Siyosiy partiyalar dasturlari - turli mafkuralar va yangi ğoyalar raqobati
|19:24 / 17.09.202412 35811 min
Öz saylovoldi dasturlarini işlab çiqiş va keng jamoatçilik e’tiboriga havola qiliş saylov kampaniyasi davomida siyosiy partiyalar faoliyatining eng muhim jihatlaridan biri hisoblanadi. Puxta işlangan saylovoldi dasturi va pragmatik siyosiy platformasiga ega bölmagan siyosiy partiya yoki uning nomzodlari saylovlarda aholining qöllab-quvvatlaşiga erişa olmaydi.
Şu nuqtai nazardan, joriy yil 27 oktabr kuni Oliy Majlis Qonunçilik palatasi va mahalliy Kengaşlar deputatligiga bölib ötadigan saylovlarda iştirok etişga qaror qilgan siyosiy partiyalarning saylovoldi dasturlari köpçilikda qiziqiş uyğotişi tuşunarli holdir.
Mazkur saylovoldi dasturlarining mafkuraviy va ğoyaviy mazmuni, maqsad va vazifalarining qiyosiy tahlili ularning umumiy ahamiyatga ega muştarak jihatlarini, şuningdek, har bir partiyaning öziga xos mafkuraviy-ğoyaviy qaraşlarini ajratib körsatiş imkonini beradi.
Siyosiy partiyalar tomonidan e’lon qilingan saylovoldi dasturlarining mafkuraviy asosida liberal demokratik ğoyalar (Özbekiston liberal-demokratik partiyasi -ÖzLiDeP), konservativ ğoyalar (“Milliy tiklaniş” demokratik partiyasi), sotsial-demokratik ğoyalar (Xalq demokratik va “Adolat” sotsial-demokratik partiyasi) hamda ekologizm (Ekologiya partiyasi) mafkuralarining ustuvorligini köriş mumkin.
Liberal-demokratik va konservativ ğoyalar
Özbekiston Liberal-demokratik partiyasining (ÖzLiDeP) saylovoldi dasturida mamlakatni qudratli, erkin va farovon davlatga aylantiriş ğoyasi markaziy örin tutadi. Partiya iqtisodiyotda davlat iştirokini qisqartiriş, xususiy sektor uluşini oşiriş va bozor tamoyillarini joriy qilişni ustuvor hisoblaydi. Bu boradagi islohotlar davom etişi ÖzLiDePning strategik rejasida bayon qilingan.
“Milliy tiklaniş” demokratik partiyasi milliy madaniyat va qadriyatlarni himoya qiliş, milliy tarbiyani yuksaltiriş, davlat tili va milliy axborot makonini rivojlantirişga urğu beradi. Partiya jamiyatni milliy qadriyatlar asosida rivojlantirişni maqsad qilib, özga madaniyatlarga murosasiz yondaşadi.
Har ikki partiya öng ğoyalarga tayangan holda bir qator öxşaşliklarga ega bölsa-da, “Milliy tiklaniş” milliy ma’naviyatni, ÖzLiDeP esa iqtisodiy islohotlarni ustuvor qöyadi.
Iqtisodiy islohotlar va turmuş farovonligini oşiriş ğoyalari
Iqtisodiy hayotni yuksak rivojlangan darajada taşkil etiş masalasiga partiyalar markaziy nuqta sifatida qaraşgan. Barça partiyalarda islohotlarni çuqurlaştiriş, yangi ösiş nuqtalarini közlaşda öxşaşliklar mavjud. Öz navbatida, partiyalarning iqtisodiy qaraşlarida konstruktiv raqobatga, bahslarga, turli talqinlarga sabab böladigan öziga xos takliflar mavjud.
Masalan, Liberal-demokratik partiyaning iqtisodiy strategiyasi mamlakatimizda amalga oşirilayotgan iqtisodiy siyosatga mosligi, belgilangan vazifalarni amalga oşiriş imkoniyatlari aniq hisoblangani bilan boşqa partiyalardan farq qiladi. ÖzLiDeP iqtisodiy jarayonlarda davlat iştirokini kamaytirişga xamda sodda va adolatli soliq siyosati uçun
Mavzuga oid
harakat qilsa, Xalq demokratik partiyasining iqtisodiy mafkurasi söl ğoyalarga tayanadi. XDP ijtimoiy yönaltirilgan bozor iqtisodiyotini rivojlantiriş, turli sohalar qatorida davlatning ijtimoiy sohani tartibga soluvçi rolini kuçaytiriş,
narxlar böyiça qat’iy nazorat örnatiş, davlat iştirokidagi qişloq xöjaligi taşkilotlari (kolxoz va sovxozlarga öxşaş) faoliyatini yölga qöyiş singari vazifalarni muhim, deb hisoblaydi. Albatta, bu ğoyalar öz-özidan paydo bölgani yöq, balki jamiyatimizning bir qismida, ayniqsa, katta yoşdagi aholi orasida şunday kayfiyatlar mavjud. Partiyaning bunday ğoyalari aynan öşa ijtimoiy qatlamning manfaatlaridan kelib çiqqan holda ilgari surilgan.
