Gurjiston urushiga 15 yil: hukumat tinchlik va’da qilmoqda, lekin o‘zi ham urush bilan qo‘rqitmoqda

Bugun Rossiya yana bir urush boshlab, Ukrainaga bostirib kirgan bir vaqtda Gurjiston hukumati G‘arbdagi ittifoqchilarini 2008 yilgi urush uchun Kreml jazosiz qolganida ayblash bilan birga o‘zi Moskvaga yaqinlashmoqda. BBC nashrining Tbilisidagi muxbiri Nina Axmeteli urushning 15 yilligiga bag‘ishlangan reportaj tayyorladi.

Chegara yaqinidagi muzey

«Bu muzey urush nima ekanini bilishni istaganlar uchun. Urushning millati yo‘q, chunki u har ikki tomon uchun ham og‘riqli. Tinchlik o‘rnini hech narsa bosa olmaydi. Shu sabab dunyo Rossiyaning haqiqiy yuzini ko‘rib qo‘yishi kerak. Ukrainada hammasi xuddi o‘shandagiday takrorlanmoqda», deydi Liya Chlachidze.

U 6 yil avval Gurjistondan ajralib chiqqan Janubiy Osetiyaning tan olinmagan chegarasidan 200 metr masofada, Ergneti qishlog‘idagi uyining yerto‘lasida «Avgust urushi muzeyi»ni ochgandi. Muzeyda urushdan olingan ko‘plab suratlar, kitoblardan tashqari uning qishloqdoshlari jang maydonidan olib kelgan kassetali snaryad qoldiqlari ham bor.

Ochiq turgan kitoblardan birida askarcha etikning izi ko‘rinadi. «Bu kitoblar qo‘shni uy hovlisidan topilgan. Bu ular o‘zidan nima qoldirishining nishonasi. Ular atrofdagi hamma narsani yakson qilishadi», deydi Liya.

Urush boshlanganda 8 avgust kuni Liya va uning yaqinlari, xususan, 12 yoshli nabirasi yerto‘lada yashiringan. 9 avgust kuni otishma biroz tinchigan vaqtda Liya qo‘shni qishloqqa qochishga ulguradi. O‘shanda qishloqda askarlar ularga tegmasligiga umid qilgan yoki ketish imkoni bo‘lmagan qariyalar qolgandi. Qishloq avvaliga otishma ostida qoladi, keyin esa u yerga rus va osetiyalik harbiylar kiradi.

«160 ta uy yoqib yuborilib, 12 kishi o‘ldiriladi. Ular orasida 90 yoshli chol ham bor edi. U o‘rnidan tura olmagan va uyi bilan birga yonib ketgan (BBC ixtiyorida buni isbotlovchi fakt bor – tahr). Mening uyimga «Molotov kokteyli» otishdi. Uy bilan birga hovlidagi olma, uzum daraxti ham yongan. Mevalar yonganini ko‘rish uy yonganini ko‘rishdan ham og‘irroq edi», deydi Liya.

Ergneti qishlog‘i atrofdagi boshqa qishloqlar kabi tan olinmagan Janubiy Osetiya chegarasi yaqinidagi «bufer zonasi»ga kirgan. Rossiya o‘z harbiylari u yerdan 2008 yilda ketganini aytadi. Ammo xalqaro jamoatchilik bosimiga qaramay, Rossiya kelishuvda belgilanganidek urushdan oldingi pozitsiyagacha chekinmadi. 2008 yilgi urushdan keyin Gurjistonning Tbilisi nazorat qilmaydigan hududlari yanada kengaydi. Yuzlab qishloqlar Osetiya nazoratiga o‘tadi. Xususan, Axalgorsk tumani ham.

