Yuk taşuvçilar dodi: rasmiylarning xatosi tovonini tadbirkorlar tölaydimi?
|22:10 / 12.08.202515 71511 min
Bugun Özbekiston yöllarida 40 tonnadan 120 tonnagaça yuk kötaradigan 40 mingga yaqin yuk maşinasi yuribdi. Ularning aksariyati respublikaga 2018 yildan keyin olib kirilgan. Vaholanki, tegişli normativlarga köra, bunday transportlarning kirib kelişi mumkin bölmagan. Transport vaziri va Avtoyölqöm raisining bu xatoni tuzatişga urinişi tadbirkorlarga juda qimmatga tuşmoqda.
Avtomagistrallarda toş, şağal, sement yoki şu turdagi quriliş materiali taşib ketayotgan Shacman, Howo kabi katta yuk avtomobillariga köp bora közimiz tuşgan. Ayniqsa, keyingi yillarda yöllarda 80-90 tonna yuk kötara oladigan bu turdagi maşinalar soni karrasiga oşdi. Yuk taşiş faoliyati bilan şuğullanuvçi tadbirkorlik sub’yektlari ham keskin köpaydi. Lekin bu tadbirkorlar bugungi kunga kelib juda katta yöqotişlar oldida turişganini, faoliyatlari “tört tomondan qisib qöyilgani”ni aytmoqda.
14 yil oldingi taqiq
“Gruzovik”çilarning muammosi yöllarda qança oğirlikdagi yuk ortib yuriş mumkinligi va köçma tarozilar bilan boğliq.
Aslida bu masala Vazirlar Mahkamasining 2011 yil 26 dekabrdagi 342-son qarori bilan tasdiqlangan “Katta hajmli va oğir vaznli yuklarni avtomobil transportida taşişda harakat xavfsizligini ta’minlaş qoidalari” asosida tartibga solingan.
Bu qoidalarning 2-ilovasida avtotransport vositalarining ruxsat etilgan massasi keltirilgan. Unga köra, avtotransport vositalarining har bir öqiga tuşuvçi ruxsat etilgan oğirligi avtotransport vositalarining umumiy ruxsat etilgan massasiga rioya qilinganda 10 tonnadan ortiq bölmasligi kerak. Ya’ni transport vositasi va undagi yukning umumiy oğirligi 44 tonnagaça qilib belgilangan.
Tadbirkorlar zarar, Xitoy esa foyda kördi
Amaldagi tartibga köra, import qilinadigan yuk avtomobillari va yarim tirkamalariga Texnik jihatdan tartibga soliş agentligi tasarrufidagi taşkilotlar tomonidan sertifikat beriladi va bojxona organlari tomonidan rasmiylaştiriladi.
Ammo negadir ruxsat berilgan umumiy oğirlik 44 tonnagaça
Mavzuga oid
qilib belgilangan bölsa-da, respublikaga
80-90 tonnagaça yuk kötara oladigan
transport vositalari import qilingan, ularga sertifikat berilgan, bojxonada rasmiylaştirilgan, YHXXda röyxatga olingan. Bu yuk maşinalari yarim tirkamalarining “texpasporti”da sof yuk kötariş vazni 70-90 tonna ekani oçiq-oydin körsatib qöyilgan.
Bojxona qömitasi rasmiylaştirayotganini va sertifikat berilayotganini körganlar bu yönalişda tadbirkorlik qilişga kirişgan. Ayni paytda respublikada uşbu yönalişda faoliyat olib borayotgan yuzlab, balki minglab tadbirkorlar bor. Ularning aksariyati import qilingan uşbu yuk maşinalarini tadbirkorlik qilaman deya katta foizlardagi bank krediti asosida sotib olişgan.
Hozirda respublika yöllarida 40 mingga yaqin bu turdagi yuk maşinalari yuribdi, ularning aksariyati 2018 yildan keyin olib kelingan. Bu töla vazn bilan yölda yurişiga taqiq bölgan maşina importi uçun milliardlab dollar mablağ çet elga, xususan, Xitoyga çiqib ketganini anglatadi.
