AQŞda sodir bölgan dahşatli terakt: 11 sentabr voqealariga 22 yil böldi

Soat 8:46. Bostondan Los-Anjyelesga uçayotgan American Airlines kompaniyasining Boeing 767 samolyoti Nyu-Yorkdagi Jahon savdo markazining şimoliy binosiga, 94 va 98 qavatlar oraliğiga kelib uriladi.

Samolyot bortidagi 81 yölovçi (şu jumladan beş nafar terrorçi) va 11 ekipaj a’zosi halok böladi.

Soat 9:03. Bostondan Los-Anjyelesga uçayotgan United Airlines aviakompaniyasining Boeing 767 samolyoti Jahon savdo markazining janubiy binosiga 77-85-qavatlar oraliğiga kelib uriladi.

Samolyot bortidagi 56 nafar yölovçi (şu jumladan beş nafar terrorçi) va töqqiz nafar ekipaj a’zosi halok böladi.

Soat 9:37. American Airlines aviakompaniyasining Vaşingtondan Los-Anjyelesga uçayotgan Boeing 757 samolyoti Vaşington yaqinida joylaşgan Pentagon binosiga uriladi.

Samolyot bortidagi 58 nafar yölovçi (jumladan beş nafar terrorçi) va olti nafar ekipaj a’zosi böladi.

Soat 10:03. Nyu-Jyersi ştatidagi Nyuark şahridan San-Fransiskoga uçayotgan United Airlines aviakompaniyasining Boeing 757 samolyoti Pensilvaniya janubi-ğarbiy qismida, Vaşingtondan 200 kilometr uzoqlikdagi Şanksvill şahri yaqinida dalaga qulab tuşadi.

Samolyot bortidagi 37 nafar yölovçi (şundan tört nafari terrorçi) va yetti nafar ekipaj a’zosi böladi.

Jahon savdo markazidagi egiz binolariga urilgan samolyotlarning yoqilği siğimlari töla edi. Şu sababli samolyotlar borib urilganda egiz binolarda kuçli yonğin kelib çiqadi.

Oqibatda, yuqori qismi vayron bölgan va alanga içida qolgan janubdagi bino soat 9:59 da, şimoldagi bino 10:28 da qulab tuşadi.

Oqibatda 2 977 kişi, jumladan 343 öt öçiruvçi va 60 politsiyaçi halok böladi. Ular orasida nafaqat AQŞ, balki yana 92 ​​davlat fuqarolari, hatto 1 nafar Özbekiston fuqarosi ham bor edi.

Nyu-Yorkdagi egizak binolarda bölganlarning 1 366 nafari samolyot binoga borib urilganda, qolganlar esa kelib çiqqan yonğin tufayli va binolar qulab tuşganda halok bölgan.

Jumladan, Nyu-Yorkda 2 753 kişi, Pentagonda 184 kişi, Pensilvaniyada 40 kişi teraktlar qurboni böladi.

Nyu-Yorkda halok bölganlardan 1 600 nafarining şaxsini aniqlaşning imkoni bölgan. 1 100 kişi bedarak yöqolgan deb hisoblangan. Keyinçalik vayronalar ostidan ön mingdan ortiq turli inson suyaklari topilgan.

Şuningdek, teraktlarda 19 nafar terrorçi halok böladi. Ulardan 15 nafari Saudiya Arabistoni, ikki nafari Birlaşgan Arab Amirliklari, biri Misr va biri Livan fuqarolari bölgan.

Har ikkala bino qulab tuşgança ötgan vaqt oraliğida öt öçiruvçilar va qutqaruv xizmati juda köp insonlarni evakuatsiya qilişga ulguradi. Aks holda qurbonlar soni bir neça barobar köp bölişi mumkin edi.

Ikkita osmonöpar bino qulab tuşgaç uning atrofidagi boşqa binolarni ham vayron qiladi yoki qisman şikastlaydi. Şu jumladan 47 qavatli WTC-7 binosi ham.

