Irkutskda qulagan samolyot: “afsonaviy” Tu-22M haqida nimalar ma’lum?
|16:21 / 17.08.202418 34110 min
Rossiya sovetlardan meros qolgan aviasanoati yutuqlari bilan maqtana olmaydi. Çunki ular sobiq ittifoq davrida işlab çiqarilgan köplab harbiy samolyotlarni yangilay olmadi, faqat ayrimlari modernizatsiya qilindi xolos. Yangilangan samolyotlar orasida Rossiya prezidentini olib yuradigan Il-96 bilan Tu-22M bombardimonçi samolyoti ham bor.
2024 yil 15 avgust kuni Rossiyaning Irkutsk viloyatida Tu-22M strategik bombardimonçi samolyoti halokatga uçradi.
Ma’lum qilinişiça, samolyot Irkutsk viloyatidagi Belaya aviabazasi aerodromidan havoga kötarilgan va köp ötmay yerga qulagan. Guvohlarning sözlariga köra, samolyot qulaşdan avval havoda yona boşlagan. Rossiya Mudofaa vazirligi samolyot texnik nosozlik tufayli qulab tuşganini ta’kidladi.
Avvalroq, 2024 yil aprel oyida Ukraina harbiylari Stavropol ölkasida Rossiyaga tegişli Tu-22M3 samolyotini urib tuşirgandi. Bu samolyotdan Rossiya armiyasi qanotli raketalar taşişda va Ukraina şaharlariga masofadan zarba berişda foydalanayotgan edi.
Öşanda Rossiya tomoni Tu-22M3 ukrainaliklar tomonidan urib tuşirilganini tan olmadi va samolyot halokatga uçraganini ma’lum qildi. Ukraina Mudofaa vazirligi Boş razvedka boşqarmasi boşliği Kirill Budanov esa ukrainaliklar samolyotni urib tyuşiriş uçun uzoq kutganini va tayyorlanganini, oxiri buni uddalaganini aytib çiqdi.
Irkutskda qulab tuşgan Tu-22M qoldiqlari
Oradan bir muddat ötib, iyul oyi boşlarida Rossiya Federal xavfsizlik xizmati Tu-22M3 samolyotini olib qoçişga urinişning oldini olgani haqida xabar tarqatdi. Unga köra, samolyotni olib qoçişni Ukraina taşkillaştirişga uringan va rossiyalik harbiy uçuvçiga 2 mln dollar va’da qilgan.
“Sovuq uruş” davrining eng maxfiy samolyoti hisoblangan Tu-22M3 qanday samolyot va u nimalarga qodir?
Tu-22M3 tarixi
Tu-22M3 samolyoti tarixi 1950-yillar oxirida tayyorlangan Tu-22ga borib taqaladi. Bu samolyot loyihasini Tupolev boşçiligidagi konstruktorlik byurosi tayyorlagan.
Ilk samolyotning sinov parvozi 1958 yilda ötkazilgan. Tu-22ni seriyali işlab çiqariş 1959 yilda Qozondagi aviatsiya birlaşmasida boşlangan.
Dastlabki işlab çiqarilgan samolyotga Tu-22A 01 tartib raqami berilgan. Keyingilari şu taxlitda raqamlangan.
Harbiylarga dastlabki samolyotlar 1962 yilda yetkazib berilgan. Keyinçalik harbiy-havo kuçlariga qaraşli barça harbiy qismlar Tu-22 samolyotlariga ega bölgan.
Mavzuga oid
1960-yillarda işlab çiqarilgan Tu-22
Tu-22 asosan ikkita imkoniyati bilan boşqa harbiy samolyotlardan ajralib turardi. Jumladan, tovuşdan tez uçişi va qanotli raketalarni ortib yura olişi bilan.
1970-yillarda Tu-22 samolyotlaridan bir qançasi Iroq va Liviya davlatlariga ham sotiladi.
Dastlabki Tu-22larning xarakteristikasi quyidagiça bölgan:
Uzunligi – 42,6 metr;
Qanotlarning uzunligi – 23,6 metr;
Balandligi – 10 metr;
Yoqilği siğimi – 58,5 ming litr;
Maksimal uçiş oğirligi – 91 tonna;
Maksimal tezligi – soatiga 1 600 km;
Maksimal uçiş masofasi – 7 150 kilometrgaça;
Ekipaj soni – 3 kişi (Komandir, şturman, bortoperator)
Tu-22 samolyotining turli modifikatsiyalari:
Tu-22A – samolyotning dastlabki namunasi şunday raqamlangan. Bu samolyotdan jami 20 dona işlab çiqarilgan.
