Rossiya Federal xavfsizlik xizmati (FSB) Rossiyadagi ilmiy faoliyat ustidan nazoratni kuçaytirdi. 24 iyun kuni maxsus xizmatning rossiyalik olimlarning xalqaro hamkorligi ustidan nazoratini kuçaytiruvçi yangi qonun kuçga kirdi. Endi xorijiy hamkorlar bilan özaro munosabatlar YeGISU NIOKTR raqamli ma’lumotlar bazasida qayd etilişi kerak — ilmiy taşkilotlar u yerga rejalaştirilgan aloqalar töğrisidagi ma’lumotlarni kiritişi va FSBning milliy xavfsizlikka tahdidni baholaşini kutişi kerak.
Yangi qoidalar barça universitetlar, ilmiy-tadqiqot institutlari va ilmiy, texnik yoki innovatsion faoliyat bilan şuğullanuvçi boşqa taşkilotlarga taalluqlidir — bu, asosan, fan ustidan sovet nazoratining raqamli körinişidir, deb tuşuntirdi rossiyalik tarixçi va sotsiolog Dmitriy Dubrovskiy. Uning ta’kidlaşiça, 2022 yildan beri Rossiyada olimlarni ta’qib qiliş tizimli xarakterga ega: «Öşa paytda ilmiy aloqalar uçun ruxsat bergan organlar: «Hozir biz buni davlat siri deb hisoblaymiz», demoqda».
T-invariant naşri ma’lumotlariga köra, 2022 yildan buyon 94 nafar olim ta’qibga uçragan, ularning 43 nafariga nisbatan jinoiy iş qözğatilgan. Olimlarni Xitoy foydasiga josuslik qilişda ayblaş holatlari bir-biridan ajralib turadi — sud jarayoni yopiqligi sababli aniq raqamni aniqlaşning iloji yöq va ilmiy loyihalarning köplab iştirokçilari oşkor qilmaslik töğrisidagi kelişuvni imzolaşi kerak.
Rossiyalik olimlar 1990-yillarning oxiridan beri Xitoy foydasiga josuslik qilganlikda ayblanib, ta’qib qilinmoqda. Xitoy foydasiga josuslikda ayblangan birinçi rus olimlaridan biri krasnoyarsklik fizik Valentin Danilov edi. U 2001 yilda Xitoy tomoni uçun sinov qurilmasini yaratiş vaqtida maxfiy ma’lumotlarni uzatganlikda ayblanib hibsga olingan. Danilov quyoş faolligining sun’iy yöldoşlarga ta’sirini örganib çiqdi va faqat oçiq manbalardan foydalanişini ta’kidladi. Şunga qaramay, u 14 yillik qamoq jazosiga hukm qilindi. 2012 yilda olim şartli ravişda ozodlikka çiqarilgan, 2020 yilda esa Yevropa Inson huquqlari sudi uning adolatli sudlaniş huquqi buzilganini tan olgan.
Uşbu iş bilan parallel ravişda, FSB Xitoyga maxfiy ma’lumotlarni uzatişda ayblangan okeanolog Vladimir Şçurovni ta’qib qildi. Boşqa ayblovlar, jumladan, josuslik ham tasdiqlanmadi va Şçurov oxir-oqibat davlat sirlarini oşkor qiliş moddasi böyiça ayblanib, ikki yillik şartli qamoq jazosiga hukm qilindi.
Xuddi şunday voqea «Voyenmex» Boltiqböyi davlat texnika universiteti professorlari Yevgeniy Afanasev va Svyatoslav Bobişev bilan sodir böldi. 2002-2009 yillarda ular universitetlararo şartnoma asosida Harbin politexnika institutiga ma’ruza öqiş uçun borgan. Ularning hamkasblariga köra, barça öquv materiallari FSB tomonidan tekşirilgan. Şunga qaramay, 2010 yilda ikkalasi ham hibsga olingan va "Bulava" raketa tizimi haqidagi maxfiy ma’lumotlarni uzatişda ayblangan. Sud jarayoni yopiq eşiklar ortida ötkazildi. Afanasev 12 yil-u 6 oy, Bobişev 12 yilga ozodlikdan mahrum etildi. 2015 yilda Afanasev hibsda vafot etgani ma’lum böldi. Amnesty International inson huquqlari taşkiloti ularni siyosiy mahbuslar deb tan olib, uzatilgan grafiklar faqat keyin maxfiy deb tan olinganini va ta’lim jarayoni uçun möljallanganini bildirdi.
