Amir Temur haqida risola yozib Sovet tuzumi tazyiqi ostida qolgan özbek olimi – Ibrohim Möminov

Ibrohim Möminov 1958-1959 yillarda Özbekiston Fanlar akademiyasi Falsafa va huquq institutining taşkilotçisi va birinçi direktori böladi.

U Özbekistonda juda köplab tadbirlarni ötkazişda jonbozlik körsatadi. Jumladan, 1957-yilda Toşkentda ötkazilgan Şarqşunoslarning birinçi Butunittifoq konferensiyasining asosiy taşkilotçisi böladi.

Uning taşabbusi bilan 1970 yilda Samarqandning 2500 yilligiga bağişlangan xalqaro anjuman ötkaziladi. Fanlar akademiyasi Arxeologiya instituti taşkil etiladi.

Ibrohim Möminov ilmiy işlar bilan ham jiddiy şuğullanadi. Uning boşçiligida “Samarqand tarixi” nomi bilan 2 jildlik kitob tayyorlanib, naşr etiladi.

Ibrohim Möminov köp vaqtini taniqli tarixiy şaxslarning hayoti va merosini örganişga sarflaydi. U Alişer Navoiy, Mirzo Bedil, Bobur, Jomiy, Ali Quşçining ijodini örganadi va ular haqida maqolalar yozadi.

Jumladan, olim 1958 yilda Özbekistonda Bobur tavalludining 475 yilligiga bağişlangan birinçi ilmiy anjumanni ötkazadi. 1960-yillardan boşlab olim temuriylar merosini örganişga köproq e’tibor bera boşlaydi.

1968 yil fevral oyida Ibrohim Möminov taşabbusi bilan Özbekistonda Alişer Navoiy tavalludining 525 yilligi keng nişonlanadi (Navoiyning 525 yilligi 1966 yilga töğri kelgan, biroq sovet hukumatidan ruxsat oliş çözilib ketgani uçun xalqaro tadbir 1968 yilda ötkazilgan).

Ibrohim Möminov Amir Temur haqidagi risola bilan çeklanib qolmaydi va 1968 yilda N.Ostroumov sözboşi bilan “Temur tuzuklari”ning faksimil naşrini çop ettiradi.

Şuningdek, 1969 yil aprel oyida olimning taşabbusi bilan Toşkentda Mirzo Uluğbek tavalludining 575 yilligiga bağişlangan yubiley ilmiy konferensiyasi bölib ötadi. Bundan taşqari, öşa yili sentabrda Samarqandda temuriylar davri san’ati böyiça YuNeSKO xalqaro simpoziumi taşkil etiladi.

1960-yillargaça Özbekistonda milliy ensiklopediya bölmagan. Aynan olim va uning şogirdlarining sa’y-harakatlari bilan 1967 yilda Özbek sovet ensiklopediyasini tuziş va çop etiş böyiça Moskvadan ruxsatnoma olinadi.

Ibrohim Möminovning şogirdi, taniqli olim Ğaybulloh as-Salom (Ğaybulla Salomov) “Ezgulikka boğlan, odamzod” nomli kitobida öşa hodisani quyidagiça eslaydi:

“Özbek Qomusini taşkil etiş borasidagi surunkali firibgarliklardan söng nihoyat 1967 yilda Maskov safarida taqdir bizga kulib boqdi. 120 ştat, har biri yuz bosma taboqdan 14 jildning barça matbaa-naşriyot sarf-xarajatlari-yu katta maoş bilan ta’minlangan farmoni oliyşon, mana qölimda turibdi. “Hey badbin afandilar, köryapsizmi, mana Örta Osiyoda birinçi Qomus”, deb telbalarça qiçqirgim kelardi. Men uçun kaftdagi quyoş edi bu”.

Ğaybullo as-Salomning eslaşiça, öşanda Özbek Qomusini ayrim millatdoş çala olimlar rus tilida çop etişni taklif etişgan. Biroq Rijov degan akademik bu taklifni rad etgan.

«Özbek Qomusi» tahririyati boş muharriri etib, Ibrohim Möminov tayinlanadi. Şunda olim Markaziy Osiyodan çiqqan juda köplab buyuk kişilarni “A” harfiga joylaşga harakat qilgan. Çunki sovet siyosatiga işonç yöq, istalgan paytda qomus işi töxtatib qöyilişi ham mumkin edi.

1968 yilda Amir Temur haqida risola yozgan olim Qomus uçun sohibqiron haqida bir bosma taboq ma’lumot yozadi. Biroq Amir Temurni “A” harfiga kiritişga ruxsat berilmaydi.

Şu tariqa Amir Temur haqidagi ma’lumotlarni Qomusning dastlabki tomlariga joylab bölmaydi. Keyinçalik sohibqiron haqidagi ma’lumotlar “ Temur ibn Taroğay Bahodir” nomi bilan 11-tomda “T” harfi böyiça berilgan ma’lumotlar orasiga qöyiladi.

Birinçi tomda esa “Amir Temur (1336-1405) – temuriylar imperiyasi nomi bilan maşhur bölgan feodal davlat asosçisi. (Qaralsin: Temur ibn Taroğay Bahodir) deb havola beriladi xolos.

