Bojsiz rejim tugamoqda: oziq-ovqat mahsulotlari qimmatlaşadimi?

Albatta, bu tasnif şartli. Lekin nima bölganda ham importga soliqlar köpi bilan uçta stavkada va 10 foizdan oşmaydigan tarzda qöllanişi darkor. Proteksionizm siyosatidan uzil-kesil voz keçiş kerak”, – deydi Otabek Bakirov.

“Imtiyoz davri uzaytirilmasa, bu narxlarning oşişi va bozorlarda mavjud assortimentning qisqarişi xavfini yuzaga keltiradi” — Yuliy Yusupov

Iqtisodçi Yuliy Yusupov Kun.uz'da e’lon qilingan maqolasida bojxona yiğimlarining qayta tiklanişi natijasida kelib çiqadigan qator salbiy oqibatlar haqida yozdi.

“Inflatsiyani jilovlaş. Bojxona tölovi iste’molçilar uçun import qilinadigan tovarlar yakuniy narxining bir qismidir. Agar tölovlar hajmi kamaytirilsa yoki nolga tuşirilsa, narxlar pasayadi. Özbekistonda inflatsiya hali ham ança yuqori. Öz navbatida ba’zi qöşni mamlakatlarda narxlarning tez sur’atlarda ösişini körib, bu körsatkiç yanada baland bölişi mumkinligini tuşuniş mumkin. Sönggi yillarda inflatsiyaning kötarilişiga global miqyosida energiya va oziq-ovqat mahsulotlari narxining oşişi, transport xarajatlarining kötarilişi va Ukrainadagi uruş sababli ta’minot zanjirlaridagi uzilişlar asosiy omil böldi. Bojxona tölovlarining nol stavkada qoldirilişi esa, inflatsiyaning keskin sur’atda oşib ketişining oldini olişda muhim rol öynadi.

Iste’mol bozorlarida raqobatning kuçayişi. Bojxona tölovlarining nolga tuşirilişi mamlakat aholisining sifatli tovarlardan foydalaniş imkoniyatlarini kengaytirdi. Şuningdek, raqobat har doim iste’molçilar va iqtisodiy rivojlaniş uçun foydalidir, çunki u mahalliy tadbirkorlarni narxlarni pasaytirişga va mahsulot sifatini yaxşilaşga majbur qiladi.

Importni diversifikatsiya qiliş. Yuqori bojxona tölovlari (bu ayni paytda nol stavkada bojxona tölovi qöllanayotgan tovarlar uçun juda baland) raqobatni sun’iy ravişda çeklaydi, bu esa sifat va narxlarga salbiy ta’sir qiladi. Bundan taşqari, mamlakat iqtisodiyotining MDH erkin savdo zonasiga kirgan mamlakatlar, birinçi navbatda Rossiyaga boğliqligini oşiradi. Çunki erkin savdo zonasi mamlakatlari tovarlariga nisbatan bojxona tölovlari qöllanmaydi, bu esa ularni boşqa mamlakatlardan kelgan raqobatbardoş mahsulotlarga nisbatan imtiyozli holatga keltiradi. Şunga köra, bojlarning nolga tuşirilişi hozirgi murakkab geosiyosiy şaroitda köplab mahsulot turlari böyiça import xaridlarini diversifikatsiya qiliş imkonini berdi.

Agar imtiyozli davr uzaytirilmasa, bu bir neçta salbiy oqibatlarga olib kelişi mumkin.

Birinçidan, muqarrar ravişda narxlarning oşişi va iste’mol tovarlari bozorlarida mavjud assortimentning torayişi sodir böladi. Bundan taşqari, jahon bozorida narxlarning beqarorligi hali ham bartaraf etilmagan va Markaziy bank uni mamlakat içidagi narxlarning ösişiga asosiy tahdid deb körsatişda davom etmoqda.