Şimoliy minora qulab tuşgaç uning vayronalari WTC-7 binosiga kelib uriladi va yonğin kelib çiqadi. Yonğin yetti soat davom etadi va soat 17:20 da WTC-7 binosi ham qulab tuşadi.

Zarar

Köpçilik insonlarning halok bölişidan taşqari bu hodisa AQŞga juda katta moddiy va moliyaviy zarar yetkazdi. Birinçi navbatda Nyu-Yorkdagi egizak binolarni suğurta qilgan kompaniya bankrot böldi.

AQŞdagi NASDAQ fond birjasi 11 sentabrdan 17 sentabrgaça işlamadi. Uşbu fond birjasining bunçalik uzoq tanaffus qilişi hodisadan 70 yil avval - 1928-1932-yillarda AQŞda yuz bergan iqtisodiy va moliyaviy inqiroz paytida sodir bölgan.

Fond bozorlari odatdagiday işlay boşlaganda esa qimmatli bozorlar narxi keskin tuşib ketadi va oqibatda AQŞ kompaniyalari 1,2 trillion dollar mablağ yöqotadi.

11 sentabr teraktlari oqibatida AQŞ davlati budjetiga yetkazilgan moddiy zararning aniq miqdori noma’lum. 2006 yil sentabrda AQŞ prezidenti Jorj Buş 2001 yil 11 sentabrda AQŞda sodir etilgan terrorçilik xurujlari yetkazgan zarar minimum 500 mlrd dollarni taşkil etişi haqida gapirgandi.

Nyu-Yorkdagi egiz binolarning qulaşi atrof-muhitga juda katta zarar yetkazadi. Binolar qulagandan söng atrofga minglab tonna beton uyumlari, oyna siniqlari, metall parçalari, sellyuloza, asbest, qörğoşin, simob kabi çiqindilar uyuladi.

Ulardan havoga zaharli gazlar tarqay boşlaydi. Oqibatda Manhetten orolining havosi qattiq ifloslanadi va odamlar orasida kasallik köpayadi.

Yodgorlik majmuasi

Oradan 1 yil ötib, qulab tuşgan Jahon savdo markazi binolari örnida yangi binolar qurilişi boşlanadi.

Yangi Jahon savdo markazi deb atalayotgan joyda terakt vaqtida vayron bölgan bino örniga yana yettita turli bino quriladi. 2014 yilda qurib bitkazilgan 541 metrli Freedom Tower binosi ularning eng balandi hisoblanadi.

2011 yil 11 sentabr kuni Yangi Jahon savdo markazida Milliy yodgorlik majmuasi va muzey oçiladi. Majmua ikkita hovuz va şarşaralarni örab turgan 400 dan ortiq oq eman daraxtlari ekilgan parkdan iborat.

Hovuz çetini örab turgan bronza supaga terrorçilik xurujida halok bölgan 3000 ga yaqin odamning (jumladan, 1993 yilda Jahon Savdo Markazining portlaşi natijasida halok bölgan olti kişining ham) ism-şarifi öyib yozilgan.

Yodgorlik majmuasi hududida joylaşgan muzey AQŞning 11 sentabr voqealari oqibatlarini örganuvçi va ularni hujjatlaştiradigan asosiy muassasa hisoblanadi.

2002 yildan boşlab 11 sentabr AQŞda Vatanparvarlar kuni sifatida nişonlanadi. 2009 yildan AQŞ Umumiy qonunining 111-13-sonli akti bilan bu sana Milliy xizmat va Xotira kuni (National Day of Service and Remembrance) deb ham yuritiladi.

Teraktni taftiş qilgan komissiya va aybdorlar

2002 yil 27 noyabr kuni AQŞda 11 sentabrda sodir etilgan teraktlarni tekşiriş uçun mustaqil komissiya tuziladi. 2004 yilda u fojia holatlarini tergov qiliş böyiça yakuniy hisobotni e’lon qiladi.

600 sahifalik hujjatning asosiy xulosalaridan birida terrorçilik xurujlari aybdorlari AQŞ hukumati va razvedka idoralari faoliyatidagi «çuqur ma’muriy muvaffaqiyatsizliklardan» foydalangani tan olingandi.