Iqtisodiyotda davlat iştirokini kamaytirişga alohida e’tibor qaratilayotgan hozirgi şaroitda bunday ğoyalar xususiy mulkdorlar, işlab çiqaruvçilar, tadbirkorlar va biznes vakillari manfaatlariga zid bölişi aniq. Lekin ayrim toifa saylovçilar uçun jozibadorligini yöqotmagan bunday qaraşlarni XDP öz saylovoldi dasturida hisobga olişga harakat qilgan.
“Adolat” sotsial-demokratik partiyasi ham iqtisodiy masalalarga söl qaraş nuqtai-nazaridan yondoşganini köriş mumkin. Partiya yaratilgan daromadni adolatli taqsimlaş, turli sohalarda davlat nazoratini kuçaytiriş lozim, deb hisoblaydi. Partiyaning istirohat boğlari, sayilgohlarni xususiylaştirişni ta’qiqlaş, noqulay va samarasiz yerlarni işsiz odamlarga bölib beriş orqali yaşil örmonzorlar barpo etiş singari takliflari köpçilikka ma’qul kelişi aniq. Lekin bunday öziga xos, jozibador vazifalar orqali partiyaning asosiy mafkuraviy maqsadlariga erişiş mumkinmi? Albatta, saylovoldi dasturidan joy olgan har bir maqsad, har bir taklif va ğoyalar, avvalo, şu nuqtai nazardan baholansa maqsadga muvofiq böladi.
Ijtimoiy davlat mafkurasi
Keyingi yillarda ijtimoiy davlat mafkurasi mamlakatimizdagi barça siyosiy partiyalarning dasturiy hujjatlarida, şuningdek, uning amaliy harakatlarida muhim örin egallamoqda. Buning asosiy sababi mamlakatimizda ijtimoiy davlat ğoyalariga ustuvor yönaliş sifatidaqaralayotgani bilan izohlanadi. Bu aholi tomonidan ham ma’qullanayotgani kuzatilmoqda. Çunki davlatimizda inson manfaatlari va qadr-qimmati uçun olib borilayotgan ijtimoiy siyosat ijtimoiy birlikni va yaxlitlikni ta’minlab, turli jabhalarni jadal rivojlantiriş uçun muhim omil bölib xizmat qilmoqda.
Bu holat ijtimoiy qaraşlar, fikrlar va konsepsiyalarning siyosiy partiyalar dasturlarida tizimlaşişiga olib keldi. Bugungi kunda siyosiy partiyalarning ijtimoiy davlatçilik yönalişida taklif etilayotgan mafkura va ğoyalari tahlili natijasida quyidagi tendensiyalarni aniqlaş mumkin:
Sotsial-demokratik ğoyalar - bu yönalişdagi mafkura va ğoyalar “Adolat” sotsial-demokratik partiyasi va Xalq demokratik partiyasi dasturlarida nisbatan yaqqol öz ifodasini topgan. Ma’lumki, “Adolat” sotsial-demokratik partiyasi mamlakat siyosat maydonida özining maqsad va vazifalari, mafkuraviy qaraşlari bilan “söl markaz partiyasi” sifatida joy egallaydi.
Partiya sotsial-demokratik mafkuraning ustuni sifatida mamlakat iqtisodiyotini barqaror rivojlantiriş davlatning iqtisodiy faoliyati natijasida yuzaga kelgan daromadni adolatli taqsimlaşni ta’minlaydigan huquqiy mexanizmlarni işlab çiqiş, har bir jabhada ijtimoiy adolatni qaror toptiriş, “Teng imkoniyatlar va adolatli jamiyat sari!” ğoyasini izçillik bilan joriy etiş taklifini ilgari suradi.
“Adolat” sotsial-demokratik partiyasi dasturida söz va matbuot erkinligi, axborot oliş va uni tarqatiş huquqini tölaqonli röyobga çiqariş, mamlakatimizda faoliyat körsatayotgan OAV mustaqilligini ta’minlaş, jurnalist va blogerlarning erkin faoliyat yuritişi uçun şart-şaroitlarni yanada kengaytiriş, sohaning huquqiy asoslarini takomillaştirib borişni muhim vazifa, deb biladi. Jurnalist va blogerlarning qonun doirasidagi faoliyatiga biron-bir mansabdor şaxs aralaşişi yoki ularga bosim ötkazişiga mutlaqo yöl qöyib bölmasligi ğoyalarini ilgari surar ekan, bunday qilmiş uçun javobgarlik belgilaşni taklif etgan.
