«Har doim hokimiyatga yaqin bölgan»: Nadejdinning siyosiy karerasi

Nadejdin 2016 yilda Vladimir Putin ma’muriyati rahbarining birinçi örinbosari bölgan Kiriyenko bilan 2020 yilgaça muloqotni davom ettirgan. «Men uni oxirgi marta Boris Nemsovning dafn marosimida körganman, sönggi marotaba 2020 yilda, konstitutsiyaga özgartirişlar kiritilganda yozişganmiz», — degandi Nadejdin jurnalist Dmitriy Kolezevga bergan intervyusida. U bu uning Rossiya prezidenti ma’muriyatidagilar bilan sönggi aloqasi bölganini ta’kidladi. 

Putin jamoasidan kuzatuvçi va «trolling» uçun «Yedinaya Rossiya» praymerizlari 

1999 yilda Boris Nadejdin «Soyuz pravyx sil» partiyasining siyosiy kengaşiga qöşildi va bobosining orzusini amalga oşirib, uçinçi çaqiriqdagi davlat dumasiga deputat sifatida saylandi. Siyosatçi bobosining otasi Nikolay II davrida davlat dumasiga saylaniş uçun muvaffaqiyatsiz uringanini köp eslaydi.

2000-yillarda Nadejdin fuqarolik kodeksi va köplab qonun loyihalarini işlab çiqişda iştirok etgan. Ulardan biri, masalan, gubernatorlarning vakolat muddatlari sonini çeklagan. 2003 yilda siyosatçi davlat dumasiga qayta saylanmadi, uning siyosiy faoliyatida pauza yuzaga keldi. Nadejdin vaqtinça Moskva fizika-texnika instituti (MFTI)da öqituvçilikka qaytdi, 2011 yilda esa qisqa vaqt içida milliarder Mixail Proxorovning «Pravoye delo» partiyasiga qöşildi. Öşa yili partiyaning özi tarqalib ketdi: Proxorov uni tark etdi, uning ortidan asosiy a’zolar, jumladan Boris Nadejdin ham yöl oldi.

Iştirokçilari Rossiya davlat dumasiga saylovlardagi soxtalaştirişlarga qarşi çiqqan ommaviy norozilik namoyişlari paytida Nadejdin Bolotnayadagi birinçi mitingda qatnaşgan. «Aqllilar YedRoga ovoz bermaydi», degandi u 2011 yil dekabr oyida sahnadan turib. Ammo 2012 yilda Nadejdin Rossiya prezidentligiga barça nomzodlarning, şu jumladan Vladimir Putinning saylovoldi ştabiga uning işonçli vakili böliş taklifini yuborgan. Yakunda u «Spravedlivaya Rossiya» yetakçisi Sergey Mironovning işonçli odamiga aylandi, Putinning ştabi esa Nadejdinni öz kuzatuvçisiga aylantirdi.

2015 yilda Boris Nadejdin yanada faollaşib, «Yedinaya Rossiya» praymerizlariga kiradi. Keyinçalik u «Fontanka» naşriga bergan intervyusida tuşuntirişiça, «trolling» va hukmron partiyadagi debatlarda qatnaşiş uçun şunday qadam taşlagan. Nadejdin, özining ta’kidlaşiça, dastlabki kelişuvga köra, praymerizda mağlub böldi, ammo öz hisobiga köra, u debatlarda «hammani tor-mor qildi»: «Men nomzod bölmoqçi bölmaganim uçun, ular menga ikkinçi örinni berişiga kelişib oldik». Ammo 2016 yilda «Kommersant»ga intervyusida u öz qarorini boşqaça tuşuntirib, «partiya röyxatlari orqali davlat dumasiga kirişning boşqa yöli yöqligini» ta’kidladi.

Boris Nadejdinga yaqin DW manbasining ta’kidlaşiça, u davlat dumasiga «Kiriyenkoning odami» sifatida kirgan holda har doim «hokimiyatga yaqin bölib kelgan». Suhbatdoş Nadejdinning liberal partiyalar va Kreml nazoratidagi loyihalar örtasida kelib-ketib yurişini «siyosiy jihatdan özini saqlab qoliş»ga uriniş sifatida tuşuntirdi. U Nadejdin taşabbus guruhining Markaziy saylov komissiyasi tomonidan röyxatga olinişi Kreml nazoratida bölganiga şubha qilmadi, lekin öziga bölgan e’tibor kuçayganidan söng, siyosatçida jasorat ortib ketişi va ruxsat berilganidan köproq narsani xohlab qolişi mumkin: «Ba’zan bölib turadi, odamlar öziga e’tibordan kuç ola boşlaydi».