Hisobotning oxirgi bobi juda uzoq vaqt davomida sir saqlanadi. 28 sahifadan iborat sönggi bob faqat 2016 yil iyul oyiga kelib oşkor qilinadi.

Unda asosan 11 sentabr kuni teraktlarni amalga oşirgan terrorçilar va Saudiya Arabistoni rasmiylari vakillari örtasidagi ehtimoliy aloqa haqida ma’lumotlar bor edi.

Biroq unda Saudiya Arabistoni va terrorçilar hamkorlik qilgani haqida heç qanday aniq dalillar keltirilmagandi.

AQŞda 2001 yil 11 sentabrdagi teraktlar böyiça sudlanib tegişli jazo olgan yagona şaxs – asli marokaşlik bölgan Fransiya fuqarosi Zakariyas Mussaui edi.

U 2001 yil avgust oyida Oklaxomadagi uçuvçilar tayyorlovçi yozgi maktabni tamomlab, Minnesota ştatidagi Boeing-747 simulyatorida maşq qilgandan keyin hibsga olinadi.

2005 yil aprel oyida Zakariyas 2001 yil 11 sentabrdagi teraktlarda beşinçi samolyotni olib qoçib, teraktni amalga oşirmoqçi bölgan deb topiladi.

Zakariyasning özi sudda samolyotlardan birini olib qoçib, Vaşington şahridagi Oq uyga olib borib urişni rejalaştirganini aytadi.

2006 yil may oyida bölib ötgan sud jarayonida Virjiniya ştatidagi Aleksandriya şahar federal sudining qarori bilan Zakariyas Mussaui umrbod qamoq jazosiga hukm qilinadi.

11 sentabr terrakti hujumlarida gumon qilingan yana olti kişi 2002-2003 yillarda hibsga olinib, bir neça yil Markaziy razvedka boşqarmasi qamoqxonalarida ötiradi. Söng ular 2006 yilda AQŞning Kubada joylaşgan Guantanamo qamoqxonasiga yuboriladi.

2008 yil fevral oyida AQŞ Mudofaa vazirligi 11 sentabr hujumlarini tergov qiliş doirasida olti mahbusni qotillik va harbiy jinoyatlarda ayblaydi.

Komissiya hisobotiga köra, 2001 yil 11 sentabrda AQŞdagi teraktlarni tayyorlaşda quyidagilar asosiy şaxslar deb topiladi:

• Kelib çiqişi Pokistondagi beluj qabilasidan bölgan, kuvaytlik Xolid Şayx Muhammad;
• Yamanda tuğilgan Ramzi Binalşiba. U terrorçilarga taşkiliy yordam körsatgan va ularga pul ötkazganlikda ayblangan;
• Muhammad al-Qahtaniy. Tergovçilarga köra, 2001 yil 11 sentabrda törtta Amerika samolyotini öğirlaganlarning yigirmançi şerigi. U AQŞ vizasini ololmagani uçun teraktlarda iştirok eta olmagan.
• Bundan taşqari, Ali Abdul Aziz Ali, Mustafo Ahmad Havsaviy va Valid bin Attaş ism-şarifli şaxslar 11 sentabr teraktlarini sodir etişda asosiy şaxslar deb topilgan.

11 sentabr teraktlarida ayblanganlar Guantanamoda

Amerikaliklar 11 sentabr teraktlarida ayblangan barçani Kuba orolida joylaşgan Guantanamo qamoqxonasida saqlaşadi. Uzoq yillar davomida ular na sud qilinadi, na hukm öqiladi.

2008 yilda ular orasida bölgan Muhammad al-Qahtoniydan 11 sentabr hodisalariga tegişli ayblovlar olib taşlanadi.

Qahtoniydan ayblovlarning olib taşlanişiga qisman prezident Barak Obama sabab böladi. U 2009 yil 20 yanvarda prezidentlik kursisiga ötirgaç, AQŞ harbiy prokuraturasining Guantanamodagi barça faoliyatini töxtatişni buyuradi va saylovçilariga qamoqxonani yopişga va’da beradi.

