Troyka»ni esa faqat Yejovning özi boşqargan.
Özbekistonda birinçi «Troyka» tarkibi respublika prokurori Boris Şeydlin, içki işlar xalq komissari Nikolay Zagvozdin va Özbekiston SSR kompartiyasi markaziy qömitasi birinçi kotibi Akmal Ikromovdan iborat bölgan.
Özbekistondagi dastlabki qatağonlar yuqoridagi uç şaxs tasdiqlab bergan röyxat asosida boşlangan. Hibsga olinganlarga çiqarilgan qamoq yoki ölim jazosi berilişi haqidagi hukmlarning aksariyati ham ular tomonidan imzolangan.
1938 yilda «Troyka» tarkibi özgaradi. Nikolay Zagvozdin hibsga olinib otib taşlangaç uning örnini yangi içki işlar xalq komissari Derenik Apresyan egallaydi. Biroq u ham bir neça oydan söng hibsga olinadi va «Troyka»ning hukmi bilan ölim jazosi beriladi.
Mavzuga oid
Şuningdek, Akmal Ikromov ham «Katta terror» boşlangandan söng biroz ötib 1937 yil sentabrda hibsga olinadi va otib taşlanadi. «Troyka»da uning örnini Usmon Yusupov egallaydi.
Bu orada Özbekistondagi «Troyka»da juda qisqa muddat respublika kompartiyasi markaziy qömitasi ikkinçi kotibi Sodiqjon Boltaboyev ham işlaydi. U ham 1937 yilda qamoqqa olinib, 1938 yilda otib taşlanadi.
Usmon Yusupov va Lazar Kaganoviç (SSSR siyosiy byurosi a’zosi, Markaziy Osiyoni asosan şu odam nazorat qilgan)
Hibsga olişlar va «Katta terror»
«Troyka»lar tuzilgandan söng 1937 yil iyul oyidan boşlab SSSR böylab ommaviy tarzda hibsga olişlar boşlanib ketadi. Birinçi navbatda «ötmişi şubhali» topilgan şaxslar qamoqqa olinadi.
Keyin Oktyabr töntarişidan söng bolşeviklar partiyasiga qarşi çiqqanlar, Çor Rossiyasining sobiq harbiylari, davlat Dumasining sobiq deputatlari, adiblar, musiqaçilar, rassomlar, ruhoniylar qamaladi.
Hibsga olinganlar orasida turli olimlar, jumladan taniqli vraçlar, astronomlar, biologlar, şarqşunoslar, geologlar, tarixçilar, muhandislar, arxitektorlar, konstruktorlar va boşqa sohada közga köringan taniqli olimlar bor edi.
Şuningdek, qatağondan harbiylar ham çetda qolmaydi va köplab yuqori lavozimli zobitlar hibsga olinadi. Ular orasida oktyabr töntarişidan keyin bolşeviklar hukumatini mustahkamlaş uçun jang qilgan maşhur qömondonlar, marşal Semyon Budyonniy, marşal Mixail Tuxaçevskiy, marşal Blyuxer ham bölgan.
«Katta terror» 1937 yil iyul oyida boşlanadi va 1938 yil noyabrgaça bir yarim yil davom etadi. Şu vaqt oraliğida qariyb 2 million odam hibsga olinadi. Ularning yarmiga ölim jazosi berilgan va otib taşlangan. Qolganlari uzoq yillarga qamaladi.
«Katta terror»ning boş taşabbuskori va ijroçisi içki işlar xalq komissari (NKVD rahbari) Nikolay Yejov edi. Qonxörlik va vahşiylikda heç narsadan tap tortmaydigan Yejov bu vazifaga 1936 yil sentabrda tayinlangandi.
Aslida SSSRda qama-qamalar Yejovdan oldin NKVDni boşqargan Genrix Yagoda davrida ham bölayotgandi. Biroq qonsiragan bu taşkilotga Yejov rahbar bölgaç SSSR böylab Yagoda davrida boşlangan qatağonlar avjiga çiqadi.
Nikolay Yejov
Millionlab insonlar davlatga xiyonatda ayblanib, xalq duşmani sifatida jazolanadi. Ularning bir qismi GULag qamoqxona lagerlariga jönatilgan bölsa, boşqalari otib taşlanadi.
