“Heç bir sababsiz xasta bölayotganlar bor”: ruhiy kasalliklar şifoxonasidagi hayot haqida
|23:04 / 14.01.202518 358
Kuçli stress, moddiy yöqotiş yoki oğir judolik köp hollarda ruhiy holatning buzilişiga olib keladi. Ammo ruhiy xastalarning yarmida kasallikning kelib çiqiş sababi noma’lum. Davolanayotganlar orasida öziga töq, oilasida muammosi yöq va hatto ilmiy iş qilayotgan olimlar ham bor, deya hikoya qiladi ruhiy asab kasalliklari şifoxonasi şifokori.
Odamlar ruhiy kasalliklar şifoxonasini birmunça qörqinçli joy sifatida tasavvur qilişadi. U yerda davolanib qaytganlar esa jamiyatdan uzib qöyiladi. Negaki, köpinça filmlar va boşqa mediakontentlarda ruhiy kasalliklarga çalingan bemorlar xavfli inson sifatida tasvirlanadi. Ammo ularning barçasini ham bunaqa deya olmaymiz. Aslida ruhiy nosoğlomlik öz vaqtida şifokorga murojaat qilinsa va tibbiy muolaja olinsa tuzalib ketişi mumkin bölgan xastalikning bir turidir: Respublika ixtisoslaştirilgan ruhiy salomatlik ilmiy-amaliy tibbiyot markazining psixiatriya yönalişi Toşkent şahar filialida şifokorlar va bemorlar bilan suhbatlaşib, bunga yana bir bor amin böldik.
“Bugun olib ketib, ertasiga taşlab ketadiganlar bor”
“Ruhiy kasalliklar şifoxonasi deyilganda, odamlarda ozgina çöçiş böladi. Bu bir umrga qandaydir tamğa, qarindoşlar orasida qandaydir kamsitiliş yoki oilani ajratib qöyiş bilan boğliq bölişi mumkin. Bizning tilimizda bu “sigma” deyiladi, ya’ni öşa şaxsga nisbatan qandaydir çegaralar qöyiladi. Aslida bu notöğri, çunki ruhiy kasalliklar har qanday oddiy kasalliklar bilan öxşaş. Bu kasallik hammada bölişi mumkin. Hozirgi kunda zamonning şiddat bilan rivojlanib ketişi va özgarişlarga moslaşiş insonga qiyinçiliklar tuğdirmoqda. Bu esa köp hollarda ruhiy xastalikka sabab böladi. Şuning oqibatida turli xil ketma-ket stresslar, har xil kasalliklar va “travma”lar oqibatida har qanday odam bu kasallikdan himoyalanmagan deb öylayman. Köp narsa fuqarolarning bilim darajasi va tuşunçalariga boğliq. Ayrim oilalar birinçi qönğiroqdayoq harakatga tuşadi. Masalan, bolalarni oladigan bölsak, öqituvçisi bilan gaplaşadi, maktab psixologi va atrofdagilarning özgarişini sezib, hamma birdek harakat qilsa, oldini oliş mumkin. Ayrim oilalarda esa yuqorida aytib ötilganidek, orqaga suriş, yaxşi böladi deb ötkazib yuboriş holatlari köp böladi”, - deydi Respublika ixtisoslaştirilgan ruhiy salomatlik ilmiy-amaliy tibbiyot markazining psixiatriya yönalişi böyiça Toşkent şahar filiali bölim boşliği Osiyoxon Qosimova.
Psixiatrning aytişiça, davolaş muddati holatiga qarab örtaça bir yarim oy davom etadi. Barça xarajatlar davlat tomonidan qoplanadi. Çunki ruhiy kasalliklar boşqalariga qaraganda noodatiy xatti-harakatlari, turli xil gap-sözlari, hattoki hujum qiliş holatlari bilan farq qiladi. Ular nafaqat atrofdagilarga, balki özlariga ham taşlanib qoladi.