Urushdan keyin Gurjistondan ajralib chiqqanini iddao qilgan Abxaziya va Janubiy Osetiya mustaqilligini tan olgan Rossiya bu ikki hududda o‘z harbiy ta’sirini oshiradi. 2009 yilda Janubiy Osetiya va Abxaziya o‘rtasida chegarani qo‘riqlashda birgalikda harakat qilish borasida kelishuv imzolanadi. O‘sha kelishuv Rossiya Federal xavfsizlik xizmatining ikki hudud chegarasini qo‘riqlashdagi faoliyatini legallashtiradi.

«Qo‘rquv hududi»

Tan olinmagan chegara yaqinidagi Ergneti qishlog‘ini mahalliy nashrlar «Qo‘rquv hududi» deb atashadi. Bu qishloq aholisi chegaraning narigi tomoniga qochib ketgan chorvasini haydab kelgani yoki yaqinlari dafn etilgan qabristonga borgani uchun chegarani noqonuniy buzib o‘tishda ayblanib qo‘lga olinishi hech gap emas. Tan olinmagan chegaraning narigi tomonini osetinlar bilan birga rossiyalik chegarachilar ham qo‘riqlaydi.

2008 yil avgustdagi urushdan keyin ular chegarada bannerlar, ustunlar, tikanli simlar o‘rnata boshlashdi. Hududning Rossiya tomonidan tayinlangan rahbarlari buni «chegarani tartibga keltirish» deb, Tbilisi esa Gurjistonning qolgan qismini Rossiya egallab olgan qismlardan ajratuvchi «noqonuniy chegaralash» deb ataydi.

Bu chegara to‘siqlari Tbilisi nazoratidagi qishloqlar aholisini qishloq xo‘jaligi yerlaridan, yaylovlardan, qabristonlardan to‘sib qo‘ygan. Ba’zan esa to‘siqlar hovlilar o‘rtasidan o‘tadi. «Uyimiz orqasida 70 sotix bog‘ bor edi, olib qo‘yishdi. Hozir hammasi o‘rab olingan, tikanli simlar bor. Hovli to‘ridagi hojatxonani ham ko‘chirishga majbur bo‘ldik, chunki u yerga borishga qo‘rqamiz», deydi 82 yoshli Nora Batonisashvili.

Bu kampir Tbilisidan 2 soatlik masofada joylashgan Xurvaleti qishlog‘ida yashaydi. Tbilisi nazoratidagi bu qishloqdan Rossiya chegarachilarining minorasi ko‘rinib turibdi.

Nora xolaning o‘g‘li Givining eslashicha, uyining orqasida portlash ovozini eshitganda soqol olayotgan bo‘lgan. Uyidan chiqqach esa mevali daraxtlarni kesayotgan bir nechta yuniformadagi odamlarni ko‘rgan. «Ular 4-5 kishi edi. «Nima qilyapsizlar?» deb so‘radim. Bittasi «Kel buyoqqa, nima qilayotganimizni ko‘rsatamiz», dedi. Keyin ular qurollangan ekanini bildim. O‘z bog‘imdan qurol bilan quvib chiqarishdi. 6-7 yildan beri u yerga bora olmayman», deydi Givi.

Qishloqning tikanli sim bilan ajratilgan narigi tomonida afsonaga aylangan Data Vanishvilining ham uyi qolgandi. Qariya Tbilisi nazoratidagi hududlarda qolgan yaqinlaridan uzilib qolganiga qaramay, uyini tark etmaydi. 10 yil davomida g‘arblik diplomatlar, yuqori martabali mehmonlar tikanli simto‘r orqali u bilan gaplashib turishdi. Shu tariqa, qariya haqiqiy afsonaga aylandi.

Chol ikki yil avval vafot etdi. O‘limi oldidan uyini olib qo‘ymasliklari uchun xotiniga uydan chiqmaslikni tayinlaydi. Dafn etilgan kuni qariyaning uyidagi tikanli simlar usti qizil va oq chinnigullar bilan bezaladi. Valya Vanishvili hozirgacha erining vasiyatini bajarib uyida yashab kelmoqda.

