Afsonaviy Boeing 747 – dunyodagi birinçi keng fyuzelyajli samolyot tarixi

1966 yilda yangi samolyotning maket nusxasini ommaga namoyiş etadi. Pan American aviakompaniyasi darhol undan 25 dona buyurtma beradi. Samolyotga Boeing 747 deb nom beriladi.

Korporatsiya Boeing 747 samolyotlarini işlab çiqariş uçun Everett şahri yaqinida alohida yangi zavod quradi. Zavod sexlari 51 gektar maydonni egallagan edi.

Korporatsiya Pan American aviakompaniyasiga samolyotlarni 1970 yilda yetkazib beriş majburiyatini olgan edi. Şu sababli işlar jadallaştiriladi va yangi zavod tez qurib bitkaziladi.

Zavod unga temiryöl izi tortib keliş bilan birga korporatsiyaga 205 mln dollarga tuşadi. 1968 yilda korporatsiya ilk Boeing 747 samolyotini muvaffaqiyatli sinovdan ötkazib, 1969 yilda uni foydalanişga topşiradi.

Köp ötmay korporatsiyaga boşqa aviakompaniyalardan ham buyurtmalar kela boşlaydi. Öşa paytda bir vaqtning özida 400 ta samolyotga buyurtma tuşadi va korporatsiya ularni tayyorlab beriş uçun ança vaqt sarflaydi.

1993 yilda korporatsiya minginçi Boeing 747 samolyotini mijozga topşiradi. Faqatgina 2000-yillardan söng Boeing 747 ga buyurtmalar kamayadi.

Sönggi yölovçi taşuvçi samolyot 2005 yil China Airlines aviakompaniyasi uçun tayyorlab berilgan. Undan söng korporatsiya hozirgaça Boeing 747 samolyotining faqat yuk taşuvçi rusumini işlab çiqarmoqda.

Garçi Boeing 747 larning yölovçi taşuvçi rusumini işlab çiqariş bundan qariyb 20 yil oldin töxtatilgan bölsa ham bu turdagi samolyotlar hanuzgaça yölovçi taşib kelmoqda. Umumiy hisobda 1 574 dona Boeing 747 işlab çiqarilgan.

Boeing 747 samolyotlari 36 yil davomida Airbus A380 samolyotlari işlab çiqarilgunça Ğarbda tayyorlangan keng fyuzelyajli yagona samolyot rusumi bölgan.

Amerikaliklar nega SSSRga Boeing 747 samolyotlarini sotişni istamagan?

Bir paytlar SSSR ham Boeing 747 samolyotlarini xarid qilişga yaqin bölgan. Biroq bu amalga oşmagan.

1970 yillar boşlarida AQŞ va SSSR munosabatlari juda iliqlaşadi. Prezident Riçard Nikson ikki yil içida SSSRga ikki marta keladi.

Natijada sovetlar va amerikaliklar örtasida iqtisodiy hamkorlik boşlanadi. Jumladan, dunyoga maşhur Pepsi-kola kompaniyasi SSSRga öşa paytda kirib kelgandi.

Iqtisodiy aloqalar örnatilar ekan, sovetlar Boeing 747 samolyotlarini xarid qiliş istagini bildirişadi. Amerikaliklar bu taklifni qabul qilişadi. 1978 yilda Aeroflot aviakompaniyasiga bir neçta Boeing 747 yetkazib beriş böyiça şartnoma imzolanadi.

Biroq 1979 yilda sovet qöşinlari Afğonistonga bostirib kiradi va bu iş Ğarb tomonidan keskin tanqid qilinadi. AQŞ boşçiligidagi kollektiv Ğarb SSSRga qarşi iqtisodiy sanksiyalar joriy qiladi.

Şundan söng Boeing korporatsiyasi SSSR bilan şartnomani bir tomonlama bekor qilganini va sovetlarga Boeing 747 samolyotlari yetkazib berilmasligini ma’lum qiladi.

Possovet respublikalarida Boeing 747 1993 yilda Rossiyada paydo böladi. Boşqa sobiq ittifoq respublikalarining uşbu samolyotlardan sotib olgani haqida ma’lumotlar yöq.

Boeing 747 samolyotlaridan eng köp kim foydalanmoqda?

Dastlab Boeing 747 samolyotlaridan asosan AQŞdagi aviakompaniyalar keng foydalangan. Ayniqsa Pan American aviakompaniyasida bunday turdagi samolyotlar juda köp edi. 1991 yilda Pan American öz faoliyatini töxtatadi va samolyotlar boşqa kompaniyalarga sotib yuboriladi.