Ma’lumotlarga köra, öşa paytda Yejov Stalinga hibsga olişlar va jazolaşlarga ruxsat oliş haqida 15 000 ta murojaat, doklad va sörovnoma olib kirgan.
«Katta terror»da qança odam qatağon qilingan?
1953 yil mart oyida Stalin vafot etgaç SSSR markaziy qömitasi kotibi Petr Pospelov boşçiligida maxsus komissiya taşkil etiladi. Komissiya Stalin davrida qatağonga uçragan kişilarning işlarini körib çiqa boşlaydi.
Komissiya xulosasiga köra, 1937-1938 yillarda «Katta terror» vaqtida 1 mln 548 ming odam hibsga olingan. Ulardan 681 ming 692 nafariga ölim jazosi berilgan va ular otib taşlangan.
Tarixçi Viktor Zemskov ma’lumotlariga köra, 1937-1938 yillarda (tarixçi şu davrni Stalin qatağonlari ötkazilgan qonli davri deb hisoblaydi) 1 mln 345 ming odam hibsga olingan. Ulardan 681 ming 692 nafariga ölim jazosi berilgan.
Tarixçi Vadim Rogovin 1937 yilning ikkinçi yarmida (Katta terror boşlangandan söng) 353 ming, 1938 yil noyabrgaça yana 328 ming 618 odam otib taşlanganini keltiradi.
Agar 1937 yilning ikkinçi yarmida ölim jazosiga hukm qilganlarni oylarga bölib çiqilsa öşanda sovetlar har oyda mamlakat böylab 70 ming nafardan odamlarni otib taşlagani ayonlaşadi.
Sovet arxivlarida (hozir bu arxiv FSB nazoratida) saqlanayotgan hujjatlarda hibsga olingan va otib taşlangan odamlarning soni ança kamaytirib körsatilgani aytiladi.
GULag mahbuslari
Jumladan, hujjatlardan birida 1937 yil 1 noyabrdan 1938 yil 1 noyabrgaça 767 ming 397 nafar odam qatağon qilingani, ulardan 386 ming 798 kişi otib taşlangani keltirilgan.
Şuningdek, SSSR prokuraturasi ma’lumotlarida ham qatağon qilinganlar va ölim jazosi berilganlar kamaytirib körsatilgan.
Stalin vafotidan söng, 1953 yilda SSSR boş prokurori lavozimini egallagan Roman Rudenkoning ma’lumotlariga köra, 1921 yildan 1953 yil Stalin vafotigaça davlat siyosiy boşqarmasi kollegiyasi va NKVD «Troyka»si tomonidan sovet ittifoqida aksilinqilob faoliyatda ayblanib, jami 3 mln 777 ming odam jazolangan. Biroq tarixçilar bu miqdor bir neça baravar köpligini aytişadi.
Ayrim tarixçilar «Katta terror»ni 1936 yil avgustdan boşlangan ham deyişadi. Öşa paytda NKVDga Genrix Yagoda boşçilik qilar va turli odamlar qamalayotgan edi. Biroq 1937 yil 30 iyul kuni Yejov tomonidan imzolangan qarordan söng hibsga olişlar keskin oşadi.
Tekin işçi
«Katta terror» davrida millionlab insonlar hibsga olinar ekan, ularning bir qismiga ölim jazosi berilgan bölsa, boşqalari uzoq muddatga qamaladi.
Qamalganlarning barçasi GULag qamoqxona lagerlariga jönatiladi va u yerda mahkumlar tekin işçi vazifasini bajarişadi.
GULag qamoqxona lagerida mehnat qilayotgan mahkumlar
1938 yilda mahbuslarni muddatidan oldin ozod qiliş tartiblari haqida gapira turib şaxsan Stalinning özi ularning işçi sifatida mamlakat iqtisodiyoti uçun qançalik muhim ekanini aytgan edi:
«Mahbuslar qamoqxonada özini yaxşi tutganiga aldanib qolmaslik kerak. U yerda ular tartib bilan yaşaydi. Ozodlikka çiqqaç yana jinoyat yöliga kiradi. Şunday ekan, muddatidan oldin çiqadiganlarni ham işlayotgan joyida olib qoliş çoralarini köriş kerak. Ana şunda ular har doim nazoratda böladi».
