Farmatsevtika, alkogol va tamaki mahsulotlari bozorlarida yaşirin iqtisodiyot: oqibatlar, sabablar va qisqartiriş çoralari
|22:59 / 03.11.202314 08012 min
Iqtisodiy rivojlanişga kömaklaşiş markazi tomonidan ötkazilgan tadqiqotga köra, sönggi yillarda alkogol va tamaki mahsulotlari yaşirin aylanmasi oşgan.
Ekspert baholaşlariga köra, farmatsevtika sektorida yaşirin aylanma nisbatan arzimas bölib, umumiy farmatsevtika mahsuloti aylanmasining 5-12% doirasida özgarib turadi.
Alkogol mahsuloti bozorlarida yaşirin aylanma etil spirti va kuçli spirtli içimliklar işlab çiqariş va sotiş segmentida keng tarqalgan. Ekspert baholaşlariga köra, bu segmentlarda yaşirin aylanma 15 dan 35%gaça diapazonda özgarib turadi. Bunda keyingi paytlarda yaşirin aylanma uluşining ösişi kuzatilmoqda.
Sigaretlar bozorida esa, aksinça, reprezentativ miqdoriy tadqiqotlar muntazam ötkaziladi, 2021 yildan boşlab noqonuniy sigaret aylanmasi uluşi uzluksiz va jadal ösib bormoqda. Agar 2020 yil sentabr oyida u umumiy bozor hajmining 4,3% ni taşkil qilgan bölsa, 2022 iyulda – 14,9%, 2023 yil iyul oyiga kelib esa, naq 24,8% ni taşkil qilgan. E’tiborlisi, yaşirin aylanma amalda mutlaqo kontrabandadan iboratdir.
Özbekistonda qonuniy va noqonuniy sigaret savdosining nisbati, tabiiy sotuvlar hajmidan foizlarda, %da, 2013-2023 yillar.
Yaşirin aylanma tufayli yuzaga keladigan tahdidlar va yöqotişlar
Mazkur bozorlarda yaşirin aylanmaning mavjudligi va kengayişi iste’molçilar, iqtisodiyot va davlat uçun salmoqli tahdidlar va yöqotişlarga ega:
Sifatsiz, ayrim hollarda salomatlik va hayot uçun xavfli mahsulotlarni işlatişdan iste’molçilar salomatligiga va hayotiga tahdidlar. Birinçi navbatda bu farmatsevtik mahsulotlarga taalluqli, lekin alkogolli içimliklar va tamaki mahsulotlari ham bundan xoli emas.
Kontrabanda bozordan mahalliy işlab çiqaruvçilar mahsulotlarini siqib çiqaradi, bu tegişli va yondoş iqtisodiyot tarmoqlarida işlab çiqariş va bandlik darajasiga; mahalliy işlab çiqaruvçilar işlab çiqariş quvvatlari tölaqonli işlaşiga va mahsulot tannarxiga; noqonuniy import uluşi yuqori bölgan tarmoqlarning investitsion jozibadorligiga salbiy ta’sir körsatadi.
Kontrabanda va yaşirin aylanma – jinoyatlar, jumladan korrupsiya kuçayişining eng muhim sababi va omilidir, çunki köp hollarda ular jinoiy guruhlar tomonidan, davlat amaldorlarining yo homiyligida yoki indamay roziligi ostida amalga oşiriladi.
Davlat budjeti yaşirin aylanmadan yaqqol yöqotişlarga uçraydi. Ma’ruza mualliflari baholaşlariga köra, 2023 yilda birgina sigaret bozorida aksiz va QQS böyiça budjet yöqotişlari 1 trln söm – rejalaştirilgan budjetning 0,43% ni taşkil qildi. Kuçli spirtli içimliklarga belgilangan aksiz va QQS töliq olinmaganligidan bunday yöqotiş (yaşirin bozor hajmi yuzasidan eng konservativ baholaşlarga köra) – 550 mlrd söm yoki budjetga rejalaştirilgan tuşumning 0,24 foizi.