Bugungi kunda Boeing 747 samolyotlaridan eng köp Yaponiyaning Japan Airlines aviakompaniyasi foydalanmoqda – 73 ta. Keyingi örinda British Airways – bu aviakompaniyada Boeing 747-400 rusumidan 48 ta bor.

Boeing 747 samolyotlariga talab keskin tuşib ketişiga yangi rusumdagi Airbus A300 va Boeing 767 samolyotlari işlab çiqarila boşlanişi sabab bölgan.

Bu ikki ixçam va qulay samolyot tufayli dunyoning juda köp aviakompaniyalari ança oğir va yoqilği sarfi yuqori bölgan Boeing 747 samolyotlaridan voz keçişgan hamda ulardan foydalanişni töxtatişgan.

Boeing 747 ning turli rusumlari

Boeing 747-100. Boeing 747 aslida Boeing 747-100 nomi bilan çiqarilgan va 1969 yildan boşlab ular Pan American aviakompaniyasiga yetkazib berilgan.

1986 yilda yaponlarning buyurtmasi bilan bu rusumga ozgina özgartirişlar kiritiladi ulardan bir neça ön dona tayyorlanib Japan Airlines aviakompaniyasiga sotiladi.

Boeing 747 SP. Bu rusumdagi samolyotdan boşida 200 dona tayyorlaş reja qilinadi. Biroq talab unça katta bölmagani tufayli Boeing 747 SP samolyotlaridan 45 dona tayyorlangan va ularning aksariyati Yaqin Şarqdagi arab davlatlariga sotilgan.

Boeing 747-200. 1971 yilda korporatsiya Boeing 747-200 rusumidagi samolyotlarni ham tayyorlay boşlaydi. Bu samolyotning avvalgilari bilan farqi unda dvigatel biroz kuçaytirilgan edi.

Öşa paytda AQŞ prezidentini olib yuriş uçun aynan ikkita Boeing 747-200 tayyorlab berilgandi. Samolyot kuçli dvigatellar tufayli qariyb 11 km balandlikkaça kötarila oladi. Keyinçalik Boeing 747-200 yuk taşişga möljallangan rusumlari ham işlab çiqarilgan.

Boeing 747-300. Bu rusumdagi samolyotlarni ilk bor 1980 yilda mijozlarga yetkazib bera boşlaydi. Boeing 747-300 ning avvalgilardan farqi, unda ikkinçi qavat kengaytiriladi va u yerdagi örindiqlar soni oşiriladi.

Şu bilan birga ikkinçi qavatga çiqiş uçun tik zinapoya örnatiladi. Samolyotdagi örindiqlar soni oşiriladi. Kuçli dvigatellar tufayli u 12,4 ming metr balandlikda ham parvoz qiliş imkoniyatiga ega böladi.

Bu rusumdagi samolyotlardan eng köp Saudi Arabian Airlines va Pakistan International Airlines aviakompaniyalari sotib olişgan.

Boeing 747-400. Bu rusum Boeing 747 lar orasida eng ommabopi hisoblanadi. Boeing 747-400 ilk bor 1989 yilda tayyorlangan. Bu rusum özidan avvalgi Boeing 747-300 ga qaraganda yoqilğini bir baravar kam sarflaydi.

Şuningdek, uning dum qismiga qöşimça yoqilği siğimi örnatilgani uçun özidan oldingilarga qaraganda uzoqroq masofani uçib öta oladi. Bundan taşqari, bu rusum eng köp yölovçi joylaşişi bilan ajralib turadi.

2005 yilda Yaponiya aviakompaniyasi foydalanayotgan Boeing 747-400D samolyotiga 594 nafar yölovçi joylaşadi. Ungaça bironta samolyot bu daraja köp yölovçi olmagan edi.

Köp ötmay mingga yaqin yölovçi oladigan Airbus A380 paydo böldi va Boeing 747-400D ning rekordini yangiladi.

Boeing 747-8. Bu rusumdagi samolyotning sinov parvozi 2010 yilda ötkazilgandi. Uning birinçi mijozi Lyuksemburgdan röyxatdan ötgan Cargolux Airlines International S.A. aviakompaniyasi edi.

2015 yil noyabrda korporatsiyada 121 dona Boeing 747-8 samolyotlariga buyurtmalar bor edi. Şundan 42 donasi yölovçi, 70 tasi yuk taşişga moslaşgan va ikkitasi VIP samolyotlari edi. Bu samolyotga ham 500 ga yaqin yölovçi joylaşa oladi.

