Germaniyaning yangi kansleri Fridrix Mers haqida nimalar ma’lum?
|02:43 / 07.05.202512 25211 min
70 yoşni qarşilayotgan Fridrix Mers Germaniya kansleri etib saylandi. U heç qaçon hukumatda işlamagan, şuning uçun ba’zilar uni siyosatçi sifatida kansler böliş uçun yetarli tajribaga ega emas deb hisoblaydi. Ammo AQŞ-Yevropa munosabatlarining murakkab davrida Germaniya rahbarligini qölga olgan siyosatçi mamlakatni inqirozdan olib çiqişni xohlaşini aytmoqda.
Foto: BloombergFoto: Bloomberg
Fridrix Mers 1955 yil 11 noyabrda Brilonda (Şimoliy Reyn-Vestfaliya, Ikkinçi jahon uruşidan keyin Britaniya nazorati ostida edi) advokatlar Yoaxim va Paula Mers oilasida tuğilgan. U oiladagi tört farzandning eng kattasi. RBK naşri yangi kansler faoliyatiga oid şu va boşqa faktlar bilan örtoqlaşdi.
Mersning otasi protestant nasroniy oilasidan; 1970-yillarda u sobiq natsistlarga qarşi sud jarayonlarini boşqargan va mahalliy örta maktabda huquqdan dars bergan. Yoaxim Mers keyinçalik viloyat sudi sudyasi böldi va Christlich Demokratische Union Deutschlands (nasroniy-demokratlar, CDU) partiyasiga qöşildi. Hali maktab öquvçisi bölganida, 1972 yilda Fridrix otasidan örnak olib, nasroniy-demokratlarning yoşlar taşkilotiga a’zo bölişga qaror qildi va faolligi bilan ajralib turdi.
Mers 1975 yilda Ryuten şahri gimnaziyasini tamomladi, keyin bir yil davomida öziyurar artilleriya harbiy qismida xizmat qildi.
1976 yilda bölajak siyosatçi CDU partiyasiga yaqin bölgan Konrad Adenauer jamğarmasidan stipendiya oldi va Bonn bilan Marburg universitetlarida huquqşunoslik böyiça öqişni boşladi.
Mers 1985 yilda davlat imtihonlarini muvaffaqiyatli topşirib, Saarbryuken tuman sudida bir yil sudya bölib işladi, keyin Germaniya kimyo sanoati uyuşmasida advokat lavozimini egalladi va advokatlik faoliyatini boşladi.
Siyosiy martaba
Mersning siyosiy faoliyati 1989 yilda CDU partiyasidan Yevropa parlamentiga deputat etib saylanişi bilan boşlandi, u yerda 1994 yilgaça Janubiy Vestfaliya mintaqasi böyiça vakillik qildi. Keyin u Xoxzauerland okrugida (Şimoliy Reyn-Vestfaliya) saylovda ğalaba qozondi va Germaniya Bundestagi deputati böldi. U yerda 1994 yildan 2009 yilgaça işladi.
Deputat sifatida saylanganidan tört yil ötib, öşa paytdagi CDU/CSU fraksiyasi rahbari Volfgang Şoyble örinbosari böldi va 2000 yilda uning örnini egalladi. Biroq Mers heç qaçon hukumatda işlamadi, şuning uçun ba’zilar uni siyosatçi sifatida kansler böliş uçun yetarli tajribaga ega emas deb hisoblaydi.
2002 yilgi saylovda markazçilarning mağlubiyatidan söng, Mers fraksiya rahbari lavozimini tark etdi va uning vorisi Angela Merkel uç yildan söng Germaniya kansleri böldi. Özining birinçi muddatida u Mers qonun loyihalari bilan boşlangan soliq islohotlarining aşaddiy tanqidçisi böldi va şuningdek, uning fraksiya rahbari örinbosari lavozimidan çetlatilişini yoqladi. Ular orasidagi ziddiyat kuçaydi, çunki Merkel CDU partiyasini sölga siljitişga harakat qildi, Mers esa partiyaning konservativ yönalişini himoya qildi.
Mavzuga oid
2007 yilda Mers federal saylovlarda iştirok etişdan boş tortdi va 2009 yilda siyosatni tark etdi. U öz qarorini siyosatdan taşqarida «öylab köriş» va professional tajriba orttiriş uçun vaqt ajratmoqçi ekanligi bilan izohladi. Biroq, sohani butunlay tark etmadi: aşaddiy amerikaparast bölgan Mers 2009 yilda «Atlantika köprigi» raisi böldi. Gap partiyadan taşqari taşkilot haqida ketmoqda, unga AQŞ va Yevropadan siyosat, biznes va fan vakillari a’zo bölişi mumkin. Mers uni ön yil davomida boşqardi.