«Qo‘rqitish siyosati»

2012 yil hokimiyat tepasiga kelgan «Gurjiston orzusi» partiyasi ilk kunlardan Rossiya bilan savdo va iqtisodiy aloqalarni yaxshiladi. Ammo bu Gurjistondan ajralib chiqqan hududlar masalasida oldinga siljishda yordam bermadi. Shuningdek, Rossiya tomonidan qandaydir chekinish alomatlari sezilmadi.

Gurjiston xavfsizlik xizmatining o‘tgan yilgi hisobotida Rossiyaning Abxaziya va Janubiy Osetiyadagi Tsxivalsk tumanini okkupatsiya qilgani mamlakat xavfsizligi uchun asosiy xavf ekani yozilgan. Bu hududlardagi Rossiya harbiy bazalarida hamon mashg‘ulotlar, rotatsiya ishlari davom etmoqda. Vaholanki, rasmiy hujjatlarga ko‘ra bu hududlardagi harbiylar va harbiy texnikalarning bir qismi Ukrainadagi urushga olib ketilgan.

Tbilisi ta’biricha «noqonuniy to‘siqlash» ishlari o‘tgan yilda ham davom etgan. Masalan, Janubiy Osetiya yo‘nalishida simto‘r tortish, ariq qazish, banner o‘rnatish yoki mavjud to‘siqlarni yangilashga doir 69 ta holat, Abxaziya yo‘nalishida esa 9 ta holat aniqlangan. Gurjiston xavfsizlik xizmati hisobotida aytilishicha, tan olinmagan chegara yaqinida Gurjiston fuqarolarini noqonuniy qo‘lga olish holatlari davom etmoqda.

Xavfsizlik xizmati hisobotiga ko‘ra, Ukrainada urush boshlanishi fonida chegaraning Tbilisi nazorat qilmaydigan qismida Gurjiston ularga qarshi qurol qo‘llashi mumkinligi haqida yolg‘on ma’lumot tarqaladi. Bu dezinformatsiyadan odamlarni qo‘rqitishda foydalanishgan. Qo‘rquv esa Rossiya olib borayotgan okkupatsiya siyosati uchun ayni muddao.

Rasmiy Tbilisi bir necha marta tinchlik siyosati olib borishi, boy berilgan hududlarni harbiy yo‘l bilan qaytib olmoqchi emasligini ta’kidlagan. Ammo tahlilchilarga ko‘ra, hukumatda aholini urush vahimasi bilan qo‘rquvda ushlab turish siyosati ketmoqda.

«Gurjiston tomonda ham, Osetiya yoki Abxaziya tomonda ham jamoatchilik urushdan qo‘rqadi. Chunki bizda bu borada yomon tajriba bor, ruhiy jarohatlar qolgan. Afsuski, hukumat bu qo‘rquvdan o‘z siyosiy va partiyaviy maqsadlarini amalga oshirish yo‘lida foydalanmoqda», deydi harbiy mojarolarni o‘rganuvchi Medeya Turashvili.

Rossiya Ukrainaga bostirib kirganidan keyin «Gurjiston orzusi» hukmron partiyasi vakillari ko‘p marta Gurjistonni ham mojaroga aralashtirmoqchi ekanliklari, bu yerda «ikkinchi front» ochish reja qilinayotgani haqida gapirishdi. Ular bu borada siyosiy raqiblari, Ukraina hukumati va G‘arb siyosatchilarini ayblashdi. Gurjiston hukumati bunday vaqtda mamlakatdagi tinchlikni kafolatlashi va «strategik toqat» siyosatiga sobit ekanini ko‘p marta ta’kidladi.