Mavzuga oid
Uçta tadqiq qilinayotgan tarmoqda yaşirin aylanma mavjudligi va kengayişining sabablarini sifatida bir neçta omillar tilga olinadi.
Soliq yuklamasi
Agar 2020 yil yanvarda mahalliy işlab çiqaruvçilar uçun sigaretlarga aksiz 1000 donasi uçun 141 500 söm + zavod narxidan 9% bölgan bölsa, 2023 y. fevraldan boşlab 223 850 söm + zavod narxidan 10%ni taşkil qildi. Aksiz atigi uç yil içida 60% dan köproqqa ösganligini hisoblaş qiyin emas. Bunday ösiş, ma’lumki, inflatsiya sur’atlaridan ança yuqori bölib, pandemiya tufayli aholining xarid qobiliyati pasayişi şaroitida sodir bölmoqda. Uning natijasi ölaroq, qonuniy va noqonuniy (kontrabanda) mahsulot çakana narxlari örtasida keskin tafovut va tegişliça yaşirin aylanmaning 4% dan 25%ga kötarilib ketişi röy berdi. Noqonuniy iş köruvçilar tölamaydigan egri soliqlar (aksiz va QQS) qonuniy sotilayotgan mahalliy sigaretlar narxlarining 45-50%ini taşkil qiladi.
Mahalliy filtrli sigaretlar va “Milano” kontrabanda sigareti misolida qonuniy va noqonuniy sigaretlar çakana narxlaridagi tafovut.
Keyingi yillarda etil spirti va kuçli alkogol içimliklariga aksiz soliği stavkalari sezilarli oşdi.
Agar 2020 yilda 1 litr 40 darajali aroq uçun 9800 söm aksiz tölaş kerak bölgan bölsa, 2023 yilda 15 200 söm tölanadigan böldi. Ikki yilda ösiş 55,1% ni taşkil qildi. Soliştiriş uçun – şu vaqt mobaynida pivo uçun aksiz 1170 dan 1550 sömga, ya’ni 32,5% ga ösdi.
2023 yil 1 yanvardan oziq-ovqat etil spirtiga aksiz soliğining beş barobar ösişi kuzatildi: 1 litri uçun 1490 sömdan 7450 sömgaça. Bu spirtli mahsulotlar tannarxi oşişiga olib keldi va yaşirin aylanmani rağbatlantirmoqda.
Bu hisob-kitoblar egri soliqlar (aksiz va QQS)ning kuçli spirtli içimliklarning yakuniy narxidagi taxminiy uluşini baholaş imkonini beradi – 45% atrofida. Uşbu soliqlar tölanmaydigan yaşirin sektor borligi hisobga olinganda, bu ança yuqori körsatkiçdir.
Bojxona tölovlari va bojlar bilan tartibga soliş
Alkogol va sigaret kontrabandasiga yana importga yuqori bojxona tölovlari ham qöllovçi omil böladi. Keyingi yillarda ular sezilarli kamayganiga qaramay, bojxona-soliq yuklamasi hali ham qonuniy import alkogoli va sigaretini ançayin kuçli qimmatlaştiradi.
Hisob-kitoblar körsatişiça, sigaretlar böyiça importga soliq-bojxona yuklamasi, öxşaş mahalliy mahsulotga bölgan 45%ga nisbatan 58,5%ni taşkil qiladi.
Alkogol mahsuloti importçilari mahalliy işlab çiqaruvçilarga qaraganda sezilarli darajada katta aksiz tölaydilar:
etil spirtiga: 1 litr uçun 7 450 sömga nisbatan 70%,
boşqa turdagi vinolarga – 1 litr uçun 2200 sömga nisbatan 42 750 söm,
pivoga – 1 litr uçun 1550 sömga nisbatan 50% lekin kamida 12 800 söm.