Partiya dasturida söz va matbuot erkinligini ta’minlaş, axborot oliş va uni tarqatiş huquqini tölaqonli röyobga çiqariş uçun şart-şaroitlarni kengaytirişga alohida e’tibor qaratilgan bölib, bu yönalişdagi vazifalar boşqa partiyalar dasturlaridagidan köra yaqqolroq ifodasi topgan.
Şuningdek, partiya tomonidan taşqi siyosatda parlamentlararo hamkorlik va partiyaviy diplomatiya imkoniyatlaridan unumli foydalaniş, ilğor xorijiy davlatlarning sotsial-demokratik yönalişdagi siyosiy partiyalari bilan faol hamkorlik aloqalarini kuçaytiriş lozimligi ta’kidlangan.
Xalq demokratik partiyasining asosiy ğoyalari - Özbekiston Xalq demokratik partiyasi, avvalo, ijtimoiy himoya, ijtimoiy adolat tamoyillarini yuzaga çiqariş orqali “Özbekiston – ijtimoiy davlat” tamoyilini va davlatning tegişli ijtimoiy majburiyatlarini samarali amalga oşiriş kabi umummilliy manfaatlar ustuvorligiga asoslangan mafkurani ilgari suradi.
Partiya har bir inson uçun ijtimoiy tenglik va adolat tamoyillari asosida munosib yaşaş şaroitini yaratiş, ijtimoiy tafovutlarni kamaytiriş, muhtojlarga yordam beriş, kambağallikni qisqartiriş, aholini yangi iş örinlari va kafolatli daromad manbai bilan ta’minlaş böyiça samarali siyosatni amalga oşiriş ğoyalarini tarğib qiladi.
Şuningdek, davlatning iqtisodiyotdagi faol iştiroki, ijtimoiy ne’matlarning teng taqsimoti, işlab çiqarişda umumiy mulk ustuvorligini ta’minlaşdan iborat ğoyalarini ilgari suradi. Şundan kelib çiqib, XDP “söl partiya” sifatida yaqqol namoyon böladi.
Xalq demokratik partiyasining davlat boşqaruvi sohasidagi ğoyalarida ijtimoiy tenglik va xalq hokimiyatçiligiga asoslangan oçiq, şaffof, xalqçil va demokratik davlat boşqaruvi tizimini joriy etiş ustuvor ekanligi körinadi.
Şu bilan bir qatorda, uşbu partiya faoliyatida ham kuçli ijtimoiy siyosatni amalga oşiriş, axolini turmuş farovonligini oşiriş, ijtimoiy tafovutlarni kamaytiriş, yangi iş örinlari va kafolatli daromad manbalarini yaratiş, ehtiyojmand aholi qatlamlarini ijtimoiy himoya qiliş singari yönalişlarga katta e’tibor qaratilgan.
Partiya qonun ustuvorligini yanada mustahkamlaş asosida fuqarolarning huquqlarini himoya qiliş böyiça sud mexanizmlarining maqbulligini ta’minlaş qonun utuvorligini yanada mustaxkamlaş, huquqlar, majburiyatlar va imkoniyatlar tengligiga qat’iy amal qiliş ğoyalarini ilgari surgan. Bu borada keyingi yillarda partiya tomonidan ilgari surilayotgan takliflar, ya’ni sudlovda xalq maslahatçilari örniga hakamlar hay’ati institutini joriy etiş, qimmatbaho mulk uçun soliq (haşamat soliği) soliş singari takliflar katta qiziqiş bilan kutib olinayotgani barobarida aholining turli guruhlarida qizğin bahs-munozaralarga sabab bölişi aniq.
Ekologizm mafkurasi va ğoyalari - atrof-muhitni muhofaza qiliş va "yaşil iqtisodiyot"ga ötiş masalalari barça partiyalarning dasturlarida muhim örin egallagan. Bu borada Özbekiston Ekologik partiyasi alohida ajralib turadi. Uning maqsadi barqaror rivojlaniş, qulay atrof-muhit va kelajak avlod uçun xavfsiz jamiyat yaratişdir. Partiya öz dasturida issiqxona gazlari emissiyasini 65 foizga qisqartiriş, sun’iy intellektdan foydalangan holda ekologik monitoring ötkaziş, qayta tiklanuvçi energiya manbalari uluşini ikki baravar oşiriş kabi yirik taşabbuslarni ilgari suradi.
Şu bilan birga, ekologik xavfsizlik masalalari Özbekiston Liberal-demokratik partiyasi dasturida ham muhim örin tutadi. Ikki partiya örtasida ekologik masalalar böyiça hamkorlik uçun zamin bor. "Milliy tiklaniş" partiyasi esa milliy qadriyatlarni muhofaza qiliş va yuksaltirişga asoslangan ğoyalari bilan farqlanadi.
Sayfiddin Jörayev, Siyosatşunoslik fanlari doktori, professor
Muallif fikri tahririyat nuqtai nazaridan farq qilişi mumkin.