Prigojinning amalga oshmagan isyonidan keyin iyul oyida hukmron partiya raisi Irakliy Kobaxidze gurji muxolifati «Vagner» isyoni amalga oshishiga umid qilgani, bu to‘lqindan foydalanib esa «nafaqat Abxaziya va Tsxinvaliga tank bilan bostirib kirishga, balki Sochini olish»ga tayyor bo‘lganini iddao qildi. Bunga javoban Suxumi (Abxaziya markazi) Rossiya bilan birgalikda harbiy mashg‘ulotlar olib borilayotgani, har qanday voqealar rivojiga tayyor ekanini ma’lum qildi. Tsxinvali (Janubiy Osetiya markazi) Gurjiston hukumati muxolifat va tashqi kuchlarning jiddiy bosimi ostida qolgani, ammo «o‘z joniga qasd qilishga teng bo‘lgan» harakatlarni qilmaslikka o‘zida kuch topa olayotgani haqida bayonot berdi.

Shunga o‘xshash bayonotlar avvalroq Moskva tomonidan ham qilindi. Masalan, Rossiya tashqi razvedka xizmati direktori Sergey Narishkin G‘arb hozir Abxaziya va Janubiy Osetiyani qaytib olish uchun qulay vaqt ekaniga Tbilisini ishontirishga uringanini iddao qildi. Turashvilining fikricha, Gurjiston hukumatining qo‘rqituv siyosati ichki auditoriya uchun mo‘ljallangan, lekin bunday harakatlar Gurjistondan ajralib chiqqan hududdagi gurjilar uchun yomon ta’sir qiladi.

«Bunday bayonotlardan maqsad muxolifat va o‘zgacha fikrlaydigan barchani demonizatsiya qilish. Ular ikkinchi front ochishda muxolifatni, yevroparlamentni va boshqalarni aybdor deb ko‘rsatishdi. Bir so‘z bilan aytganda, Gurjiston hukumati olib borayotgan ichki siyosat tashqi siyosatga ham, xavfsizlikka ham salbiy ta’sir qiladi. Hukumat uchun mamlakatning strategik va milliy manfaatlari ikkinchi darajali, ular uchun eng muhimi partiyaviy masalalar bo‘lib qoldi», degan Turashvili.

Rossiyaga – sukunat, G‘arbga – tanbeh

G‘arblik va gurjistonlik tahlilchilar Rossiyaning 2008 yil Gurjistondagi agressiyasi va Ukrainaga bosqinini taqqoslayotgan bir vaqtda mamlakat hukmron partiyasi 15 yil oldingi urushda o‘sha vaqtdagi prezident Mixail Saakashvilini ayblashadi. Ularning fikricha, hozir mamlakat qamoqxonasida jazo o‘tayotgan sobiq prezident olib borgan beparvo siyosat sabab urushdan qochishning imkoni qolmagan.

Hozirgi Gurjiston hukumatida Moskvaga qarshi keskin bayonotlar berishdan qochib, ko‘proq G‘arbni ayblashadi. Ayniqsa 2008 yildagi Rossiya qilgan ishlarga reaksiyasi uchun.

«Bu urush biz uchun halokatli bo‘ldi va oqibatda 20 foiz yerimizni Rossiya bosib oldi. Dunyo o‘sha agressiyaga yetarlicha e’tibor qaratmadi, Rossiyaga qarshi hech qanday sanksiya qo‘llanmadi», degandi Gurjiston bosh vaziri Irakliy Garibashvili Bratislavadagi global xavfsizlik forumida.

Rossiya Ukrainaga bostirib kirganidan keyin o‘z navbatida Gurjiston ham Rossiyaga qarshi sanksiya kiritmadi. May oyida Rossiya Gurjistonga to‘g‘ridan to‘g‘ri aviaparvozlarni tikladi. Bu G‘arbdagi ittifoqchilari, xususan, Yevropa Ittifoqi tomonidan qoralangan bo‘lsa-da, Gurjiston hukumati qatnovlar tiklanganini olqishladi.