Şundan söng, harbiy departament aybi isbotlanmagan Qahtoniydan 11 sentabr teraktlari böyiça ayblovlarni olib taşlaşga majbur böladi. Biroq u boşqa jinoyatlarda ayblangani uçun Guantanamoda qolaveradi.

2022 yilda jahon OAV 46 yoşli Qahtoniy Guantanamodan ozod qilingani va vatani Saudiya Arabistoniga jönatib yuborilgani haqida xabar tarqatdi. Umumiy hisobda Qahtoniy Guantanamoda qariyb 20 yil ötiradi.

Keyinçalik prezident Obama öz va’dasini bajara olmaydi. Kongressda uning Guantanamoni yopiş haqidagi gaplari qöllab-quvvatlanmaydi.

Natijada Obama 2011 yil mart oyida Guantanamo qamoqxonasida saqlanayotgan mahbuslarga qarşi harbiy sud jarayonlarini qayta boşlaşni buyuradi.

2011 yil aprel oyida AQŞ Boş prokurori Erik Xolder 11 sentabr işi böyiça ayblanuvçi Xolid Şayx Muhammad va yana tört nafar ayblanuvçi AQŞ fuqarolik sudida emas, Guantanamo qamoqxonasidagi maxsus harbiy komissiya tomonidan söroq qilinişini tasdiqlaydi.

2011 yil may oyida AQŞ harbiy prokuraturasi yana beş nafar gumonlanuvçini, jumladan Xolid Şayx Muhammadni 2001 yil 11 sentabr teraktlariga aloqadorlikda ayblaydi.

2012 yil 5 mayda ularga harbiy tribunal tomonidan tinç aholiga hujum qiliş, qasddan jismoniy şikast yetkaziş, qotillik, uruş qonunlarini buziş, vayronagarçilik, samolyotni olib qoçiş va terrorizmda ayblanadi. Sudlanuvçilarning beşovi ham «Öz aybingizni tan olasizmi yoki yöqmi?» degan savolga javob berişdan boş tortadi.

2014 yil iyul oyida Guantanamodagi harbiy tribunal teraktga aloqadorlikda ayblanayotgan beş nafar şaxsdan biri Ramzi Binalşiba ustidan ötkazilayotgan mahkama jarayonini töxtatiş haqida qaror qabul qiladi.

Bunga harbiy şifokorlarning Ramzi Binalşibaning oğir ruhiy kasallikka çalingani haqidagi xulosasi sabab böladi.

Saudiya va Eronga qarşi da’volar

2017 yilning mart oyida AQŞda 2001 yil 11 sentabrdagi xurujlarda qurbon bölganlarning qarindoşlari Saudiya Arabistonini «Al-Qoida»ni moliyalaş va boşqa yöllar bilan qöllab-quvvatlaşda ayblab, jamoaviy da’vo qözğatadi.

Ular Saudiya hukumatidan tovon puli undiriş maqsadida 800 kişi nomidan sudga murojaat qilişadi. Keyinroq AQŞning yigirmadan ortiq suğurta kompaniyasi Saudiya Arabistonining ikki banki va Usama bin Laden oilasiga aloqador kompaniyalarga, şuningdek, bir qança xayriya taşkilotlariga qarşi 2001 yil 11 sentabrdagi teraktlar bilan boğliq kamida 4,2 mlrd dollarlik da’vo arizasi bilan murojaat qiladi.

2019 yil iyul oyida, terakt uyuştirganlikda ayblanayotgan Xolid Şayx Muhammad, agar AQŞ rasmiylari öziga ölim jazosi berişni talab qilişmasa, Saudiya Arabistoniga qarşi da’vo qilgan odamlar va kompaniyalar tomonida turib, sudda guvohlik berişga tayyorligini ma’lum qiladi.

2019 yil avgust oyida The New York Times gazetasi AQŞ harbiy sudi 11 sentabr teraktlari taşkilotçilariga hukm çiqariş böyiça tinglovni 2021 yil yanvariga belgilagani haqida xabar beradi.