Tu-22B – Bu turdagi samolyotlar asosan eksport uçun işlab çiqarilgan. Ulardan bir neçasi 1970-yillarda Liviya va Iroqqa sotilgan.
Tu-22K – bu samolyotlar raketa taşuvçi sifatida işlab çiqarilgan. Ularga hatto yadroviy raketalar ham joylangan.
Tu-22K
Tu-22U/UD – maşğulot samolyoti hisoblanadi. Ulardan aviatsiya bilim yurtlarida harbiy uçuvçilar tayyorlaşda foydalanişgan.
Tu-22R, Tu-22K va Tu-22R/RD – bular razvedkaçi samolyotlar hisoblanadi.
Tu-22M – bu samolyot keyinroq işlab çiqarila boşlangan. Hozirda Rossiya foydalanayotgan Tu-22larning barçasi şu turdagi samolyot hisoblanadi.
Ma’lumotlarga köra, 1958 yildan 1992 yilgaça 70 dan ortiq turli rusumdagi Tu-22 samolyotlari halokatga uçragan yoki uruşlarda yöq qilingan. Jumladan:
1978-1979 yillarda bölib ötgan Uganda-Tanzaniya uruşida;
1981-1987 yillarda bölib ötgan Çad-Liviya harbiy mojarosida;
1961-1975 yillarda Iroqning öz hududidagi kurdalarga qarşi harbiy amaliyotlarida;
1980-1988 yillarda bölib ötgan Eron-Iroq uruşida;
1979-1989 yillarda bölib ötgan Afğon uruşida Tu-22 samolyotlari qatnaşgan va bir qançasi yöq qilingan.
Tu-22M samolyotlari
1960-yillarning ikkinçi yarmida sovet hukumati dastlabki işlab çiqarilgan Tu-22 samolyotlari imkoniyatlarini past baholaydi va samolyotni yangilaş böyiça topşiriq beradi. Bu vazifa ham Tupolevga topşiriladi.
1968 yilda yangi rusumdagi samolyotning dastlabki nusxasi tayyor böladi va 1969 yilda sinov parvozi ötkaziladi. Öşa paytda yangi rusumdagi samolyotning bir donasini tayyorlaş uçun 60 mln rubl sarflanadi. Bu 1959 yilda işlab çiqarilgan Tu-22ga sarflangan puldan 10 barobar köp edi.
Tu-22Mning texnik imkoniyatlari özidan avvalgi rusumga qaraganda mukammalroq edi. Jumladan, unga kuçliroq turbo dvigatellar örnatiladi. Qurollari takomillaştiriladi. Şu tariqa, 1972 yildan boşlab sovet armiyasi Tu-22M samolyotlaridan foydalana boşlaydi.
Umumiy hisobda 1970 yildan 1993 yilgaça qariyb 500 dona Tu-22M samolyotlari işlab çiqarilgan.
Tu-22M samolyotlarining xarakteristikasi:
Uzunligi – 42,6 metr;
Qanotlarning uzunligi – 34 metr;
Balandligi – 11 metr;
Oğirligi – 68 tonna
Maksimal uçiş oğirligi – 126 tonna
Yoqilği siğimi – 58,5 ming litr;
Maksimal tezligi – soatiga 2 300 km;
Maksimal uçiş masofasi – 6 800 kilometrgaça;
Ekipaj soni – 4 kişi (komandir, komandir yordamçisi, şturman-navigator, şturman-operator)
Tu-22M
Tu-22M samolyotlari qatnaşgan uruşlar va harbiy mojarolar
Tu-22M samolyotlariga biriktiriladigan qanotli raketalar bilan uzoq masofalarga zarba bersa böladi. Ulardan şu paytgaça bir neçta uruşlarda va harbiy mojarolarda foydalanilgan.
Jumladan, 1979-1989 yillarda bölib ötgan Afğon uruşida bu turdagi samolyotlardan Afğon armiyasi manzillariga zarba berilgan. 1984 yilda Tu-22M samolyotlari Afğonistonga oğirligi 3 tonna bölgan aviabombalar taşlagan.
Afğon uruşidan keyin Rossiya Tu-22M samolyotlarini ilk marta 1993 yilda Tojikiston-Afğoniston çegarasida töplangan afğon jangarilariga zarba berişda qöllaydi.