O‘z vaqtida Gurjiston fuqarolik tengligi va yarashuv bo‘yicha vazir bo‘lgan, hozirda konfliktologiya sohasida shug‘ullanayotgan Paata Zakareishvili Rossiyaning Ukrainaga bostirib kirishi qaysidir ma’noda 15 yil oldin boshlangan avgust urushining davomi bo‘lganini ta’kidlaydi. Uning fikricha, Qrim anneksiyasi aynan Gruziya urushining oqibati bo‘lgan. G‘arb esa Qrim anneksiya qilinganidan keyin ham aytarli chora ko‘rmagan.

«Rossiya o‘shandayoq dunyo ortiq bunaqasi takrorlanmasligi kerakligini tushunib yetgan 2022 yilga kirib borgandi. Lekin bunga G‘arbni ayblay olmayman, chunki urush juda tez tugadi. Ular Rossiyaga bosim qilishmadi, chunki u tezda ortga tisarildi. Ukrainada esa hali qon to‘kilmay [Rossiyaga] sanksiya e’lon qilishdi. Vaholanki o‘shanda ukrainaliklarning o‘zi ham bunaqa keskinlik talab qilmagan, juda ehtiyotkor harakat qilishgandi», deydi Zakareishvili.

Uning fikricha, 2008 yil aynan Yevropa Ittifoqi urushni to‘xtatib, Rossiya qo‘shinlarini olib chiqishi talabi qo‘yilgan o‘t ochishni to‘xtatish rejimi bo‘yicha kelishuvga erishishi mumkin bo‘lgan. Yevropa Ittifoqi Gurjistonni o‘rganish uchun missiya yuborishiga aynan rus qo‘shinlari Gurjistondan ajralgan hududlarda qolgani sabab bo‘lgandi. Butun Gurjiston bo‘ylab yevropalik kuzatuvchilar tarqalishgan, ammo ajralib chiqqan hududlarga ularni kiritishmagan.

Yana Rossiyagami?

G‘arbning Ukraina urushida Rossiyaga nisbatan qilayotgan reaksiyasi Gurjiston hukmron partiyasi G‘arbni tanqid qiladigan yagona masala emas. Ular o‘tgan yil Gurjistonga Yevropa Ittifoqiga kirishga nomzod statusi berilmaganidan ham norozi bo‘lishadi. O‘shanda Kobaxidze Gurjiston ham xuddi Ukraina kabi urush holatiga tushsa, unga ham nomzod statusi berilgan bo‘lishini aytgandi.

Aftidan, Gurjiston hukumatining Kiyev va G‘arbga nisbatan tanqidlari javobsiz qolmaydi.

Ergnetidagi trassada Gurjiston va Ukraina bayroqlarini ko‘rish noodatiy holat emas. U yerda «Qahramonlarga sharaflar» deb yozilgan harbiy suratini ham ko‘rish mumkin. Bu aprel oyida Ukrainadagi urushda halok bo‘lgan Arkadiy Kasradzening surati. U kabi 40 dan ortiq gruzin yigitlari Rossiyaning Ukrainaga bosqiniga qarshi urushib halok bo‘ldi.

Qo‘shni ko‘chada esa ikki o‘rta yoshdagi ayollar bolasini ko‘tarib turibdi. Ularning ikkisi ham o‘z ismini aytishni istamaydi. Ulardan birining aytishicha, Gurjiston yigitlari Ukrainaga borib urushishi to‘g‘ri emas. «2008 yilda ukrainlar kelib urushganmidi? Biznikilar esa borib urushishyapti», deydi u.

«Qarang, bizga Rossiyaning quli bo‘lganmiz deyishganda. Endi-chi, hamma yerda inglizcha yozib tashlangan vaqtda [kimning qulimiz]? Ha, Rossiya bizdan yerimizni olib qo‘ydi. Endi hamma yerga inglizcha yozib tilimizni tortib olishadimi? Biz shunchaki hududiy jihatdan yaqin emasmiz. Bo‘lmasa Amerika ham bizning yerlarimizni jon deb olib qo‘ygan bo‘lardi», deydi yana bir ayol.

