Xitoyning iqtisodiy jihatdan juda tez rivojlanib borishi fonida, 2000-yillarda qator ekspertlar tomonidan yuanning “yangi dollar” bo‘lishi prognoz qilingandi. Xo‘sh, nega yuan dollar o‘rnini egallay olmadi?
The Economist'ning Xitoy Markaziy banki ma’lumotlariga tayanib yozishicha, ayni paytda rasmiy Pekin moliyaviy operatsiyalarining sezilarli qismini yuanda amalga oshiryapti. Ushbu yutuqlarga qaramay, Xitoy valutasining mavqeyi dastlabki kutilmalarga nisbatan ancha kamtarona ko‘rinadi.
2008 yildagi jahon iqtisodiy inqirozi kechayotgan bir paytda Goldmen Sachs’ning taniqli iqtisodchilari 2020 yilga borib yuan valuta zaxiralarining 15-20 foizini tashkil etishini bashorat qilgandi. Amalda esa, 2014 yili Xitoy valutasi dollarga nisbatan o‘zining eng yuqori qiymatiga erishdi, lekin shundan beri 16 foizga zaiflashdi. 2015 yildagi muvaffaqiyatsiz devalvatsiya kapitalning katta miqdorda mamlakatdan chiqib ketishiga sabab bo‘ldi va yuanga nisbatan “langar valuta” sifatidagi ishonch pasaydi.
Shunga qaramay, yuan 2016 yilda Xalqaro valuta jamg‘armasining zaxira valutalari savatiga kiritildi. Ammo uning global valuta zaxiralaridagi ulushi kutilganidan ancha pastligicha qolmoqda. Xitoy valutasi 2010-2018 yillar davomida Sharqiy Osiyo valutalari almashuv kurslarining atigi 9 foizini tashkil qilgan.
XVJning so‘nggi ma’lumotlariga ko‘ra, markaziy banklar tomonidan yuanda saqlanayotgan zaxiralar ulushi 2,15 foizni tashkil etadi. Bu ko‘rsatkich 2023 yilda 2,29 foizni, 2022 yilda 2,61 foizni, 2021 yilda esa 2,8 foizni tashkil etgan.
Nega yuan dollarga raqobat qila olmayapti?
Yuanning potensial salohiyati haqidagi ijobiy prognozlarga qaramay, Xitoy valutasining xalqaro qo‘llanish darajasi mamlakat iqtisodiyoti, savdo qudrati va geosiyosiy ta’siriga nisbatan pastligicha qolyapti. Bunga bir qancha omillar ta’sir qilayotgan bo‘lishi mumkin.
Birinchidan, Xitoy hukumati o‘z valutasini liberallashtirishni va pulning mamlakat iqtisodiga erkin kirishi va chiqishiga ruxsat berishni istamayapti. Ya’ni Xitoyda qattiq kapital nazorati o‘rnatilgan. Global miqyosida iqtisodiy qudrati oshib borayotganiga qaramay, rasmiy Pekin keskin kapital nazoratini yumshatish uchun sezilarli ish qilmadi, bu esa kompaniyalar yoki jismoniy shaxslarning Xitoy chegaralaridan tashqarida yuandan foydalanishni kengaytirishiga to‘siq bo‘lyapti.