Bundan taşqari, alkogol importçilari bojxona qiymatining 30 foizi, lekin 1 litr uçun kamida 1 dollar miqdorida boj tölaydilar.
Alkogol va ayniqsa, tamaki mahsulotlari kontrabandasi ösişiga xizmat qiluvçi muhim omil 2018 yildan boşlab Özbekiston hududi orqali taşib ötiladigan tranzit alkogol va tamaki mahsulotlari uçun depozit (aksiz summasi)ni kiritiş qoidasining bekor qilinişi böldi. Uşbu talabning mavjud emasligi kontrabandaçilarga bu tranzitni turli vajlar bilan uzib qöyiş imkonini bermoqda. “Uzilgan tranzit” vaziyati qöşni mamlakatlar bojxona va çegara xizmatlari bilan yaqqol kontrabanda belgilariga ega sigaretlarni tranzit taşişni orqaga qaytariş, taqiqlaş imkonini beradigan şartnomalar yöqligi bilan yanada çuqur tus oladi.
Narx-navoni tartibga soliş va ma’muriy taqiqlar
Çegaraviy savdo ustamalari va referent narxlarni qöllaş orqali davlat farmatsevtika mahsulotida bozor narxi şakllantirilişiga faol aralaşadi. Oqibatda farmatsevtika mahsuloti tanqisligi yuzaga kelişi, kontrabanda va yaşirin aylanma yuzaga kelişi uçun şaroit yaratiladi. Jumladan, çegaraviy savdo ustamalari köp hollarda harakatlaniş, omborda saqlaş, taşiş, soliqlarni tölaş va boşqa savdo tadbirlariga qilinadigan hamma xarajatlarni qoplaş uçun yetarli bölmaydi.
Minimal ulgurji-çiqariş va çakana narxlarni belgilaş orqali alkogol mahsulotlari aylanmasini tartibga soliş amaliyoti ham yaşirin tarmoq ösişiga kömaklaşmoqda. Bu narxlar inflatsiya va aholining daromadlari oşişiga qaraganda ançayin jadal ösmoqda va bu bilan iste’molçilarni nisbatan arzon bölgan noqonuniy alkogolni sotib olişga undab, işlab çiqaruvçilarni xarajatlar va narxni pasaytiriş hisobiga raqobat qiliş imkoniyatini çeklamoqda.
Mahalliy korxonalarning çet elda işlab çiqarilgan oziq-ovqat etil spirtidan foydalanib alkogol mahsuloti işlab çiqarişiga bölgan amaldagi taqiq etil spirti bozoridagi raqobatni sun’iy çegaralaydi, bu ham tannarxga, ham yakuniy mahsulot sifatiga salbiy ta’sir körsatadi, şuningdek biznesni “yaşiriniş”ga undaydi.
Farmatsevtika mahsulotlarini röyxatdan ötkazişdagi muammolar
2017 yilga qadar, asosan erkin konvertatsiya mavjud emasligi tufayli, farmatsevtika mahsuloti kontrabandasi nihoyatda katta bölgan. Hozir u minimal darajada: konvertatsiya bilan muammolar yöq va bojxona tölovlaridan qoçiş ham ma’noga ega emas, çunki aksariyat farmatsevtika mahsulotlari uçun bojlar nolga teng, barça tayyor dori vositalari, jumladan import QQSdan ozod qilingan. Şu sababli kontrabanda sezilarli pasaydi.
Nega baribir kontrabanda saqlanib qoldi? Farmatsevtika mahsulotining tanqisligi va kontrabandasining asosiy sababi – narxlar yuqoriligi va uni röyxatdan ötkazişdagi sa’y-harakatlar va sarf-xarajatlar kattaligi. Röyxatdan ötkaziş (ayniqsa importçilar uçun) şunçalik serxarajatki, sotuvlar hajmi katta bölmasa, röyxatdan ötkaziş va qonuniy olib kirişda umuman ma’no qolmaydi. Rasman, röyxatdan ötkaziş importçiga bir nom uçun 10-15 ming AQŞ dollariga tuşadi. Bu jahonga maşhur işlab çiqaruvçilarning butun dunyoda tanilgan, turli instansiyalar tomonidan muntazam ravişda tekşirilib, qayta tekşirib turiladigan va sifat hamda xavfsizlik borasida barça zaruriy hujjatlarga ega tovarlariga ham taalluqli.