Boeing 747 Dreamlifter. Bu rusumdagi samolyot 2006 yilda işlab çiqarilgan va undan bor-yöği 4 dona tayyorlangan. Boeing 747 Dreamlifter asosan yuk taşişga ixtisoslaşgan.

Bu samolyotning fyuzelyaji biroz kengroq qilingan va unga katta hajmdagi yuklarni ham ortib uçsa böladi. Boeing 747 Dreamlifter avvalroq tayyorlangan Boeing 747 Large Cargo Freighter, LCF rusumining mukammallaşgan varianti hisoblanadi.

Bundan taşqari korporatsiya AQŞ armiyasi uçun Boeing 747 asosida köplab maxsus harbiy-transport samolyotlarini tayyorlab bergan.

Samolyotning texnik xususiyatlari

Boeing 747 samolyotining texnik xususiyatlari quyidagiça:

·       Uzunligi – 70,6 metr;

·       Fyuzelyaj eni – 6,5 metr;

·       Qanotlarning uzunligi – 56,6 metr 747-400 da 64,4 metr, 747-8 da 68,5 metr;

·       Balandligi – 19,3 metr;

·       Oğirligi – 162,4 tonna (747-400 – 180,8 tonna, 747-8 – 214,5 tonna);

·       Maksimal tezligi – soatiga 955 km 747-400 va 747-8 da soatiga 988 km);

·       Yoqilği siğimi – 183 380 litr (747-400 da 241 140 litr, 747-8 da 242 470 litr;

·       Yölovçi siğimi – 366 nafar 3-klass, 452 nafar 2-klass (747-400 da 416/524, 747-8 da 467/581 yölovçi örni bor);

·       Dvigatellar soni – 4 ta;

·       Ekipaj soni 3 kişi (747-400 va 747-8 da 2 kişi);

·       Tölgan holda uçiş masofasi – 9 800 km (747-400 rusumi 14 205, 747-8 esa 14 815 km masofaga uçib bora oladi).

Boeing 747-100dan boşlab uning sönggi rusumi bölgan Boeing 747-8 samolyotlariga asosan uçta kompaniya – Pratt & Whitney, Rolls-Royce va General Electric dvigatellari örnatilgan.

Boeing 747 samolyotlari bilan sodir bölgan eng yirik halokatlar

2024 yilgaça Boeing 747 samolyotlari bilan boğliq 86 ta halokat sodir bölgan. Halokatga uçragan samolyotlarning asosiy qismi yuk samolyotlari hisoblanadi.

Şu bilan birga bir neçta köplab odamlar halok bölgan hodisalar ham sodir bölgan.

1977 yil 27 mart. Ispaniyaning Tenerife aeroporti uçiş-qöniş yölagida ikkita Boeing 747 samolyotlari özaro töqnaşadi. Oqibatda har ikki samolyotda bölgan yölovçilardan 583 kişi halok böladi.

Samolyotlar AQŞ va Niderlandiya aviakompaniyalariga tegişli bölib, töqnaşuvga noqulay ob-havo şaroiti sabab bölgandi. Öşanda AQŞ aviakompaniyasiga tegişli samolyot bortida bölgan 396 kişidan 335 nafari, Niderlandiya samolyotidagi 248 kişi halok böladi.

1978 yil 1 yanvar. Hindiston aviakompaniyasiga tegişli Boeing 747 tunda Bombey aeroportidan havoga kötariladi va bir neça soniyadan söng dengizga qulab tuşadi. Oqibatda samolyot bortida bölgan 213 kişi halok böladi.

1983 yil 1 sentabr. Uzoq Şarqda sovet qiruvçi samolyotlari Yaponiya aviakompaniyasiga tegişli bölgan Boeing 747 ni urib tuşiradi. Oqibatda samolyotda bölgan 269 kişi halok böladi.

Öşanda sovet harbiylari Boeing 747 SSSR çegaralarini buzib kirdi degan bahona bilan uni urib tuşirişgan. Bu hodisa öz vaqtida jahon hamjamiyati tomonidan qattiq qoralangan.

1985 yil 23 iyun. Hindiston aviakompaniyasiga tegişli Boeing 747 havoda portlab ketadi. Oqibatda uning bortida bölgan 329 kişi halok böladi.

