Yomğirlar havoni tozaladi – endi tuproq va suv zaharlanadi(mi?)

Endi PM2.5 ekotizimlarga, ya’ni ösimliklar, tuproq va suvga salbiy ta’sir körsatişi mumkin. PM2.5 juda yengil bölgani uçun yerga qönmay havoda muallaq turişi hisobga olinsa, uni faqat yomğir yoki qor yerga tuşira oladi. Lekin endi kasallaniş yana ham jiddiyroq tus oladi. PM tarkibidagi metall va organik birikmalar ösimlik ösişi va hosildorligini özgartiriş uçun yetarliça zaharga ega. U tuproqdagi ozuqa moddalarini öldirib boradi. Bu faqatgina inson iste’mol qiladigan meva-sabzavot emas, balki tuproqda yaşaydigan jonli mavjudotlar hayotiga ham xavf soladi va bu ta’sir bir yilda emas, bir neça yillardan keyin özini oşkor qiladi.

Suv havzalari zaharlanadi

AQŞ Atrof-muhitni himoya qiliş agentligi ma’lumotiga köra, PM2.5 zarraçalari şamol orqali uzoq masofalarga – daryo, kanal, ariq va köllargaça uçib boradi. Qirğoq suvlari va yirik daryo havzalarida ozuqa balansi özgaradi, baliqlar kasallanadi. Daraxtlar va qişloq xöjaligi ekinlariga zarar yetib, zarraçalar kislotali yomğirlarga ham sabab bölişi mumkin.

Yana bir qiziq fakt şuki, PM zarraçalarining özi toş va boşqa materiallarni, jumladan, haykallar va qadimiy yodgorliklar kabi madaniy ahamiyatga ega obektlarga ta’sir körsatişi mumkin. Bu PMning kislotali yomğirni hosil qilişdagi uluşi bilan boğliq.

Kislotali yomğir nima?

Kislota yomğir deb asosan oltingugurt dioksidi va azot oksidi kabi birikmalar havoga çiqarilganda paydo böladigan yomğirga aytiladi. Ya’ni bu moddalar atmosferaga juda baland kötarilişi natijasida suv, kislorod va boşqa kimyoviy moddalar bilan aralaşib, kislotali yomğir deb nomlanuvçi yomğirni hosil qiladi. Yonilği qazib oliş, işlab çiqariş, neftni qayta işlaş zavodlari, elektr energiyasi işlab çiqariş uçun kömirdan foydalaniş va transport vositalarining barçasi oltingugurt va azot oksidlarini atmosferaga çiqaradi. Bunday ifloslantiruvçi moddalar kislotali yomğirni keltirib çiqaradi. Bu esa tuproq samaradorligini pasaytirib, suvda yaşaydigan jonzotlarning nobud bölişiga olib keladi.

Havo tarkibidagi PM2.5ning yomğir bilan tuşişi ham kislotali yomğirni paydo qiladi.

Köproq tadqiqotlar kerak

AQŞdagi Tibbiyot milliy kutubxonasi tadqiqotçilari PM.25 zarraçalari va ular bilan boğliq kislotaning ekotizim faoliyatiga ta’siri nomli tadqiqotida PM2.5ning ekotizim faoliyatiga ta’siri böyiça bilimlarimiz juda çeklanganini aytadi. Ya’ni aynan PM2.5ning tabiatga ta’siri böyiça köproq tadqiqotlarga muhtojmiz. Lekin şunisi ham aniqki, PM2.5ning insonga ta’siri sezilayotgan paytda, uning tuproq va suvni zaharlaşini inkor qilib ham bölmaydi.

Zuhra Abduhalimova, jurnalist