Ikkinçidan, yuqori bojxona tölovlarining tiklanişi MDH erkin savdo zonasidan taşqarida bölgan mamlakatlardan import qilinadigan tovarlar narxining sezilarli darajada oşişiga, örnatilgan yetkazib beriş zanjirlarining yana yöqolib ketişiga olib keladi, bu esa inflatsiyaning umumiy darajasiga ham, biznesga ham salbiy ta’sir qiladi.

Uçinçidan, tadbirkorlik muhitining yomonlaşişi aholi bandlik darajasiga ham, budjetga soliq tuşumlariga ham ta’sir qiladi.

Törtinçidan, turli mamlakatlardan import qiliş uçun teng bölmagan şaroit bilan boğliq vaziyat qayta tiklanadi, bu esa raqobatning zaiflaşişi va eng muhimi Rossiyaga qaramlikning kuçayişiga olib keladi. Ayniqsa hozirgi geosiyosiy voqelikda bu qaramlik haddan taşqari katta bölib, iqtisodiy va siyosiy xavflarni öz içiga oladi.

Vaziyatdan çiqiş uçun bojxona tölovlariga qöllanayotgan nol stavkalarni kamida yana bir yilga uzaytiriş zarur. Umuman olganda esa, bojxona siyosatini tubdan özgartiriş va köplab tovarlar uçun tariflarni kamaytiriş kerak”.

“Vaqtinçalik yaxşi çoralarni özgarmas va orqaga qaytmaydigan qiliş kerak” — Behzod Hoşimov

Iqtisodçi Behzod Hoşimovning fikriga köra, vaqtinçalik çoralar bozorlar va logistika uçun yetarli kafolat bermagani uçun, töliq közlangan natijaga erişişga xalal berişi mumkin.

“Barça bojlarni nol qiliş uçun eng yaxşi fursat 32 yil oldin edi. Yana yaxşi fursat keça edi. Undan keyingi eng yaxşi fursat bugun böladi.

Bojlar doim va har yerda kambağallaştiruvçi omil hisoblanadi. Bir foiz boj ham – notöğri iqtisodiy taqsimlovga olib keladi. Bu masala barça tovarlarga taalluqli. Istisnolarsiz.

Endi davomiylik va vaqtinçalik haqida. Tadqiqotlar şuni körsatadiki, savdo siyosatining noaniqligi, ya’ni “vaqtinçalik” çoralar yaxşi narsa emas. Xulosa şuki, vaqtinçalik yaxşi çoralarni, özgarmas va idealda esa, özgartirib bölmaydigan, ya’ni orqaga qaytmaydigan qiliş kerak.

Vaqtinçalik çora – bozorlar va logistika uçun yetarli kafolat bölmagani uçun, bozor töliq işonmaydi. Çunki agar har bir vaqt davri içida bojlar qayta körilib çiqadigan bölsa – bojlarni kötarişga qiziqadigan tor doiradagi manfaatdorlar, albatta, ularni oşiriş taraddudida böladi, şuning oldini oliş uçun, özgarmas çoralar darkor. Aynan şuning uçun noaniqlik yomon.

Aytmoqçi, Jahon savdo taşkilotining ham tuziliş maqsadi va mazmuni aynan şunda edi. AQŞ va Yevropadagi bojlar siyosatining qayta körib çiqilişiga yöl qöyilmaslik va çoralarning davomiyligini ta’minlaş”, deydi iqtisodçi.

Ma’lumot uçun, 2024 yil uçun “Özbekiston Respublikasining Davlat budjeti töğrisida”gi qonunda bojlardan budjetga 14 trln 839,6 mlrd söm mablağ tuşişi közda tutilgan.

Mutaxassislar fikriga köra, bojlarni butunlay bekor qiliş yoki ularni sezilarli darajada qisqartiriş natijasida QQS, foyda va daromad soliği hisobiga qöşimça tuşum miqdori oşişini kutiş mumkin, bu esa berilgan imtiyozlar örnini töldiradi.