2016 yilda Boris Nadejdin Moskva viloyatining Dmitrov okrugida «Partiya rosta»dan nomzodini qöyib, davlat dumasiga qaytişga urindi, biroq «Yedinaya Rossiya» vakili bölgan figurali uçiş böyiça uç karra olimpiya çempioni Irina Rodninaga yutqazdi. 2018 yilda Moskva viloyati gubernatorligiga saylovda Nadejdin 4,36 foiz ovoz oldi. Va nihoyat, 2019 yilda 2003 yildan beri birinçi marta u qonun çiqaruvçi organga, ya’ni 1990 yilda siyosiy faoliyatini boşlagan Dolgoprudniy şahar kengaşiga saylaniş imkoniyatiga ega böldi. Bunga «Spravedlivaya Rossiya - Za pravdu» partiyasi röyxatida böliş yordam berdi.

Nadejdin Qrim va Ukraina haqida nimalar degan?

2000-yillarning boşidan beri Boris Nadejdin federal telekanallardagi tok-şoularning doimiy mehmoni bölib, u yerda liberal qaraşlarni himoya qilgan: ayrim qonunlarni tanqid ostiga olgan, konstitutsiyaga rioya qilişga çaqirgan. «Yevropa davlatlari bilan normal munosabatlar örnatişimiz kerak. Putinni emas, boşqasini tanlaş... şunda hammasi normal böladi», - deya ma’lum qildi u 2023 yil may oyida NTV efirida. Bu dasturdan söng, siyosatçining sözlariga köra, uni kremlparast şoularga taklif etiş töxtatilgan.

Nadejdinning özi bir neça bor ta’kidlaganidek, uning prezidentlik kampaniyasi asosiy ğoyasi - «qiyin va uzoq muzokaralar» orqali maxsus harbiy operatsiya (Rossiyaning Ukrainaga qarşi uruşi)ni yakunlaş. Uning fikriça, Ukrainaga hududlarini qaytariş mumkin, lekin hammasini ham emas. «Hozir Elzas va Lotaringiya kimniki ekani umuman ahamiyatsiz, men «Qrim kimniki?» degan savol yöq bölib ketişini körişni orzu qilaman», - dedi siyosatçi Dmitriy Kolezevga bergan intervyusida. Uning qöşimça qilişiça, «qrimliklarning köpçiligi Rossiyada yaşaşni xohlaydi».

«Hozir Rossiyaniki», - Nadejdin 2018 yilda Sevastopolning ForPost naşri tomonidan «Qrim kimniki?» deya yöllangan savolga şunday javob bergandi. U Qrimning bir neça avlodlar davomida ixtiyoriy ravişda Ukrainaga qaytişi dargumon ekanini ta’kidladi. Öşanda u Ukraina şarqidagi harbiy harakatlarni eng katta muammo deb atadi: «U yerda har ikki tomondan qon tökilmoqda. Lekin bu butun mojaro Ukrainada ham, Rossiyada ham hokimiyatni saqlab qoliş uçun özaro manfaatli». Biroq, u, agar «tinçlik narxi çegaralarga boğliq» bölsa, «egallab olingan hududlar» Rossiya konstitutsiyasidan olib taşlanişi mumkinligini tan oldi. «Ukraina konstitutsiyasi ham xuddi şu masalani hal qilişi kerak», - deydi siyosatçi.

Avvalroq Boris Nadejdin «Rossiya masalasi» bilan boğliq mojaroga aralaşib qolgan. 2011 yilda «Pravoye delo» partiyasining a’zosi sifatida u «Izvestiya»ga şunday degan: «Moskva viloyati bölinmasida biz «rus masalasi» bilan aniq şuğullanişni xohlaymiz». Öşanda Nadejdinning aniqlik kiritişiça, mintaqaviy partiya taşkiloti «ofitserlar va yoş taqirboşlar» iştirokida bir neçta davra suhbatlari ötkazgan. Şu tariqa, naşrga köra, partiya Vladimir Jirinovskiyning LDPR partiyasidan «rus mavzusi»ni olib qöymoqçi bölgan. Keyinçalik Nadejdin uning sözlari kontekstdan yulib olingani, «taqirboşlar» esa «fanatlar harakatidan bölgan baquvvat bolalar» ekanini iddao qilgan.

Rossiya muxolifati uçun Nadejdin kim?

