“Yaşil” stansiyalar köpaymoqda, ularning integratsiyasi masalasi-çi? Vazir örinbosari bilan suhbat

Biz quyoş va şamol elektr stansiyalarini integratsiya qilib, masofadan turib boşqariş tizimiga ega bölişimiz kerak. Butun sistema avtomatlaştirilgan bölişi lozim. Har bitta stansiyamizda kommunikatsiya, boşqaruv tizimi mavjud bölişi kerak. Qayta tiklanuvçi energiya manbalari özgaruvçan böladi, kun quyoşsiz bölganda generatsiya tuşib ketişi mumkin. Tizim esa töxtamasdan işlab turişi kerak, ya’ni bu juda kompleks sistema böladi. Tarmoq aqlli bölişi kerak.

– Yil davomida respublika böylab ijtimoiy muassasalarga, davlat idoralariga, korxonalarga va aholi xonadonlariga quyoş panellarini örnatiş kampaniyasiga guvoh böldik. Lekin bu panellar işlatilmayotgani, közböyamaçilik uçun qöyib qöyilgani haqida gap-sözlar yuribdi. Bu haqda nima deya olasiz?

– An’anaviy tizimda yuqoridan pastga taqsimlaş orqali iste’molçiga elektr energiyasi yetib borgan. Yangi tizimda esa iste’molçilar tomonidan ham işlab çiqariş paydo böladi. Şu narsaga biz moslaşişimiz kerak. Aholi, ijtimoiy soha obektlari, tadbirkorlarga özining tomiga quyoş panellarini örnatiş böyiça imtiyozlar berildi. Buxoroga borganimda bir korxona butun tom qismiga quyoş panellarini örnatganiga guvoh böldim, kun davomida ularning iste’moli quyoş fotoelektr stansiyalaridan kelgani uçun korxonaning elektr energiyasiga oylik tölovlari 90 foizga kamaygan. Quyoş yoz kunlari köp çiqadi, şu sababli samaradorlik oşgan. Kun davomida davlat elektr energiyasini işlatmay, özi işlab çiqargan energiyadan foydalanadi. Şuningdek, öz iste’molidan ortiqçasini davlatga sotiş tizimi ham bor.

– Özbekistonda oktyabr oyidan boşlab biznes uçun elektr energiyasi tariflari tannarxga yaqinlaştirildi, buni Energetika vazirligi quyoş panellariga rağbat uyğotadigan omil sifatida körgan edi. Ammo panellar aholi va tadbirkorlar orasida ommalaşişi uçun şu rağbat yetarlimi? Quyoş panellari bozoridagi bugungi raqobat darajasiga vazirlik qanday baho beradi?

– Oktyabrdan biznes uçun tariflar oşdi, uzatiş va taqsimlaş kompaniyalarimiz bor, ular özini özi operatsion xarajatlarini qoplaşi kerak. Iste’molçilarga energiya asl tannarxidan arzonroq, davlat subsidiyasi asosida berilayotgandi. Narxlar özining asl narxiga yaqinlaştirilgandan keyin korxonalar ham energiya tejaşga ötadi. Quyoş panellarini qöysa, alternativ energetikadan olib tursa, tejaş mumkin. Tariflar oşişi iste’molçilarni alternativ manba qidirişga majbur qiladi.

– Quyoş panellari bozoridagi raqobat vazirlikni qoniqtiradimi?

– Özbekiston bozorida oxirgi 2-3 yilda quyoş panellarini sotadigan va xizmat körsatadigan kompaniyalar köpaydi. Ba’zi kompaniyalar öquv markazlari qilib, bu sohada xodimlarini öqityapti. Bozor oçiq bölişi kerak, raqobat bölişi kerak. Şu sababli quyoş panellari örnatişda korxonalarning özining tarkibida şu işni tuşunadigan kadrlar bölişi kerak.

