Qanday xabarlarga işoniş, qandaylariga işonmaslik kerak? – futboldagi transferlar haqida

Şu bilan birga, öziga yaraşa işonç qozongan va har qanday şubhali manbalarni emas, doim rasmiy yoki şunga yaqin insaydlar bilan işlaydigan media va jurnalistlar bor. Misol uçun, Fabritsio Romano, Devid Ornşteyn kabilar.

Media qay şaklda işonçli ma’lumotni qölga kiritadi?

Futbol olamida aslida nima bölayotgani haqida haqqoniy ma’lumotga ega bölgan ekspertlar köp – kimdir umumiy kartina bilan şuğullansa, ba’zilar tor soha, ma’lum yönalişlar böyiça öz manbalariga ega böladi. Fabritsio Romano şu sohada yetarli reputatsiyani işlab topganki, juda yaqin manbalar u orqali ma’lumot yetkazişni afzal biladi. Yoki ba’zi jurnalistlar u yoki bu klub bilan yaqin munosabatda böladi. Bu notöğri iş emas, jurnalist öşa klub bilan boğliq turli uydirmalarni çop etmasligi, doim klub pozitsiyasi bilan hisoblaşişi evaziga klub ham öz navbatida, şu jurnalist bilan muhim ma’lumotlarni örtoqlaşadi. Çunki aynan uşbu jurnalist qölida berilgan ma’lumotlar boşqaça intepretatsiyaga uçramasligiga klub işonadi.

Masalan, The Athletic jurnalisti Lori Uotuel «Mançester Yunayted»ning yangi rahbariyati bilan juda yaqin bölib, ba’zida klub pozitsiyasiga yaqin bölgan qaraşlar, ba’zida esa transferlar bilan boğliq eng haqqoniy ma’lumotlar aynan Lori Uotuel orqali çiqariladi.

Şuningdek, har bir futbolçining oilasi, döstlari, yaqinlari ham bor, ba’zida ular orqali ham qandaydir xabarlar çiqib qoladi. Futbolçining u yoki bu davrada nimadir degani, ijtimoiy tarmoqda kimnidir follov qilib, nimanidir öçirgani manba sifatida mustaqil heç narsa bermasa-da, boşqa qaysidir xabarlarni tasdiqlaşi yoki inkor qilişi mumkin. Misol uçun, bir futbolçining bir şahardan uy sotib olgani, öşa şahar klubiga ötayotganini bildirmaydi, ammo avvalroq öşa klub bilan boğliq miş-mişlar tarqalgan bölsa, uy sotib olinişi ham qandaydir tasdiqlovçi ma’lumot sifatida körilişi mumkin.

Bu xabarlar nima uçun kerak? Hammasi sir bölişi foydali emasmi?

Bu ham vaziyatga qarab özgaradi. Sir saqlanişining asosiy sababi köpinça moliyaviy sabablar tufayli böladi. Klubning u yoki bu klubga qiziqişi, kimnidir sotmoqçi bölayotgani haqidagi xabarlar boşqa transferlarga ham xalaqit berişi ehtimoli bor. Agar bir futbolçi böyiça muzokaralar töxtatiladigan bölsa, keyingi variantdagi futbolçining klubi bundan foydalanişi mumkin – avvalgi muzokaralarda klub bu pozitsiya uçun qança pul sarflaşga tayyor, qanday takliflar qila olganini bilsa, şunga qarab möljal olişi mumkin. Bu esa xaridor klub pozitsiyasini pasaytiradi.

Ba’zida siyosiy sabablar tufayli ham klubning özi şunday xabarlar tarqatişi mumkin. Aytaylik, tanqidlar ostida qolgan klub rahbariyati muxlislarga jim ötirmasdan işlayotganliklarini namoyiş qiliş uçun tinmasdan har bir jarayon haqida ma’lumot çiqarişni boşlaydi.