Mavzuga oid
14 min
“Ayrim ruhiy kasalliklar nasldan naslga ötib ketişi mumkin”
“Bizning bölimda tuğma kasallar soni köp emas, qariyb 2 foiz. Qolgani hayot yölida orttirilgan. Ular orasida ayrim kasalliklar nasldan naslga ötib kelişi mumkin. Eng muhimi stressga çidamlilik. Yöqotişlarni odamlar har xil kötaradi. Masalan, şunaqa insonlar bor, törtta beşta farzandini yöqotgan, lekin hayotda özini tutib turgan, agar taşqaridan qarasangiz, dardi yöq insonga öxşaydi. Ötirib gaplaşsangiz, uning şunaqangi yöqotişlari borki, unça-munça odam çiday olmaydi. Ayrim odamlar masalan, oddiy işidan ketsa, lavozimdan tuşsa yoki bir avariya oqibatida maşinasidan ayrilsa, stressga tuşib qoladi. Oqibatda insonning ruhiy holati buziladi va depressiya yoki nevroz kabi kasalliklar paydo bölişi mumkin. Bunday holatlarda kişiga birinçi örinda oilasi va yaqinlarining qöllab-quvvatlovi kerak. Biz stressga doş bera olmay şifoxonaga tuşib qolgan holatlarni körib juda ham ta’sirlanamiz. Eng katta muammo “sigma”, ya’ni ruhiy bemorlarni ajratiş. Ayrim oilalarga bunday bemorlarni qabul qiliş qiyin, hattoki yillab taşlab ketişadi. Biroq yaxşi oilalar ham bor, ota-onasini davolatadi”, - deydi psixiatr Osiyoxon Qosimova.
Psixiatr stress ruhiy kasalliklarga sabab böluvçi bir omil ekanini aytib, bunda bolani tarbiyalaşda unga erk va mustaqillik beriş kerakligini tavsiya qildi.
“Ortiqça mehr-e’tibor körsatiş stressga çidamlilikni rivojlantirmaydi va bola mustaqil böla olmaydi. U birinçi uçragan muammo oldida taslim böladi va hamma aybni ota-onaga yoki atrofdagilarga taşlab qöyişi odatiy bölib qoladi”, - deydi Respublika ixtisoslaştirilgan ruhiy salomatlik ilmiy-amaliy tibbiyot markazining psixiatriya yönalişi Toşkent şahar filiali bölim boşliği Osiyoxon Qosimova.
Respublika ixtisoslaştirilgan ruhiy salomatlik ilmiy-amaliy tibbiyot markazining psixiatriya yönalişi böyiça Toşkent şahar filialida ruhiy bemor ayollar uluşi taxminan 45 foizni taşkil qiladi. Qolgan qismi erkaklar hissasiga töğri keladi. “Erkaklarni davolaş ayollarga nisbatan osonroq”, deydi 8-yopiq bölim mudiri Gulnoza Röziyeva.
“Ruhiy kasalliklarda taşxislar erkak va ayollar uçun bir xil böladi. Bizning kasalligimizni oğirlaştirişi mumkin bölgan holatlar bor. Masalan, erkaklar alkogol yoki tamaki mahsulotlari qabul qiladi. Şifoxonada qat’iy rejim mavjud bölsa-da, ba’zi bemorlar bu rejimdan norozi bölişadi. Rejim kimgadir mos keladi, kimgadir esa yöq. Ammo u bölmasa, davolaş yaxşi natija bermasligi mumkin. Köp marta kelgan bemorlar biladi: bu yerda ularga qöpol muomala qilinmaydi.
Ruhiy bemorlar özlarining ruhiy holatini töliq baholay olmaydi, şuning uçun ular köpinça davoni kerak emas deb öylaşadi. Yaqinlari esa holati yomonlaşganda yordam sörab kelişadi. Yangi kelgan bemorlar bilan işlaşda biz dorilar bilan birga psixaterapevt yordamidan foydalanamiz. Turli terapiyalarni amalga oşiramiz”, - deydi erkaklar bölimida işlayotgan psixiatr.
Gulnoza Röziyevaga köra, klinikaning 8-yopiq bölimida hozirda 57 nafar bemor bor, yoşi yigirma beş yoşdan to oltmiş beşgaça. Uning aytişiça, ruhiy holatning buzilişiga doim ham stress sabab bölmaydi. Masalan, OTMda öqigan, hatto ilmiy iş yoqlaganlar bor. Şunday kişilarning ayrimlarida sababsiz ruhiy özgarişlar bölişi mumkin. Hozirgaça aynan ruhiy özgarişlarning barça sabablarini aniqlaş imkoniyati mavjud emas.