1994 yildan boşlab Tu-22M samolyotlari Çeçenistondagi janglarda qatnaşa boşlaydi va bu jarayon 2000-yillar boşlarigaça davom etadi. Argun, Şali, Gudermes şaharlariga aviazarbalar beriladi.
Rossiya Tu-22Mdan 2008 yil avgust oyida bölib ötgan Gurjistonga hujumda foydalanadi. Gurjistondagi şaharlar, aerodromlar va harbiy obektlarga zarba berilgandi.
Öşanda Gurjiston havo hujumiga qarşi tizimi Tu-22M samolyotlaridan birini urib tuşiradi. Şundan söng Rossiya tomoni ulardan foydalanişni darhol töxtatadi.
2015 yildan boşlab Rossiya Suriyadagi harbiy harakatlarda Tu-22M samolyotlaridan foydalana boşlaydi. 2017 yilda Rossiya hududida bölib turgan Tu-22M samolyotidan foydalanib, Dayr-az-Zur provinsiyasidagi IŞID obektiga zarba beriladi.
2022 yil 24 fevral kuni Rossiya Ukraina hududiga bostirib kirgaç, ruslar Tu-22M samolyotidan yana keng miqyosda foydalana boşlaydi. Jumladan, Mariupol şahriga, undagi Azovstal zavodiga, Kremençukdagi savdo markaziga X-22 qanotli raketalari bilan zarba beriladi.
Ma’lum bölişiça, Irkutskda qulab tuşgan Tu-22M3 Rossiya qöşini Ukrainaga bostirib kirgan davrdan buyon yöqotilgan şu turdagi törtinçi samolyot hisoblanadi.
“Agenstvo”ga köra, joriy yil aprel oyida Stavropol ölkasida ukrainaliklar Tu-22M3 samolyotini urib tuşirgandi.
2022 yil 7 oktyabr kuni Ryazan viloyatidagi Dyagilovo aerodromida turgan Tu-22M Ukraina harbiylari hujumi vaqtida jiddiy şikastlanadi.
2023 yil 19 avgust kuni Ukraina uçuvçisiz qurilmalarining hujumi natijasida Novgorod viloyatidagi Solsi aviatsiya bazasida turgan Tu-22M yonib ketgandi.
Tu-22M3 yangilanadimi?
SSSR parçalanib ketgandan söng Rossiya aviasanoati inqirozga uçradi. Bu davrda sovetlar davrida işlab çiqarilgan va fuqaro aviatsiyasida foydalanilgan bironta samolyot yangilanmadi. Buning ustiga, Rossiya ötgan 34 yil mobaynida Superjyet-100ni aytmaganda birorta yangi samolyot tayyorlay olmadi.
Bu tendensiya harbiy aviatsiyada ham davom edi. Rossiya harbiy aviatsiya korxonalari bir neçta samolyotning yangilangan rusumini işlab çiqarganini aytmaganda, boşqa köplab samolyotlar yangilanmadi va birin-ketin yöqlikka yuz tutdi.
Tu-22M samolyotlarini ham aftidan şunday taqdir kutmoqda. Çunki bugun Rossiya foydalanayotgan Tu-22M samolyotlarining eng sönggisi 1990-yillar boşlarida işlab çiqarilgan.
Bu samolyot ham boşqalari qatori yangilanmadi va vaqt ötgan sayin eskirib, muddatini ötab bormoqda. Töğri, rossiyaliklar Tu-22Mni yangilaşga urinib körişgan.
2010-yillarda 2020 yilgaça Tu-22M bazasida yangi Tu-22M3M samolyotini işlab çiqariş topşiriği qöyilgan edi. 2018 yilda Qozondagi aviazavodda yangilangan Tu-22M3 samolyot taqdimoti va birinçi sinov parvozi ötkazilgan.
Biroq öşa samolyot böyiça olib borilayotgan işlar hanuzgaça tugallanmadi. Moddiy-texnik bazaning yaxşi emasligi bu işga xalal bergan.
Rossiyada zamonaviy samolyotlar işlab çiqariş uçun barça ehtiyot qismlarning yöqligi va Ğarb kompaniyalari ularni Rossiyaga bermasligi yangi samolyotlar yaratişga asosiy tösiq böldi.
Jumladan, Tu-22M3K, Tu-22DP/DP-1, Tu-22M3E, 45M va Tu-344 kabi samolyotlarni yaratiş loyihalari amalga oşmasdan qolgan. Keyinroq Rossiya harbiy aviatsiya korxonalari Tu-22M4M samolyotini yaratiş ustida işlaydi. Biroq bu iş ham amalga oşmadi.