2018 yil yanvar oyida Mers CDU boşçiligidagi Şimoliy Reyn-Vestfaliya hukumatining Brexit va transatlantik munosabatlar böyiça maslahatçisi böldi. Şu davrda Donald Tramp Oq uy rahbari edi va Mersning nomzodi AQŞ-Yevropa Ittifoqi munosabatlaridagi uşbu qiyin davrga mos tuyuldi.
Mers katta siyosatga qaytişga birinçi urinişini öşa yili amalga oşirdi: Hamburgdagi CDU kongressida Merkel saylovda qatnaşişdan boş tortganidan keyin partiyaning yangi raisligi uçun öz nomzodini ilgari surdi. Biroq u mamlakatning öşa paytdagi mudofaa vaziri, Merkel himoyaçisi hisoblangan Annegret Kramp-Karrenbauerga yutqazdi.
2020 yilda Tyuringiyadagi siyosiy janjaldan söng, Kramp-Karrenbauer partiya yetakçisi lavozimidan iste’foga çiqdi: mahalliy CDU bölimi öta öngçi «Germaniya uçun alternativa» partiyasi bilan hamkorlik qilganlikda ayblangan edi. Biroq Mers uning örnini egallay olmadi – Şimoliy Reyn-Vestfaliyaning şu paytdagi boş vaziri Armin Laşet ikkinçi turda undan 95 ta ovozga özib ketdi.
2021 yilgi Bundestag saylovlari nasroniy-demokratlar uçun falokatli böldi, bu esa partiya rahbariyatini özgartiriş töğrisida qaror qabul qilinişiga olib keldi. Mers uçun bu imkoniyat davriga aylandi: Merkel siyosatni tark etgaç, nihoyat CDU rahbari lavozimini egallaşga muvaffaq böldi. U hukumatda işlaş tajribasiga ega bölmagan holda bu partiyani boşqargan birinçi siyosatçi edi.
Germaniya kansleri
2024 yil sentabrida CDU özining Bavariyadagi ittifoqçisi CSU partiyasi bilan birgalikda Mersni kanslerlikka nomzod sifatida ma’qulladi.
2025 yil 23 fevralda bölib ötgan Bundestagga navbatdan taşqari saylovlarga bir neça kun qolganida Mers eng istiqbolli nomzodlar reytingida (32 foiz qöllab-quvvatlov) birinçi örinni egalladi, Olaf Şols esa Germaniyaning sönggi 25 yildagi eng maşhur bölmagan kansleri maqomini oldi. Bu saylov kampaniyasi 2021 yilgi saylovlarda muvaffaqiyatsizlikka uçragan CDU/CSU uçun qasos böldi – bu safar blok birinçi örinni egalladi (28,6 foiz ovoz) va Mers ğalaba qozongan partiya nomzodi sifatida rahbarlik qiladigan hukumatni tuziş huquqini oldi.
Mers özining saylovoldi taşviqotida 2015 yilda qoçqinlar oqimi boşlanganidan beri Germaniyani qamrab olgan migratsiya inqiroziga qarşi kuraşga e’tibor qaratdi. Bundan taşqari, bu sohada qat’iy siyosat yuritilişini tarğib qildi.
Migratsiya masalasi 2025 yil yanvarida Aşşafenburg şahrida Afğonistondan kelgan migrantning hujumi oqibatida kattalar va bir bola halok bölgan fojiadan söng yana kun tartibiga çiqdi. Mers Şols hukumatining bu sohadagi siyosatini tanqid qildi va noqonuniy migrantlarga qarşi kuraş böyiça bir qator qat’iy çoralar, jumladan doimiy çegara nazoratini joriy etişni taklif qildi. Tegişli taşabbusni Bundestagda qabul qiliş uçun CDU/CSU öta öngçi «Germaniya uçun alternativa» (AfD) partiyasidan yordam söradi. Bu Mers uçun mojaroga aylandi: CDU yetakçisi öng kuçlar bilan har qanday darajadagi hamkorlikka qöyilgan norasmiy taqiqni buzganlikda ayblandi.
Mers AfD bilan hamkorlikni inkor etdi (öta öng partiya Bundestag saylovlarida 20,8 foiz ovozni qölga kiritib, ikkinçi örinni egalladi) va partiyadoşlari uning Merkel davrida partiya çapga oğib ketganidan keyin AfD tarafdoriga aylangan konservativ saylovçilarni qaytara olişiga umid boğlamoqda. Mersning özi nafaqat CDU kansleri, balki «butun mamlakat uçun kansler» bölişni va uni inqirozdan olib çiqişni xohlaşini aytdi.