“Şuning uçun bizning vazifamiz sababini yöqotişdan köra, holatini yaxşilaş. bizdan çiqib ketgandan keyin ham poliklinikada davolaş işlari davom etadi. Har bir hududga biriktirilgan şifokorlar bor, bemor dispanserga, özining manziliga qaraşli şifokorga murojaat qilib, holatini tuşuntiradi. Agar holati yaxşi bölsa, öşa dorilarni iste’mol qilişni davom ettiradi. Agar özgargan bölsa, u yerdagi şifokor dorilarni özgartirib beradi yoki kerak bölsa yana bizning muassasaga yöllanma berişi mumkin”, - deydi Gulnoza Röziyeva.
Şuningdek, u Kun.uzʼga faoliyatidagi eng noqulay holatlardan birini gapirib berdi.
“Bemorlar yaxşi bölgandan keyin uylariga javob beramiz. Uydagilari nima deydi: “vraç oxirigaça davolamagan, bizlar xohlagan vaqtida çiqarişi kerak edi” deb portalga yozadi. Notöğri davolabdi, oxirigaça tekşirmapti deb emas, aynan ular xohlagan vaqtida çiqarmaganimiz uçun aybdor bölib qolamiz. Portalga yozgandan keyin bu iş özidan özi yopilmaydi, qarindoşini topib, vaziyatni tuşuntiriş kerak böladi, agar kerak bölsa, uzr söraladi. Çunki bu işni yopiş kerak. Men uçun bu noqulayi şu”, - deydi Gulnoza Röziyeva.
Psixiatrning ta’kidlaşiça, kasal tuzalib ketgandan keyin ham qaytalaniş holatlari bölişi mumkin. Bu hammada har xil keçadi. Agar uyga qaytgaç, şifokor körsatmalariga rioya etsa, 20 yilgaça murojaat qilmasligi mumkin.
Kun.uz mazkur yopiq bölimda 5 yildan beri işlayotgan hamşira Maftuna Örinboyeva bilan ham suhbatda böldi. Uning aytişiça, bemorlar mehrtalab bölişadi.
“Boşlanişda qiyinçiliklar köp böldi, lekin hozir vaqt böyiça ança tezroq işlaşimiz talab qilinadi, çunki har xil vaziyatlar bölişi mumkin. Hamma narsaga ulgurişimiz kerak: hujjat va kasal soğligi böyiça ham, masalan, bir bemor yaxşi bölganda ikkinçisining ahvoli yomonlaşişi mumkin.
Ular şirin sözga muhtoj. Bemorlar bilan yaxşi gaplaşilsa, şifo topişi mumkin. Eng şarafli tomoni – savobli iş qilyapmiz. Masalan, bu yerdan çiqib ketişsa, köpçilik uyda yaşamaydi, köçada qolib ketadi. Uyi yöqlar ham bor. Bemorlar özlarini uyida boşqaça, kasalxonada boşqaça tutişadi, şunaqa zör gapirgani bilan nima bölganini aytgisi kelmaydi, özining zaif tarafini körsatgisi kelmaydi”.
Ma’lumotlarga köra, Özbekistonda bemorlarning taxminan 50 foizi ruhiy xastaliklarni turli sabablar, xususan, stress, jarohat, infeksiyalar ta’sirida orttirib olişi mumkin. Qolgan holatlarda esa tuğma bölişi mumkin yoki kelib çiqişi taşqi muhitga boğliq bölmaydi. Şifoxonaning oçiq bölimida davolanayotgan köplab bemorlar ham ruhiy xastaliklar hayoti davomida paydo bölganini aytadi.
“Men 13 yil oldin “oftob urib” mikroinsult bölganman. Şuning asorati hisobidan hozir şu yerga kelib davolanaman. Töğrisi, boşida kasalxonaning nomi, boşqasi uçun qörqdim. 5-6 yildan beri yiliga bir marta kelib, davolanib ketaman. Hammasi yaxşi”.
Kun.uz bilan suhbatda bölgan boşqa bir bemor stress sababli ruhiy holati buzilganini aytdi.
