“Nafsimga qul bölganman” – sobiq soliqçining tazarrulari (Hayotiy hikoya)

Şu tariqa avvaliga höl va quruq meva rastasida ötirganlarni, söng salatçilarni, dukkakli mahsulotlar, oxirida sabzavot sotadiganlarni “dolya”ga ildirdim.

“Dolya” miqdorini özimça insof bilan mahsulotlar narxidan kelib çiqib belgiladim. Ya’ni höl va quruq meva rastasida savdo qiluvçilar narsalari qimmatligi uçun dukkakli mahsulotlar va sabzavot sotuvçilaridan köproq tölaşardi.

Pullarni özim yiğmasdim. Har bir rastaga bittadan sotuvçini mas’ul qilib qöygandim. Xizmati uçun u “dolya”dan ozod qilingandi.

Yiğilgan pullarning barçasi özimda qolmas, boşliqlarga ham konvertga solingan dollar körinişida yetib borardi. Biroq köproq qismini özimda qoldirardim.

Köp ötmay pullar meni salbiy tomonga özgartira boşladi. Xarakterim qörslaşdi. Bozorda savdo qiluvçilarni odam örnida körmay qöydim.

Oylik “dolya”dan taşqari, boşliqlarga yoki ular aytgan odamlarga yuborib turiş uçun tez-tez xarid qilib çiqardim. Bunday yöqlovlar bayramlarda kanda bölmasdi. Öşanda bironta sotuvçiga olgan narsalarimning pulini bermasdim.

“Oylik”dan çegirib qolamiz” derdim, lekin “dolya” yiğilayotganda pullarni töliq olardim. Öşanda ayrimlar “bergan narsalarimizning puli “dolya”dan oşib ketadi-ku”, deb e’tiroz bildirardi.

Undaylarga agar olibsotar deb ikki enlik qoğoz qoralasam barça mahsulotidan ayrilişini, kamiga yana katta miqdorda jarima tölaşini aytib döq urardim. Şunda jim bölib ketişardi. Keyinçalik, mendan pul olib bölmasligini bilgaç e’tiroz ham bildirmay qöyişdi.

Bozorda işlar bir maromda ketar, hammasi yaxşi edi. Faqat nafsim battar hakalak otardi. Oxir-oqibat şu meni jarga itardi.

Iş boşlaganimga 5-6 yil bölganda bozorimizda ulgurji bozor böla boşladi. Avvaliga odam kamroq edi. 1-2 yil ötgandan söng Özbekistonning turli hududlaridan 400-500 kişi keladigan böldi.

Ular haftaning ma’lum kunida keçki payt yetib kelişar, bozorning böş qatoriga mahsulotlarini tuşirib ertasi kuni tuşgaça savdo qilişar, söng uyga qaytişardi. Umumiy hisobda ular bozorda bir sutka ham bölişmasdi.

Öşa paytlarda men “optomçi”larni qanday qilib “dolya”ga ildiriş haqida öylardim. Bir-ikki marta tuman soliq bölimidan hamkasblarimni çaqirib, ularning hujjatlarini tekşirtirdim. “Mahalladan ma’lumotnomang yöq ekan, demak olibsotarsan” deb ayrimlarining mahsulotlarini tortib olib, jarima qildirdim.

Öşa paytda ularning orasidan kimlargadir agar har oy bir marta “dolya” yiğib berişsa tinç qöyişimizni ham aytdim. Biroq bundan naf bölmadi. Ular “biz bozorda ötirib savdo qilmayapmiz, bor-yöği bir kunga kelib ketyapmiz” deb “dolya” tölaşdan oşkora böyin tortişdi. Şu tariqa 2-3 yil ötib ketdi. Vaqt ötgan sayin ulgurji bozorçilarni “izmimga” sololmaganim uçun jahlim çiqardi.

Kunlarning birida bozorga vaqtli bordim, şu paytda “optomçi”lar yuklarini tuşirişardi. Yonma-yon turgan yuk maşinalarning haydovçilariga yukni tuşirmaslikni, aks holda javobgar qilişimni aytdim. Özim öşa yerda turdim. Köp ötmay yuklarning egalari yiğilib kelişdi.

Ularga yukni faqat patenti (Yakka tartibdagi tadbirkor sifatida röyxatdan ötganlarga beriladigan guvohnoma nazarda tutilyapti) borlarga tuşirişga ruxsat berişimni aytdim. Ğala-ğovur boşlandi.

Şundan söng ular bozor direktorining oldiga ketişdi. Men şu safar “optom”çilarni böysundirib olişimga işonardim. Biroq unday bölmadi.

Biroz ötib direktor qönğiroq qilib qoldi va darğazab holda tez xonam yetib kel dedi. Borsam kamida ikki yuz odam direktorning xonasi oldida turibdi. Atrofni ğala-ğovur ovozlari tutgan, çetdan qaragan odam bozorçilar namoyişga çiqqan deb öylaşi aniq edi.

Öşa paytda yurtimizda nimadir töpolonlar sodir bölgan va odamlarning bir joyga norozi bölib yiğilişi öşa hududga javobgar amaldorlar uçun salbiy yakun topişi mumkin edi.

Bozor direktori odamlarga yalinib “Akalar, ukalar, 3-4 nafarlaring qolinglar, qolganlaring tarqalinglar, iltimos. Masalani hal qilamiz. Bunaqa töplanganlaring tegişli joylarga yetib borsa meni mazamni qoçirişadi”, derdi.