1985 yil 12 avgust. Yaponiya aviakompaniyasiga tegişli Boeing 747 uçuvçilarning tajribasizligi tufayli boşqaruvni yöqotib toğga uriladi. Oqibatda samolyot bortida bölgan 524 kişidan 520 nafari halok böladi.

1988 yil 21 dekabr. AQŞ aviakompaniyasiga tegişli samolyot Şotlandiyaning Lokerbi şahrida portlab ketadi. Oqibatda uning bortida bölgan 259 kişi va atrofda bölgan 11 kişi halok böladi.

AQŞ maxsus xizmatlari samolyotni Liviya maxsus kuçlari qöporuvçilari portlatgan degan da’vo bilan çiqqan. Biroq Liviya tomoni buni tan olmagan.

1996 yil 17 iyul. AQŞ aviakompaniyalaridan biriga tegişli Boeing 747 Nyu-York şahri aeroportidan parvoz qilganidan söng köp ötmay portlab ketadi. Oqibatda uning bortida bölgan 230 kişi halok böladi.

Tekşirişlarda halokatga samolyot uskunalarida qisqa tutaşuv bölgani va oxir-oqibat uning yonilği siğimi portlagani sabab bölgani aniqlangan.

1996 yil 12 noyabr. Saudiya Arabistoni aviakompaniyasiga tegişli Boeing 747 Hindistondan havoga kötariliş çoğida Qozoğistonga tegişli Il-76 samolyoti bilan töqnaşib ketadi. Oqibatda samolyotda bölgan 312 kişi va Çarxi Dadri şaharçasi aholisidan 37 kişi halok böladi.

1997 yil 6 avgust. Janubiy Koreya aviakompaniyasiga tegişli Boeing 747 Tinç okeanida joylaşgan AQŞga tegişli Guam oroliga qönayotib halokatga uçraydi. Oqibatda samolyotda bölgan 254 kişidan 228 nafari halok böladi.

2002 yil 25 may. Tayvan aviakompaniyasiga tegişli Boeing 747 Tayvan böğozida dengizga qulab tuşadi. Oqibatda uning bortida bölgan 225 kişi halok böladi. Halokatga samolyotni ta’mirlaşda yöl qöyilgan xatolar sabab bölgan.

Boeing 747 haqida qiziqarli ma’lumotlar

Boeing 747 – dunyodagi olis masofalarga uça oluvçi keng fyuzelyajli birinçi samolyot hisoblanadi.

Boeing 747 ilk bor tayyorlanganda öşa paytda eng ommabop bölgan Boeing 707 samolyotidan ikki barobar katta bölgan.

Boeing 747 samolyotlarida nafaqat yölovçi, balki turli hajm va oğirlikdagi yuklar ham taşiladi.

Boeing korporatsiyasi Boeing 747 samolyotlarini işlab çiqariş uçun öz vaqtida Vaşington ştatidagi Everett şahrida yangi korxona quradi. Bugun ana şu korxonaning 52 gektar yerda joylaşgan va yaxlit holda bölgan yopiq sexlari hanuzgaça dunyodagi eng yirik bino hisoblanadi.

Korporatsiya Boeing 747 samolyotlarini işlab çiqariş uçun öşa paytda 2 mlrd dollar qarz oladi. 1960-yillarda bu juda katta summa hisoblanardi va hatto dunyodagi bironta kompaniya bunça pulga narxlanmasdi.

Boeing 747 samolyotlarining yangilangan rusumi - Boeing 747-400 1985 yilda işlab çiqarilgan. Bu samolyotni uç emas, ikki nafar uçuvçi boşqaradi.

Boeing 747 bazasida işlab çiqarilgan Evergreen 747 Supertanker (742-200) dunyodagi eng yirik yonğin öçirişga ixtisoslaşgan samolyot hisoblanadi.

1969 yildan hozirgaça 1,5 ming donadan oşiq Boeing 747 işlab çiqarilgan.

NASA özining uçuvçi qurilmalarini, kosmik kemalarini va şatllarni asosan Boeing 747 samolyotlarida taşiydi.

Boeing 747 boşqa samolyotlardan asosan özining old qismida börtib çiqib turgan “örkaçi” bilan farqlanadi. Şu tufayli ham uni taşqi körinişidan tezda tanib olişadi.

Boeing 747 samolyotini işlab çiqarişga jami 6 million donadan oşiq detal işlatiladi.

Boeing 747 samolyotlariga örnatiladigan törtta dvigatelning har biri 4 tonna oğirlikka ega. Ularning donasi 8 mln dollar turadi.

Ğayrat Yöldoş tayyorladi.