Şu bilan birga, tasdiqlangan röyxatdagi mamlakatlarda röyxatdan ötilganlikni tan olişning mavjud mexanizmi röyxatdan ötkaziş taomilini sezilarli arzonlaştiriş va jadallaştiriş imkonini beradi. Ammo, röyxatga oluvçi organning qadoq maketi kelib çiquvçi mamlakat tilida röyxatga olinişi borasidagi talablari tufayli bu mexanizm juda sust işlaydi. Çunki bunda uşbu preparatlar işlab çiqaruvçi mamlakat tilidagi qadoqda sotiladi. Işlab çiqaruvçilar bunday qadoqda ular köp mahsulot sota olmasliklarini tuşunadilar va uşbu mexanizmdan foydalanişni rad etadilar.
Haddan ortiq talablar, yuqori narx, tibbiy tovarlarni röyxatdan ötkazişdagi qoğozbozlik nafaqat importçilar uçun, balki mahalliy işlab çiqaruvçilar uçun ham biznes yuritişdagi tösiq sanaladi. Jumladan, klinik amaliyotda uzoq davrdan buyon ma’lum dorilarni klinik sinovdan ötkaziş talabini olsak, u tartibga soliş amaliyoti rivojlangan mamlakatlarda mavjud emas.
Xöş, buning oldini oliş uçun qanday kuraşiş mumkin?
- 2024 va 2025 yillarda etil spirti, kuçli alkogol va sigaretga aksiz soliği stavkalarini oşirişga moratoriy belgilaş. Keyingi yillarda stavkalarning inflatsiya darajasidan oşmaydigan indeksatsiyasini yuritiş. Sigaretlarga aksizning advalor tarkibidan voz keçiş.
- Alkogol içimliklari va tamaki mahsulotlariga bojxona tölovlarini pasaytiriş borasida keyingi yillarda kuzatilayotgan trendni davom ettiriş: muntazam ravişda mahalliy tovarlar va import uçun aksizlarni birxillaştiriş, şuningdek bojxona bojlari stavkalarini kamaytiriş.
- Çegaraviy narxlar va çegaraviy savdo ustamalarini belgilaş orqali farmatsevtika va alkogol mahsulotlari uçun narx şakllanişini ma’muriy tartibga solişdan voz keçiş.
- Farmatsevtika mahsulotlarini röyxatdan ötkaziş taomilini soddalaştiriş, narxini pasaytiriş, ortiqça (xalqaro amaliyotda bölmagan) talablardan voz keçiş, muddatini qisqartiriş.
- Özbekiston hududidan tranzit olib ötiladigan alkogol va tamaki mahsulotlari uçun ta’minot tölovi (bojxona tölovlari summasiga teng) summasini Özbekiston Respublikasi bojxona organlari depozit hisobiga kiritiş qoidasini qayta tiklaş.
- Qöşni mamlakatlar bilan çegaralarda nazoratni kuçaytiriş, qöşni mamlakatlarning tegişli xizmatlari bilan hamkorlikni va oldini oliş çoralarini muvofiqlaştirişni yaxşilaş, ulgurji savdo obektlari va omborlarda, uyuşgan va uyuşmagan çakana savdo joylarida nazorat tadbirlarini ötkaziş, körilayotgan çoralar va erişilgan natijalarni ommaviy axborot vositalarida keng yoritiş böyiça qöşimça çoralar qöllaş ijobiy natijalarga sabab böladi.
Materialning töliq matni rus tilida uşbu havola orqali mavjud 👉 HAVOLA