Qo‘shni Brotsleti qishlog‘ida yashovchi Ivane Xmiadashvili esa Ukrainaga hamdard ekanini aytadi, ammo sobiq ittifoq vaqtidagi Rossiya bilan aloqalar yaxshi bo‘lgan davrlarni qo‘msashini tan oladi.

«U davrda daromadimiz zo‘r edi. Rossiyaga 20-40 quti olma sotardik-da, avtomobil olardik. Biz Rossiya bilan yaxshi munosabatda bo‘lishimiz kerak, axir ular ham nasroniy. Albatta, Yevropa Ittifoqi yaxshi, agar biz unga kirsak. Tanlash imkoniyati bo‘lsa? Bilasizmi, yoshlar Yevropani xohlaydi. Men esa 67 yoshdaman, biz Moskvaga choy ichgani borib kelgan avloddanmiz», deydi qariya 2008 yildagi otishma izlari ketmagan uyi oldida turar ekan.

Siyosatshunoslar fikricha, Rossiya Gurjistondagi ziddiyat ijobiy tomonga hal bo‘lishida qandaydir rol o‘ynashiga ishonib bo‘lmaydi. Turashvili ham oxirgi 30 yilda bunday misollar bo‘lmagani, bu Gurjistonning G‘arbdagi ittifoqchilari, xususan, Yevropa Ittifoqidan olgan yordamiga o‘xshamasligini aytgan.

«Masalan, 2008 yilda Rossiya bizni o‘qqa tutdi, odamlarni o‘g‘irladi, hududlarimizga simto‘rlar tortdi. G‘arbdagi ittifoqchilarimiz va Yevropa Ittifoqi esa bizga ijtimoiy va iqtisodiy jihatdan yordam berdi. Xususan, konfliktdan jabr ko‘rgan aholi reabilitatsiyasi uchun pul ajratishdi, mudofaani kuchaytirishda, xalqaro muzokaralarda yordam ko‘rsatishdi», deydi ekspert.

Uning fikricha, Yevropadagi qadriyatlar inson huquqlariga, tenglikka, mojarolarni demokratik yo‘l bilan hal qilishga qaratilgan. Gurjiston hukumati barchasini tinch yo‘l bilan hal qilish uchun Yevropa bilan integratsiyalashuv mos yo‘l ekanini ko‘rsatishi mumkin, lekin ular har kuni telekanallarda G‘arb va Ukraina urushni xohlayotgani haqida aytilgan gaplarni ko‘rsatishadi.

«Bundan tashqari, qandaydir ruscha guruhlar paydo bo‘lgan. Ular turli muhokamalar o‘tkazishadi. Bu esa odamlarga yomon ta’sir qiladi. Chunki tan olinmagan chegara yaqinida yashayotgan odamlar uchun urush tugamagan. Ular har kuni harbiy mashg‘ulot, portlash ovozini, kimdir olib qochilgani haqida xabar eshitadi. Bu odamlar hamon urush bilan yashamoqda», deydi Turashvili.

Ijtimoiy so‘rovlardan ma’lum bo‘ladiki, Gurjiston aholisining aksar qismi mamlakat kelajagi Yevropa Ittifoqi bilan bog‘lanishini qo‘llaydi. Ammo aholining kattagina qismi fitnakor nutqlarga ham ishonib qoladi. Raqamlarga qaraladigan bo‘lsa, aholining 80 foizi Gurjistonning Yevropa Ittifoqiga qo‘shilishini qo‘llaydi. Ammo 31 foiz gurjilar Ukrainadagi urushni G‘arb provokatsiya qilganiga, 29 foizi esa G‘arb urushga Gurjistonni ham qo‘shmoqchi degan gapga ishonadi.