Eng qiziq misol, 2000 yil yozida «Roma»da sodir bölgan. Klub markaziy hujumçi axtarayotgan, boş murabbiy xohlayotgan Gabriel Batistuta varianti esa klub xöjayini uçun qimmatlik qilayotgandi. Öşanda Kapello intervyulardan birida Batistuta bilan kelişuv bölgani, u «Roma»ga ötişini aytib yuboradi. Klub xöjayini Franko Sensining telefoni portlab ketadi – hamma uşbu transfer bilan tabriklar, muxlislar Rim köçalarida Sensining ismini qöşiq qilib kuylaşardi. Birdaniga qahramonga aylanib ketgan Sensida uşbu transferga rozi bölişdan boşqa çora qolmaydi.

Eng muhimi, transfer jarayonida vositaçilarning ahamiyati katta. Vositaçilarning agentlardan farqi, agentlar futbolçining manfaatlarini himoya qiladi, barça masalada mijozining istaklaridan kelib çiqib harakat qiladi. Vositaçini esa klub ham yollaşi mumkin – biror futbolçini sotmoqçimisiz, unga mos va klub istagan pulni bera oladigan variantlarni vositaçi topib beradi. Ular öz kanallari orqali xaridor izlaşadi, tarmoqlarda xabarlar çiqariş orqali futbolçini «bozorga solib», potensial qiziquvçilarni jalb etişadi. Çunki agar klub biror futbolçi sotilişi mumkinligi haqida xabar çiqarsa yoki murabbiy u yoki bu futbolçi unga kerak emasligini oçiq aytsa, narx keskin tuşib ketadi.

Yoki sotib olmoqçi bölinayotgan futbolçi bilan muzokaralar çoğida ham vositaçilar kerak böladi: qonun böyiça klub boşqa klub futbolçisi bilan muzokaraga kirişa olmaydi, vositaçi esa öz nomidan futbolçi yo klub bilan boğlanişi, taxminiy transfer narxi yoki maoşlar haqida ma’lumot yiğişi mumkin. Ana undan keyin klub rasmiy taklif yuboradi.

Transfer qiymati qanday aniqlanadi?

Turli saytlarda har qanday futbolçining reytingi, taxminiy bahosi haqida ma’lumotlar topiş oson. Ammo köpinça bunday körsatkiçlar qiymatga ega emas. Muayyan futbolçining bahosiga ta’sir qiluvçi omillar köp bölib, talanti, yoşi, millati, ya’ni qaysi davlat fuqarosi ekani, şuningdek, ayni paytdagi maoşi, şartnoma muddati kabilar muhim rol öynaydi. Şuningdek, gap öxşaşi yöq bölgan top futbolçilar haqida borganda, narx jiddiy tarzda öynaşi ham mumkin.

Narx xaridorga yoki sotuvçi holatiga qarab ham özgarişi mumkin. Masalan, Neymar «Barselona»dan «PSJ»ga 200 million yevrodan ortiq summaga ötgaç, kataloniyaliklarda pul köpligi va tez fursatda vinger juda zarur ekanini hamma bilib qolgan. Natijada Usmon Dembelening narxi 120 million yevroga çiqib kelgan, boşqaça şartlarda klub bu futbolçini ança arzonga olişi mumkin edi. Yoki Garet Beylni «Real»ga sotişga kelişib qöygan «Tottenhem» transferni rasman e’lon qilmagan. Transfer summasi ham sir tutilgan, bu esa londonliklarning boşqa xaridlariga xalaqit bermasligi uçun qilingandi.

Yaqinda «Mançester Yunayted» Mateus Kunyani «Vulverhempton»dan 62 million funtga sotib olib, orqasidan «Brentford»ga Mbeumo uçun 45 million funtlik taklif yubordi. Har ikki futbolçi deyarli bir xil pozitsiyada töp suradi, bir xil yoşda, bir xil tajribaga ega, hatto ötgan mavsumdagi körsatkiçlari ham juda yaqin. Şuning uçun «Brentford» Mbeumo uçun kamida Kunyaning narxi tölanişi kerakligi pozitsiyasida qat’iy turib oldi.