Şundan söng “optomçi”larning 4-5 nafari qoldi va qolganlari ketişdi. Içkariga kirdik. Bozor direktori juda qörqib qolgan, men esa parvoyimga kelmay turardim.

Bozor direktori avval mendan izoh söragandi, unga “optomçi”lar bir kunga kelib ketsa ham aksariyati yillar davomida savdo qilayotganini, ular ham boşqalar qator patent olişi kerakligini, biroq ular bunga könmayotganini, şunga qonuniy çora körayotganimni aytdim.

Şundan söng sotuvçilardan biri örnidan turdi va direktorga yuzlanib gap boşladi:

“Bizning bu odamga gapiradigan gapimiz yöq. Şu uçun sizga gapiraman. Haftada bor-yöği bir kun bozorda bölamiz. Boşqa payt joylar böş turadi. Bozorning mehmonxonasi, uning atrofidagi oşxona va boşqa xizmat körsatiş şoxobçalari biz tufayli bir kun bölsa ham savdo qilib olişadi. Kamida 400-500 odam kelamiz, patta pulining özi ehhe qança böladi. Agar soliq xodimlari bizni bu yerda savdo qilişga qöymasa keyingi haftadan kelmaymiz, boşqa bozorga ketamiz. Bu odam (meni nazarda tutdi) hozir qonuniy çora haqida gapirdi. Biroq yolğon gapiryapti. Avvalroq u bizga oylik “dolya” qöymoqçi böldi, könmadik. Endi öşa işni amalga oşiriş uçun bizni bozorda savdo qilişdan tösyapti. Buning maqsadi davlatga pul tuşiriş emas, öziga pul yiğiş. Teşik quloq eşitadi, bu bozorda doimiy ötirib savdo qiluvçilarni töliq “dolya” berişga majburlab kelyapti. Buni siz tiyib qöya olmasangiz, biz boşqa joyga ketamiz. Oxirgi gapimiz şu”.

Direktor “optomçi”çining gaplarini eşitgaç ularni heç kim bezovta qilmasligini, bunga kafolat berişini, bemalol kelib savdo qilib ketaverişlarini aytdi. Söng menga yuzlandi:

“Nega xalqni norozi qilib namoyişga töplayapsan? Ikki quloğing bilan ham eşit, mana bularni oldida aytyapman, sen bu yerda işlaşga noloyiqsan. Hoziroq rahbarlaringga çiqaman, seni xohlagan joylarida işlatişsin, lekin bu yerda emas. Endi esa, bor yöqol, közimga körinma”.

Öşanda direktor aytganini qildi va rahbarlar meni boşqa yoqqa işga ötkazişdi. Bozordan kelib turgan “dolya”lardan quruq qoldim. Otam aralaşib ham meni bozorda olib qololmadi.

Keyinroq eşitişimça, öşa kuni odamlarning töplangani şahar hokimligigaça yetib borgan va oqibatda direktor yaxşigina gap eşitibdi.

Oradan ikki yil ötgaç, meni bozordan quvgan direktor işdan ketdi. Şundan söng ortga qaytişga harakat boşladim. Yana otamning tanişlarini aralaştirdik va men öşa bozorga qaytdim.

Biroq, nafsim qançalik bezovta qilmasin “optomçi”çilarga tegmaslikka qaror qildim. Ular bu safar boş kötarib şahar hokimligiga ham borişi mumkin. Öşa paytda ular bilan “öynaşiş” öt bilan öynaşişday gap edi.

Ortga qaytgaç yana eski “dastyor”larimni topib “dolya” yiğiş masalasini muhokama qildim. Barçasi yana birga işlaşga rozi böldi.

Hanuzgaça esimdan çiqmaydi, höl meva rastasining “dolya”sini olib kelgan yigit pullarni qölimga bergan zahoti xonamga uç kişi yugurib kirdi. Yuragim şuv etib ketdi. Ular pullardagi belgini körsatib, pora olganlikda gumonlanayotganimni aytib, qölimga kişan taqişdi.

Öşa paytda otam çiqarib oladi degan işonçda bölganim uçun xotirjam edim. Biroq bir neça kundan söng advokatimdan bildim, meni çiqarib olişga otamning “kuçi” yetmabdi.

Sudda menga qarşi guvohlar ança edi. Ular navbati bilan qilmişlarimni oçib taşlaşdi, heç narsa deya olmay qoldim. Yetti yil qamoq jazosi oldim.

Qamoqdaligimda avvaliga otam, keyin onam vafot etdi. Men noqobil öğil ularni qabrga ham qöya olmadim. Muddatning yarmidan köproğini ötaganimdan söng şartli ravişda ozod qilişdi. Şu muddat ham közim oçilişi uçun yetarli böldi.

Qamoqdan çiqib kelganimdan söng töğri hayot keçirişga qaror qildim va tadbirkorlik qila boşladim. Hozir işlarni farzandlarimga topşirganman.

Keyinçalik işlarim yaxşi bölib ketganda mustaqillikdan keyin keng imkoniyatlar oçildi, nega boşdanoq tadbirkorlik qilmay nafsimning quliga aylanganimga ajablanaman.

Juda köpçilikning haqini yeganman, öşa odamlarni topib pullarini qaytarişning iloji yöq. Ming afsuslanganim bilan endi vaqtni ham ortga qaytarib bölmaydi.”

Ğayrat Yöldoş tayyorladi.