“Chigit ekish muddatini majburan belgilab berish noto‘g‘ri” - mutaxassislar

Kamoliddin Ikromov: Ekish kampaniyasi boshlangandan keyin, bir odam boshlagandan keyin, qolganlar ham shunga qarab intiladi, ya’ni ekishni boshlab yuboradi. Domino o‘yiniga o‘xshab boshlanib ketadi.

Erkin Abdulahatov, iqlimshunos: Janubiy hududlarimizda ekish muddatlari yigirmanchi martdan keyin, o‘rtacha ko‘p yillik me’yor bo‘yicha bo‘ladi va u markazga nisbatan birinchi apreldan keyin, vodiy viloyatlarida yana ham kechroq. Bu o‘rtachalashtirilgan muddat, O‘zgidrometning o‘zi ham mart oyi uchun o‘rtacha me’yoriy qiymatdagi kutilmalarni e’lon qildi. Bu demak, o‘z-o‘zidan mana shu muddatlarda ekilishi kerakligini anglatadi. Ammo chigit ekish uchun harorat kerakli darajada bo‘lishi kerak. O‘rtacha sutkalik harorat, tuproq xarakteristikasi, yuqori namlik...

Shu asoslarda kerakli prognozlar berilmasa, O‘zgidromet agrometeorologik bo‘limining, budjet tashkilotining nima keragi bor?. Kechikmasdan ekish ham bor. Bu yerda urug‘ vaqtida unib chiqishiga e’tibor berilishi kerak. Masalan, harorat yigirma besh darajaga ko‘tarilib, ketma-ket besh kun shunday bo‘lsa, chigit olti-yetti kunda unib chiqadi. Agar yomg‘ir tinimsiz yog‘averadigan bo‘lsa, o‘n kundan o‘n besh kungacha cho‘zilib ketishi mumkin, bu yaxshi emas, chunki chigitning bir qismi yo‘qoladi yoki ziyon ko‘radi. Ba’zi hollarda esa qayta ekishga to‘g‘ri kelib qoladi. Shu sababli ekish muddatini to‘g‘ri belgilash va prognoz qilish juda muhim.

Hozirgi kunda bu muammo emas, chunki bu sohada ilmiy xodimlar bor, ilmiy ishlar qilishmoqda. Bu sohada tizim yaratilgan. Bu butun dunyo uchun yangilik emas. Shuningdek, O‘zbekiston ilmiy sohasi uchun ham yangilik emas. Har bir hududda ekish muddatini belgilash har bir o‘simlik uchun muhim.

Siz to‘g‘ri savol berdingiz "ertaroq ekishga majburlanyaptimi?" deb. Menimcha, shunday bo‘lyapti. Ochiq dalalarda ekish muddatini belgilashdi agar ishlar shu “mexanizm” bo‘yicha bo‘ladigan bo‘lsa,  bu fermerlar ustidan kulish bo‘ladi.

Oddiy bodom gullashiga qarab dehqonlarimiz yerga urug‘ qadab, bahoriy ishlarini boshlashgan. Shoshmashosharlik bilan ish qilish yaramaydi. Men hozir bu yerda O‘zgidromet rolini ko‘rmayapman. Bu juda ham yomon, yana o‘sha qo‘l boshqaruvi bo‘lyaptimi deyman? Yoki avantyur qarashlar.

Kamoliddin Ikromov: Yig‘ilishimizning asosiy muddaosi ham shu – ko‘p hududlarda qayta ekishlariga sabab bo‘lgan bu holat. Kech yoki erta ekish, noto‘g‘ri ekish, “rejalashtirish” asosida ekish sabab juda ham ko‘plab fermerlarimiz qayta ekishga majbur bo‘lgan.

Erkin Abdulahatov: To‘rtta shart bajarilishi kerak ekish uchun:

• 10 santimetr chuqurlikdagi tuproq harorati 10 darajadan yuqori bo‘lishi kerak. 
• O‘rtacha sutkalik harorat 3-4 kun isib berishi kerak.
• Havo harorati 11 darajadan yuqori bo‘lishi kerak va kutilayotgan o‘n kunlikda sovuq kutilmalar bo‘lmasligi kerak.
• Namlik ham 60-80 foiz bo‘lishi kerak.

Shokir Sharipov: Hozir har kimning qo‘lida smartfon bo‘lsa, dehqon bilan muloqot qilib, to‘g‘ri tavsiyalar taklif qilish mumkin. Sun’iy intellektni ulab qo‘ysa bo‘ladi...  

Erkin Abdulahatov: Oddiy datchiklar ham mavjud. Agar siz stansiyaga ishonmasangiz, o‘zingiz mustaqil qaror chiqarib, zarar ko‘rmasligingiz mumkin. Bu nafaqat chigitda, balki boshqa ekinlar ham optimal ekish shartlari doirasida ekilsa, talafotsiz, muammosiz urug‘ undirish mumkin.

Kamoliddin Ikromov: Umumiy savol: dehqon zarar ko‘rmasligi uchun nimalar qilishi kerak bo‘ladi?

Dilshod G‘ofurov: “Chigitni plyonka ostiga ekish shartmi?” degan savolga vaziyatdan kelib chiqib javob berish kerak.

Kamoliddin Ikromov: Hozir kooperativlar salgina rivojlanib, ba’zi fermerlar tolaning farqiga ahamiyat bera boshladi. “Buxoro” navini eksak qimmatroq sotar ekanmiz” deb masalan. Ammo aksar fermerlarga buning farqi yo‘q: tosh bosishi muhim.

Dilshod G‘ofurov: Shunday. Faoliyat faqat tonnaga yo‘naltirilgan.

Kamoliddin Ikromov: Foydani fermer ko‘rayotgani yo‘q, qayta ishlovchilarimiz, birinchi o‘rinda klasterlarimiz foyda ko‘rmoqda.

Xurshid To‘raqulov, Genetika va o‘simliklar eksperimental biologiyasi instituti katta ilmiy xodimi: Xitoyda ko‘p o‘rganishlar qildim. Xitoy fermerining eng katta yutug‘i – xarid narxi: bir kilo paxta narxi –  1 dollar. Ikkinchisi – fermer juda erkin, hokimini hatto tanimaydi. Shuning orqasidan Xitoy paxtachiligi rivojlanib ketdi. Paxta rejasini ham fermerning o‘zi belgilaydi.

Shokir Sharipov suhbatlashdi.