Boris Nadejdin nomzodini birinçi bölib Tver viloyatidan jurnalist Yekaterina Dunsova qöllab-quvvatladi, uning öziga Markaziy saylov komissiyasi taşabbus guruhini şakllantirişda «köplab xatolar» tufayli prezidentlik saylovlarida iştirok etişga ruxsat bermadi. Dunsova u - uruşga qarşi yagona nomzod ekanini ta’kidladi. Hatto an’anaviy ravişda özaro kelişa olmaydigan muxolif siyosatçilar ham Nadejdinni qöllab-quvvatlaş böyiça bir töxtamga keldi: Maksim Kats, FBK jamoasi va Mixail Xodorkovskiy. «YuKOS» neft kompaniyasi asosçisi bu borada 2013 yilda Moskva meri uçun saylovlarda Aleksey Navalniyga ovoz berişga çaqirganini, ammo natija qanday bölişini avvaldan hamma bilganini ta’kidladi.

Boris Nadejdin - kerakli vaqtda va kerakli joyda paydo bölgan zaif siyosatçi, deb hisoblaydi «Fan i siyosat» Berlin jamğarmasining taklif etilgan tadqiqotçisi Nikolay Petrov. Petrov bu holatda bir qator masalalarda umuman kelişa olmaydigan muxolifat kuçlarining birlaşişini muqobil nomzodlar yöqligi bilan izohladi: «Albatta, Nadejdinni muxolifatni jamlovçi figura deb ataş mumkin emas. U şunçaki uruşga qarşi çiqayotgan yagona nomzod».

Siyosatşunosga köra, umuman olganda, hozirgi vaziyat - Kremlning sönggi 15 yildagi strategiyasi mantiqiy ifodasi bölib, bunda siyosiy maydon raqobatçilardan tozalangan, sparring-hamkorlar esa puxta tanlanyapti. Rossiyadagi hozirgi siyosiy rejim aholining köpçiligida saylovlarga passiv munosabatda bölişni rağbatlantirib keldi, deb ta’kidlaydi Petrov: «Uşbu passiv köpçilikning bir qismi öz vaqtini navbatda ötkazişga tayyor (prezidentlikka nomzod sifatida körsatiş uçun imzo qöyişga), lekin faol qarama-qarşilikka tayyor emas».

Petrovga köra, Nadejdin ştabidagi uzun navbatlar Rossiya jamiyatidagi jiddiy norozilik kayfiyatining zaif dalili hisoblanadi - ular yetarli darajada taklif yöqligini körsatişi mumkin (Nadejdin jamoasi ötgan yil oxirida öz ştablarini butun mamlakat böylab joylaştirişni boşladi).

Nadejdin - hokimiyat uçun xavfsiz raqobatçimi?

Şu bilan birga, agar Kreml jamoatçilik fikrida jiddiy tebranişlarni sezsa, öz pozitsiyasini töğrilaydi, deydi siyosatşunos: «Bu 2011 yilgi davlat dumasiga bölib ötgan şov-şuvli saylovlardan keyin sodir böldi - öşanda ular siyosiy partiyalarni röyxatga olişni soddalaştirdi, Navalniyga Moskva meri uçun saylovda iştirok etişga ruxsat berdi. Ammo - keyin hamma narsani orqaga surib, bosimni keskin oşirdi».

Boris Nadejdin xavfli raqobatçi salohiyatiga ega emas - bu uning hozirgi vaziyatdagi ustunligi, deydi siyosatşunos Dmitriy Oreşkin. Uning sözlariga köra, Nadejdin - hozirgi kampaniyada boşqalar kabi hokimiyat tomonidan nazorat qilinadigan nomzod bölib, rasmiylar öz arsenalida Nadejdinga saylov jarayonida iştirok etişiga, ma’muriy resurslardan foydalanişiga tösqinlik qiliş va ovoz beriş natijalarini soxtalaştiriş imkoniyatini saqlab qolmoqda.

Oreşkin işonç bildirişiça, Yevgeniy Prigojinning isyoni rasmiylar uçun haqiqatan ham xavfli bölgan, Nadejdin tarafdorlarida esa Navalniy ştablaridagi kabi kuç resurslari yoki jiddiy infratuzilma yöq. Ammo kelajakda Rossiya rahbariyatidan hafsalasi pir bölgan rossiyaliklar soni sezilarli darajada oşişi mumkin - uruşdagi vaziyat bunga eng katta ta’sir körsatadi, deb prognoz qildi Oreşkin. U şunday xulosaga kelgan: «Hozirça kelgusi oylar dinamikasi, maksimum bir yil Kreml uçun salbiy bölib turibdi».