“Qizil imperiya” olimning ölimidan söng, 1978 yilda Amir Temur haqidagi u yozgan bir bosma taboq ma’lumotning 80 foizini kesib taşlab, bor-yöği 20 foizini qoldiradi. Bu bilan çeklanmay Ibrohim Möminov yozgan maqolani özgartirib, Amir Temurni “vahşiy, qotil” deb ta’riflaşadi.

Ğaybulloh as-Salom şunday yozadi:

“(Qomusning) 11-tomda yozilgan: Temur, Amir Temur, Temurlang... – Örta Osiyodagi yirik feodal davlat arbobi, sarkarda. Otasi Taroğay barlos qabilasi zodagonlaridan. Temurning öng qöli va öng oyoği mayib bölgan, oqsoqlangan. Forsça “Temurlang” (Yevropada “Temerlan”, ya’ni “Oqsoq Temur” degan nom şundan kelib çiqqan.

Darhaqiqat, maqolaning “bismillo”sidanoq uning “bebismillo” yozilganini payqaş uçun unça katta zehn-farosat kerak emas. Buning ustiga, betavfiq olim M.Gerasimovning Temur boş suyagi asosida işlagan ğirt soxta byust-tasviri ilova qilinganki, bu Amir Temurga ham, u orqali nomini jahon maydoniga olib çiqqan özbek xalqiga ham, ardoqli olimimiz Ibrohim Mömin xotirasiga ham haqoratdan boşqa narsa emasdi. Domlaning öz oğzidan eşitganman: Gerasimov töqigan surat Sohibqironning nuroniy, serfayz siymosiga qöpol tuhmat”.

1968 yil iyul oyida Ibrohim Möminovning “Örta Osiyo tarixida Amir Temurning örni va roli” nomli risolasi çop etiladi. Öşa paytda sovet tuzumining tarix kitoblarida, darsliklarda Amir Temur bosqinçi deb atalib qoralanardi.

Olim esa bunday qilmaydi va Amir Temurning Markaziy Osiyoda tutgan örni va mintaqa uçun qilgan xizmatlarini xolis sanab ötadi.

Ğaybullo as-Salomning eslaşiça, Ibrohim Möminov Amir Temur haqida risola yoki ilmiy maqola yozib berişni avvaliga şogirdlaridan, hamkasblaridan söragan. Heç kim botina olmagaç bu işga özi qöl urgan.

Ğaybulloh as-Salom öşa hodisalarni eslab şunday yozadi:

“Bir gal olim Hamid Ziyoyevni huzuriga çorlab hazrat Sohibqiron haqida tarixçi olimlarimizdan biron kişi xolis ilmiy maqola yoki risola yozib bersin deb topşiriq beribdi. Bir haftadan keyin ma’lum böladiki, heç kim rozi emas. Tarixçilar bu işni oğizga çöğ soliş bilan barobar deb tuşunadi. Çunki bunga jur’at etgan kişining böyniga qizil “tavqi la’nat” ilinişi muqarrar edi. Şundan söng domlaning özi bu öta qaltis işga kirişadi. Natijada köp ötmay olimning qalamiga mansub “Örta Osiyo tarixida Amir Temurning örni va roli” risolasi özbek va rus tillarida çop etiladi. Asarning mazmuni Özbekiston Fanlar akademiyasi rayosatining 1968 yil 5 mayda ötkazilgan yiğilişida muhokamaga qöyiladi. Ibrohim Mömin öşanda çöğni birovlarning qöli bilan emas, balki öz qöli bilan uşlagan. Zotan, Sohibqiron timsoli halol, jasur, pokiza bir insonni özining butun ongli hayoti davomida örtar, maş’ala bölib yondirar, qalbini tilka pora qilar edi. Bu dard uning yuragida 1968 yilga kelib nogahonda paydo bölgan emas. Bir neça ön yillar davomida tomir otib kelgan. Sohibqiron xotirasiga şovinistik xusumat unga tinçlik bermagan”.

Öşanda muhokama çoğida ham, undan keyin ham Ibrohim Möminovga tanqid toşlari otiladi. Davriy matbuotda uni bosqinçini ideallaştirganlikda ayblab çiqişadi. Biroq olim tanqidlarga e’tibor bermay öz yölida davom etadi.

Ayrim tarixçilarning tanqidiga qaramay, akademik Yahyo Ğulomov moskvalik tarixçilar guruhi kömagida risoladagi ayrim ma’lumotlarni Sovet tarixiy ensiklopediyasida Temur haqidagi maqolasiga kiritadi.

Amir Temur haqidagi risola tufayli tazyiqqa uçragan paytda Ibrohim Möminov 60 yoşda bölgan. Şundan söng u zuğumlarlarga qaramasdan öz yölida sobitqadam turib, rejalaştirgan işlarini bajarişda davom etadi.

Biroq olim 1974 yilning 22 iyulida 65 yoşida vafot etadi. Zamondoşlarning xotirlaşlariça, olim Amir Temur haqidagi risola çop etilgandan söng kuçli tazyiqlarga duç kelgan va bu uning vafotigaça davom etgan.

Ğayrat Yöldoş tayyorladi.