Şuningdek, AQŞ garçi 11 sentabrdagi teraktlarni tergov qiliş böyiça maxsus komissiya Eronning iştiroki haqida töğridan töğri dalillar topmagan bölsa-da, bu davlatdan terakt qurbonlarining yaqinlariga tovon tölaşni talab qilmoqda.

2016 yilda Nyu-York federal okrugi sudyasi Jorj Daniels Eron 11 sentabr hodisasiga aloqador emasligini, terrorçilarga yordam berişda iştirok etmaganini isbotlay olmaganini aytib, Eron rasmiylari yetkazilgan zarar uçun javobgarlikni öz zimmasiga olişi haqida qaror çiqaradi.

2018 yilning may oyida Amerika sudi Eronning islom inqilobi qöriqçilari korpusi va Eron markaziy bankini Nyu-York teraktida halok bölgan 1 008 kişining ölimiga aloqador deb topadi.

Sud korpus va bank terakt qurbonlarining yaqinlariga milliardlab dollar tovon puli tölaşi kerak deb qaror çiqaradi.

Nyu-York sudi Eron «Al-Qoida» terrorçilik guruhiga moddiy yordam bergani haqidagi dalillarni tovon puli undiriş haqidagi qarorni qabul qiliş uçun yetarli deb hisoblaydi.

Biroq Eron va Saudiya Arabistoni ham yon bermoqçi emas va ular boşdanoq 11 sentabr teraktlariga aloqasi yöqligini ta’kidlab keladi.

11 senyabr hodisalari haqidagi şubhalar

11 sentabr xurujlari röy berganda hammaning xayoli terrorçilarda va ularning hujumi tufayli kelib çiqqan yöqotişlarda böldi. Yuqorida yozilganday, bunga nafaqat AQŞdagi balki dunyoning köplab mamlakatlarida faoliyat olib borgan OAV ham yaxşigina hissa qöşdi.

Öşanda barça bu teraktni qoralab çiqdi. Uning ijroçilarini jazolaş talab qilindi. Ammo keyinçalik AQŞ 11 sentabr hodisalariga mutlaqo aloqasi bölmagan Iroqqa ham bostirib kirgandan söng bu hodisa haqida turli şubha va gumonlar ham paydo böla boşladi.

11 sentabr hodisalari sodir bölgandan söng köplab olimlar bu hodisani sinçiklab örgana boşlaydi. Ularning bir qismi 11 sentabr hodisalari haqidagi asl haqiqatlar AQŞ hukumati, xususan kiçik Buş ma’muriyati tomonidan yaşirilgan deb xulosa beradi.

Bunday xulosaga kelgan olimlardan biri – Yuta universiteti fizika professori öşa paytda egiz binolar qoldiqlarini sinçiklab örganadi va binoni qulatiş uçun portlovçi moddalardan foydalanilgan degan xulosaga keladi. Uning fikriça, birgina samolyot borib urilişi sabab 100 qavatli binolarning qulab tuşişi bu juda şubhali holat.

11 sentabr hodisalari haqida şubha bildiradigan boşqa bir guruh esa, öşanda haqiqatdan terrorçilik hodisasi sodir etilganiga şubha qilmasligini bildiradi, ammo «yerning tagida ilon qimirlasa biladigan» AQŞ razvedka va xavfsizlik kuçlari terrorçilarning bu hujum haqidagi rejasidan xabardor bölgan va ularni töxtatiş uçun çora körmagan deb hisoblaydi.

Ularning fikriça, bu terrorçilik xuruji öşa paytda dunyodagi geosiyosiy maydonda nazorat örnatiş va energo resurslarga boy hududlarni bosib oliş niyatida bölgan AQŞ rahbarlariga kerak bölgan. Ammo bu qaraşlar va taxminlar jahon miqyosida tan olinmagan.

Ğayrat Yöldoş tayyorladi.

9/11. Dunyoga xaos uruğini sepgan Nyu-York teraktiga 19 yil böldi