Stalinning bu gapidan söng ozodlikka çiqişi kerak bölgan mahbuslarga içki tartibni buziş bilan ayb qöyilib, qamoq muddati uzaytirilaveradi. Oqibatda tekin işçi sifatida işlayotgan mahbuslarning bir qismi vafot etgança qamoqxona lagerlarida qolib ketaveradi.
«Katta terror» boşlanişidan bir yil avval, 1936 yilda NKVD qoşida bir qança quriliş boşqarmalari taşkil etiladi. Jumladan:
Muhandislik-quriliş bölimi;
Alohida quriliş boşqarmasi;
Avtomobil yöllarini quriş boşqarmasi;
Toğ-metallurgiya korxonalarini quriş boşqarmasi;
«Boşgidroquriliş»;
«Boşsanoatquriliş»;
«Dalstroy» (şimoli-şarqiy hududlar quriliş boşqarmasi);
NKVD mahbuslar orasidan turli kasb egalarini alohida ajratib olib, ularni öz mutaxassisligi böyiça işlatadi. Qölida hunari bölmaganlarni (ayniqsa ziyolilarni) eng oğir işlarga – kömir va turli rudalarni qaziş işlariga jalb qiladi.
Aksariyat qamoqxona lagerlarida siyosiy mahbuslar oddiy jinoyatçilar bilan birga saqlanadi. Oqibatda, oddiy jinoyatçilar siyosiy mahbuslarni kamsitib, ularning kiyimlari va ovqatlarini tortib oladi.
GULag mahkumlari oğir mehnat jarayonida Foto: alamy.com
Bundan taşqari, lager nazoratçilari bölgan NKVDçilar ham oddiy jinoyatçilarga qaraganda siyosiy mahbuslarga köproq azob berişadi.
Aksariyat qamoqxona lagerlari Sibirda yoki Uzoq Şarqning odam oyoği yetmaydigan joylarida topilgan konlar yaqinida taşkil etilgani uçun mahbuslar heç qayerga qoçib keta olmagan.
Sovuq havoda mehnat qilişga majburlangan va oğir şaroitga çiday olmay vafot etgan mahbuslar qamoqxona lagerlari atrofidagi ommaviy qabristonlarga nom-nişonsiz kömib yuboriladi.
«Katta terror» taşkilotçilari va ijroçilarining keyingi taqdirlari
Stalin tuzumi şunday tuzum ediki, öziga sadoqat bilan xizmat qilgan odamlarni ham ayamagan. Jumladan, «Katta terror» taşkilotçilarining va ijroçilarining qariyb hammasi Stalin davrida qatağonga uçraydi.
Ularning bir qismi otib taşlanadi. Boşqalari esa uzoq yillarga qamalib, GulAG qamoqxona lagerlarida oğir şaroitga çiday olmay ölib ketadi.
Jumladan, 1939 yilda «Katta terror» yakunlanişi arafasida NKVDning 7 372 nafar xodimi işdan böşatiladi. Bu taşkilot safida işlayotgan xodimlarning qariyb 23 foizini taşkil etardi.
Işdan böşatilganlarning 3 174 nafari rahbar-xodimlar bölişgan. Köp ötmay ularning aksariyati otib taşlanadi va qamaladi.
Biroq manfur tuzum «Katta terror» boş taşkilotçisi va ijroçisi Nikolay Yejovga ham vafo qilmaydi. 1938 yil avgustda hali «Katta terror» davom etayotgan vaqtda Lavrentiy Beriya NKVDda Yejovning birinçi örinbosari va davlat xavfsizlik boşqarmasi boşliği etib tayinlanadi. Bu amalda barçasini Beriya öz qöliga oldi degani edi.
Stalin va Lavrentiy Beriya
Oradan uç oy ötgaç tösatdan Yejov NKVD rahbarligidan böşatiladi va uning örniga Lavrentiy Beriya tayinlanadi. 1939 yil aprelda Yejov hibsga olinadi. Uning qöliga kişanni şaxsan Beriyaning özi taqadi. 1940 yil fevralda u otib taşlanadi.
Yejov hibsga olingandan söng «Yejov işi» böyiça NKVDning köplab xodimlari hibsga olinadi. Ular ham öz rahnamosiday otib taşlanadi. Ölim jazosidan qutulib qolganlari uzoq muddatlarga qamaladi.