“Men “Covid-19” paytida stressga tuşib qolganman, öşa davrda öpkamda 50 foiz porojyeniya bor edi. Keyin xöjayinim ötib qolgan, öşandan keyin stressga, depressiyaga tuşib qolganman. Bunga 4 yil bölgan bölsa, şu yil yozda yana depressiya qaytarildi. Boşim oğrib, yelkalarim qizib, gapira olmay qolaman. Dorisini içmay qöygandim”.
Tuğma ruhiy buzilişlarning bir qismiga yaqin qarindoşlar örtasidagi nikoh sabab böladi. Bunda bemorlarda aqliy qoloqlik kuzatiladi. Şunday holatlarda ayrim ota-onalar bu ötib ketadi, deb öylaşadi yoki bolaga qöşimça dars maşğulotlarini yuklaş orqali vaziyatni önglamoqçi böladi. Biz bilan suhbatda bölgan şifokorning aytişiça, ota-onalar qaçonki farzandida tutqanoq, xulq-atvor buzilişi holatlari kuzatilsagina şifoxonaga olib kelişadi.
Odamlar “uçot”ga qöyilişidan qörqadi
“Şifoxonaga bordi yoki psixiatrga bordi. 100 foiz hisobga qöyildi degan narsa yöq. Köpinça öşa erta bosqiçlarida, öz vaqtida murojaat qilgan insonda qanaqadir oğir bedavo ruhiy kasallik aniqlanmaydi. Kasallik qaçonki nimaga hisobga olinadi? Qaçonki bu surunkali xavfli va har doim dori içişi talab qiladigan holat bölganida odam hisobga olinadi.
Yana ikkinçi tomoni, öz vaqtida murojaat qiliş erta nogironlikning oldini oladi. Çunki ming afsus, bizlarda bemorlar köpinça juda keç keladi, köpinça nogironlik belgilari şakllangandan keyin, umuman mehnat qobiliyati yöqolganida, qaçonki uydagilar bilan umuman yaşay olmaydigan holatga kelib qolganidan keyin kelişadi”, - deydi Respublika ixtisoslaştirilgan ruhiy salomatlik markazining psixiatriya böyiça Toşkent şahar filiali direktori örinbosari Bulat Çembayev.
Xususiy klinikalar “uçot”ga qöymaydi
“Bemorlarni köpinça domlaga öqitişadi. Agar ruhiy nosoğlomlik stressga boğliq bölsa, albatta, ta’siri böladi. Lekin tuğma aqliy qoloqlik yoki surunkali psixoz holati bölsa, yordam bermasligi mumkin. Şunday holatlar bölgan: kasalxonaga olib kelişadi. Bir neça kundan keyin bizlar falon tabibni topdik, falon domlalarni topdik, deb baribir olib ketadi. Qançadir vaqt ötgandan söng olib kelişadi. Bizda bu böyiça xususiy klinikalar ham bor. Şaroitlari jihatidan davlatniki bilan unça farq qilmaydi. Asosiy jihati – xususiy klinikaga tuşgan bemorlar haqida tibbiyot muassasalariga heç qanday ma’lumot berilmaydi, bu 100 foiz anonim. Şu sababdan odamlar davlat muassasalariga murojaat qilişga qörqadi”.
Psixiatrlar yetişmayapti
“Bizda kadrlar masalasi eng asosiy muammo. Kadrlar yetişmasligi mavjud. Agar biz uni tahlil qiladigan bölsak, deyarli heç qaysi muassasa, heç qaysi tumanda 100 foiz malakali kadrlar bilan ta’minlanmagan. Psixiatrlar va bolalar psixiatrlari juda yetişmovçilikda. Agar imtiyozlarni oladigan bölsak, bizda alohida ustama bor. Fikrimça, imtiyozlarni köpaytirişimiz kerak. Bu uçun qandaydir tizim işlab çiqiş kerak, şu bilan birga aholining şu sohaga munosabatini özgartirmasak, qandaydir mexanizmlar katta natija bermaydi. Birinçi navbatda odam psixiatrik muassasalarga yoki dispanserlarga qörqmasdan murojaat qilişi kerak”.
Respublika ruhiy salomatlik ilmiy-amaliy markazi Toşkent şahar filiali misolida aytadigan bölsak, keyingi paytlarda ruhiy xasta bemorlar soni oşib bormoqda. Bu esa insonning ruhiy salomatligini yaxşilaydigan çora-tadbirlarni körişni taqozo etadi.