Xususiy sektorda ön yildan ortiq vaqt davomida işlagan Mers biznesni rivojlantiriş tarafdori hisoblanadi. 2000-yillarda u Germaniyaning soliq qoidalarini soddalaştirişni, jumladan, soliq deklaratsiyasini «bir varaqqa» siğdirişni taklif qildi. 2024–25 yilgi saylov kampaniyasida u yana iqtisodiyotni erkinlaştiriş va byurokratiyani qisqartiriş muhimligi haqida gapirdi. U, şuningdek, kompaniyalar uçun soliq imtiyozlari tarafdori, uning fikriça, bu imtiyozlar immigratsiya siyosati xarajatlarini tejaş hisobiga moliyalaştirilişi kerak.
Mersning taşqi siyosatga oid qaraşlariga kelsak, transatlantik birdamlik tarafdori sifatida u Donald Trampning Oq uyga qaytişi ortidan AQŞ-Yevropa Ittifoqi munosabatlari uçun juda muhim pallada Şolsdan estafeta tayoqçasini qabul qilişga tayyorlanmoqda. Mersning fikriça, Yevropa «davrlar özgarişi» paytida öz javobini tayyorlaşi kerak, aks holda «juda keç bölişi mumkin».
ZDF naşriga bergan intervyusida u Amerika rahbari NATOning özaro mudofaa majburiyatlarini endi sözsiz bajarmasligini tan oldi va Yevropaning ikki yadroviy davlati Fransiya va Buyuk Britaniya bilan bu sohada hamkorlik qiliş imkoniyatlari böyiça muzokaralar ötkazişni taklif qildi.
Bundan taşqari, Mers AQŞ va Rossiya boşlagan muzokaralar jarayonida Ukraina va Yevropaning töliq iştirokiga erişiş muhim deb hisoblaydi. Nemis konservatorlari, öz navbatida, Mersning keskin immigratsiya siyosati, biznesdagi tajribasi va Qöşma Ştatlar haqidagi bilimi Trampni maftun etişiga işonçi komil. Mers taşqi siyosatni AQŞ respublikaçilarining Yevropa öz mudofaasi uçun mas’uliyatni öz zimmasiga olişi kerakligi haqidagi ğoyalariga muvofiq olib borişi mumkin. CDU/CSU saylov dasturi mudofaa xarajatlarini YaIM 3 foizigaça oşirişni talab qiladi. Bundan taşqari, partiya harbiy majburiyatni qaytariş tarafdori.
Mers, şuningdek, Ukrainaga harbiy yordam va Rossiyaga nisbatan sanksiyalar bosimini qöllab-quvvatlaydi. Bundan taşqari, u bir neça bor Kiyevni uzoq masofaga uçuvçi Taurus raketalari bilan ta’minlaş tarafdori bölgan, Olaf Şols esa bunga keskin qarşi çiqqan. Biroq, saylovoldi tadbirlarida Mers qaysidir nuqtada Rossiya bilan muloqotga qaytiş zarurligini ta’kidladi.
Saylovlarda CDU/CSU ğalabasidan söng, Mers «taşqi dunyo kutib turmaydi» va şuning uçun uzoq koalitsiya muzokaralariga vaqt yöqligini e’lon qildi. Mers hokimiyat tepasiga kelişi bilan Germaniya nihoyat dadil va tavakkalçi kanslerga ega bölişi kutilmoqda. Şu bilan birga, CDU rahbari murosaga kelişga tayyorligini namoyiş etadi. Şu bilan birga, Mers doimiy çegara nazorati ğoyasidan voz keçişga tayyorligini bildirdi.
6 may kuni Bundestag yangi hukumat rahbarini saylaş böyiça ovoz beriş jarayonini ötkazdi, Mers kansler bölişi uçun talab qilinadigan 316 ovozdan 310 ovoz oldi. Bu kutilmagan holat böldi, ammo ikkinçi bosqiçda Mers Germaniya kansleri etib saylandi.
Şaxsiy hayot
Fridrix Mers 1981 yilda siyosatçi Şarlotta Gass bilan turmuş qurgan. Ular universitetda öqiş paytida tanişgan. Mersning rafiqasi hali ham sudya bölib işlaydi. Ularning uç nafar farzandi bor: bir öğil va ikki qiz.