– Oxirgi paytlarda quyoş yoki şamol elektr stansiyalarida işlab çiqarilgan elektr energiyasini davlat tomonidan kafolatli sotib oliş böyiça tariflar oçiqlanmayapti. Şu haqda izoh bera olasizmi?

– 11 gigavattga yaqin şamol va quyoş elektrstansiyalari loyihalari böyiça bitimlar imzolandi. Hali ham köp loyihalar jarayonda ketyapti. Narxlar boşqalarga qaraganda ança past belgilanyapti. Buni nega investitsion loyiha deyapmiz? Bu heç qanaqa davlat kafolati ostida emas, töğridan töğri kelib kompaniyalarning özi 25-30 foiz öz çöntagidan sarflab, boşqa qismini özi pul topib kelib moliyalaştiradi. Aslida tender bölişi kerak, lekin vaqt qisqa bölgani uçun investitsion loyihalar amalga oşirilyapti. Ammo narxlarni jahon bozori bilan taqqoslasangiz, ança arzon. Bu loyihalar ertaga işga tuşganda tarmoqqa töğri integratsiya qiliş masalasi bor. Çunki ular bilan şartnomamiz “take or pay” deb ataladi: yo olişimiz yoki pulini tölaşimiz kerak böladi. Şu sababli tarmoqqa integratsiya qiliş masalasi juda puxta öylanişi kerak.

– Suhbatimizdan oldin qayta tiklanuvçi energiya manbalarining asosiy tarmoqqa integratsiyasida ayrim qiyinçiliklar bölişini aytgan edingiz.

– Qayta tiklanuvçi energiya manbalari özgaruvçan manbalar hisoblanadi. Bunda eng asosiy masala ularning prognozi. Prognoz juda aniq bölişi kerak. Har 15 minutlik bosqiçda prognozlarni oliş kerak. Çet davlatlarda integratsiya böyiça katta talablar qöyilgan, bizga ham şu narsa kirib kelyapti. Boşqarişning turli yöllari bor – rezerv quvvatlarimiz bölişi kerak. Jahon tajribasiga qarasak, özgaruvçan manbalar tarmoqqa ulanişi uçun zaxira quvvatlari bölişi kerak. Bular saqlovçi qurilmalar bölişi mumkin. Deylik, bizda 10 gigavattli quvvat bölsa, kamida 4-5 gigavattli saqlovçi qurilmamiz bölişi kerak. Quyoş yoki şamol elektr stansiyalari tarmoqqa texnik muammolar olib kelişi mumkin, bular tarmoqdagi çastotani özgartirib yuboradi. Iste’mol va işlab çiqarişdagi barqarorlikni uşlab turmasak, çastota özgarişi mumkin. Bizda 50 gers nominal qiymatdan özgarsa, butun tizim işdan çiqadi. Muqobil energiya manbalari özgaruvçan bölgani uçun birdaniga 2 gigavatt quvvat tuşib ketiş ehtimoli bor, öşanda buni kompensatsiya qiliş uçun saqlovçi qurilmalar örnatiş kerak.

Tizim barqarorligini uşlab turiş uçun avtomatik tizim taşkil qilişimiz kerak. Umuman olganda, bu texnik muammolarni oldindan puxta öylaş kerak, tizim bularni qabul qilişga tayyor bölişi kerak.

Iqtisodiy tarafdan qarasak, quyoş fotoelektr tizimi işlab turganda gaz-buğ turbinalarini öçirib turişimiz kerak, bular bilan ham şartnomamiz bor, ba’zi işlab çiqaruvçilarni öçirib tursak, öşa onda unga jarima tölaşimiz kerak. Bu muammoni bartaraf etiş uçun uzatiş va taqsimlaş tarmoqlarining konsepsiyasini işlab çiqib, keyin ularni işga tuşiramiz.

Madina Oçilova suhbatlaşdi.
Operator – Mirvohid Mirrahimov,
Montajçi – Abduqodir Tölqinov.