Futbolçining yoşi muhim. Yoşroq futbolçi qimmatroq bölişi tuşunarli. Çunki u bundan keyin ham ösişi, kuçayişi, narxi oşişi mumkin. Şartnoma muddati tugamasdan sotib yuboriş va tölangan transfer narxini çiqarib oliş imkoniyat ham saqlanib qoladi. Yoşi katta futbolçini esa klub olayotgan narxiga sota olmaydi, tabiiyki, unga qilinayotgan xarajatlar qoplanmasligi e’tiborga olinadi.

Va albatta, klub bilan şartnoma muddati ham eng hal qiluvçi ahamiyatga ega. Köpçilik nega Erling Holand uçun Darvin Nunezdan ham kam pul tölanganini tuşunmaydi. Birinçidan, agar şartnoma muddati tugaşiga bir yil qolayotgan bölsa, klub imkon qadar sotib yuborişga harakat qiladi, çunki kelasi oynada tekinga qöyib yuborişga majbur. Bir neça yillik şartnomaga ega bölgan klub esa kuçliroq pozitsiyada böladi va öz şartlarini, narxini qöya oladi.

Ikkinçidan, şartnoma muddati kam qolgani futbolçining pozitsiyasini kuçaytiradi va yangi klubiga ham şart qöya oladi – meni arzon olyapsanmi, demak kattaroq maoş berişing kerak, deb oçiq aytmasa-da, şu mantiq işlaydi. Şartnoma muddati köp bölgan futbolçi unday şartlar qöya olmaydi, yangi klubidagi maoşi ham eski klubida olayotgan puliga yaqin bölişi tabiiy. Agar bir neça klub örtasida raqobat bölib, futbolçining istagi boş rolga çiqib qolmasa, albatta.

Tovon puli nima? Nega klub bunga rozi böladi?

Tovon puli ham transfer bozorida ta’siriga ega bölgan omillardan biridir. Ammo bu qoida turliça mazmunga ega ekanini ham e’tiborga oliş kerak. Ispaniyada har bir futbolçi şartnomasida boşqa klub sotib olişi mumkin bölgan qandaydir summa yoziladi – ayniqsa yuqorida eslangan Neymar voqeasidan keyin milliardlik narxlarni qöyiş avj oldi. Boşqa çempionatlarda esa futbolçi ma’lum summani tölab şartnomani bekor qilib ketişi mumkin bölgan standart raqamlar yoziladi.

Odatda, futbolçi şartnomada kamroq tovon puli yozdirib, evaziga maoşlar va bonuslar borasida yon berişi holatlari kuzatiladi. Şu orqali futbolçi öz kelajagi uçun investitsiya qiladi – agar özini körsatib, top-klublar nazariga tuşsa, uni katta summaga sotib olişga majbur bölişmaydi va mana şu qulaylik uçun futbolçi top klubdan yaxşiroq maoşga, şartnomaga ega bölişi mumkin.

Bu köp jihatdan erkin agentlar holatini ham eslatib yuboradi. Köpçilik erkin agentlar transferini göyoki ança arzon yoki tekindek tasavvur qilişadi, ammo bu jarayonning ham öziga yaraşa nyuanslari bölib, sönggi yillarda tölaqonli transfer darajasida qimmatlaşmoqda. Bunday kelişuvlarda agentlarning roli oşib, katta summada pul olişadi. Yoki eng yorqin misol, Kilian Mbappe «PSJ» bilan şartnomani uzaytirmasdan, «Real»ni ham transfer uçun pul tölaşdan qutqargani evaziga, ba’zi manbalarga köra 100 million yevrodan ortiq pul olgan. Buni özbek futbolida eng keng tarqalgan kelişuv turi – «kötarma puli»ga qiyoslaş mumkin.

«Kötarma pullari» bu ketişda Yevropada ham avj ola boşlaşi turgan gap. Hozirda futbolçilarning pozitsiyasi kuçayib bormoqda, endi ular klub bilan şartnoma tugagunça uzaytirmay, erkin agentga aylanişi va istalgan klubga özini «sotişi» mumkin. Qiziği, bunday innovatsiyalar klublarga ham qöl kelişi mumkin.

Aytaylik, bir erkin agent klubdan katta maoş söraşi mumkin. Maoşlar siyosati esa klub içkarisida juda muhim. Ya’ni futbolçilarning maksimal va minimal maoşlari nazorat qilinadi, farq kattalaşişi jamoa muhitiga ta’sir qilişi mumkin. Yuz millionga sotib olingan futbolçi kam maoş olsa, tekinga kelgan boşqa bir futbolçining yuqori maoşi moliyaviy tomondan tuşunarli bölsa-da, kam olayotgan uçun salbiy ta’sirga ega – çunki maoşlar futbolçining maydonda jamoaga keltirayotgan harakatlari bilan proporsional bölişini ham ta’minlaş kerak böladi. Mana şunday vaziyatlarda klub erkin agentga «kötarma puli» sifatida bir martalik katta summa beriş, maoşni esa klub siyosatidan kelib çiqib pastroq belgilaş imkoniyatiga ega böladi.

Amortizatsiya nima?

Köpçilikni adaştiradigan tuşunçalardan yana biri, u yoki bu futbolçining klubga qançaga tuşişi haqidagi mulohazalar. Klub biror futbolçini sotib olganda, uning qiymati şartnoma muddatiga teng summalarda soçib yuboriladi. Ya’ni bir futbolçi 50 million yevroga sotib olinib, 5 million yevro maoş bilan beş yillik şartnoma imzolagan bölsa, demak, bu futbolçi klub uçun bir mavsumga 15 million yevroga tuşgan deb hisoblanadi. Boşqa bir futbolçi tekinga kelib, 20 million yevro maoşga şartnoma tuzsa, demak uning bir mavsum uçun xarajati 20 million yevro, ya’ni yuqoridagi 50 millionlik futbolçidan qimmatroqqa tuşgan böladi aslida.  

Uyoğiga boşqa nozik jihatlar ham bor. Tasavvur qiling, bir neça yil ötib, har ikki futbolçi işonçni oqlamadi va ularni sotiş kerak. Birinçi futbolçining xarajatlari qoplanişi uçun uni 30 millionga sotiş kerak, çunki öşa tölangan 50 millionning 30 millioni qoplanmasdan turibdi. Ikkinçi futbolçi esa tekin kelgan, demak uni har qanday narxga sotiş ham foyda sifatida olinadi. Boşqa tomondan, uni sotiş ham qiyin, zero 20 million yevro maoş tölay oladigan boşqa klub topişga töğri keladi.

Aynan mana şu omil, ya’ni futbolçi uçun qilingan harajat yillarga taqsimlab yuborilişi, futbol tili bilan aytganda amortizatsiya, klublarning transfer siyosatiga jiddiy ta’sir körsatadi. Klublar yillik xarajat summalarini kamaytiriş uçun uzoqroq muddatga şartnoma tuzişga, ba’zida esa futbolçilarning maoşini oşirgan holatda şartnomani yangilaşga ham urinadi. Nega? Aytaylik, yuqoridagi misolda keltirilgan birinçi futbolçi bilan ikki yil ötib yangi şartnoma imzolanadi va maoş 6 million yevro deb belgilanadi. Futbolçi rozi, çunki maoşi 1 million yevroga oşyapti. Klubga ham bu qulay, çunki futbolçining qolgan 30 million yevro transfer narxini birinçi şartnomadagi qolgan muddat – 3 yilga emas, yangi şartnoma muddati – 5 yilga soçilganda, endi bu futbolçi uçun yillik xarajat 15 million yevro emas, 12 million yevroga aylanyapti.

Buyoği endi futbol emas, buxgalteriya.

Q.Aslanov tayyorladi