Vazir va qömita raisining keçikkan e’tirozi
2023 yil 24 iyul kuni transport vaziri Ilhom Mahkamov va Avtomobil yöllari qömitasi raisi Jamşid Tursunov boş vazirga qöşma xat kiritgan.
Xatda keltirilişiça, respublikada 43 ming kilometrga yaqin umumiy foydalanişdagi avtomobil yöllarining 40 917 kilometr qismi 5-8 tonna, 1952 kilometr qismi 13 tonna ğildirak öqiga tuşadigan oğirlikka möljallab qurilgan. Uşbu yöllardagi 7 229 ta köprik va yöl ötkazgiçning 6 506 tasi 5-8 tonna yuk kötariş qobiliyatiga ega.
“Tahlillar şuni körsatmoqdaki, avtomobil yöllarida harakatlanayotgan yuk transport vositalari soni 2016 yilga nisbatan 4 barobarga oşib, 2023 yil 1 mart holatiga 327 672 tani taşkil etmoqda. Respublika yöl harakati xavfsizligi xizmati ma’lumotiga köra, uşbu yuk avtomobillarining 10 foizdan ortiği 40 tonnadan 120 tonnagaça yuk kötariş qobiliyatiga ega ressorli yuk avtotransport vositalari va yarim tirkamalarini taşkil qiladi.
Barça Yevropa va MDHning aksariyat davlatlarida uşbu turdagi ressorli yarim tirkamalar importi taqiqlangan va bunday tirkamalardan voz keçilgan. Ressorli yuk avtotransport vositalari va tirkamalaridan karer hududlarida foydalaniş öz samarasini berişi mumkin”, deyiladi xatda.
Vazir va qömita raisi bu turdagi yuk maşinalari umumiy foydalanişdagi yöllar hamda köpriklarni buzayotganini ta’kidlab, boş vazirdan ularning importini töxtatişni söragan.
Özbekistonda umumiy foydalanişdagi yöllarning 95,4 foiz qismi 5-8 tonna ğildirak öqiga tuşadigan vaznga möljallab qurilgan ekan, Transport vazirligi va Avtomobil yöllari qömitasi nega bu haqda oldinroq emas, şunça yuk maşinasi import qilib bölingaç, 5 yil ötib e’tiroz bildirayotgani – tuşunarsiz.
Mantiqsiz jarima
Transport vaziri va avtomobil yöllari qömitasi raisining xatidan söng tegişli taşkilotlarga boş vazir topşiriği çiqarilgan. Jumladan, Içki işlar vazirligi va Transport vazirligiga umumiy foydalanişdagi avtomobil yöllari, şaharlar va boşqa aholi punktlarining köçalarida belgilangan me’yordan ortiq yuk bilan harakatlanayotgan avtotransport vositalari ustidan qat’iy nazorat örnatiş topşirilgan.
Boş vazirning 2024 yil 26 sentabrdagi topşiriğiga asosan Içki işlar vazirligi, Transport vazirligi va Avtomobil yöllari qömitasi bilan birgalikda reyd tadbirlari samaradorligini oşiriş maqsadida alohida yöl patrul xizmat otryadi tuziş hamda köçma tarozilar örnatgan holda yuk maşinalariga nisbatan reydlar ötkaziş belgilangan. Hozirda butun respublikada uşbu reyd tadbirlari ötkazilmoqda.
Ya’ni yölda yuk ortib ketayotgan avtoransport vositasining vazni köçma tarozida ölçanadi. Agar umumiy oğirlik belgilangan me’yordan ortiq çiqsa, ma’muriy bayonnoma rasmiylaştirilib, jarima qöllanadi. Haydovçi bayonnomaga imzo çeksa, öşa yuk bilan yölida davom etadi.
“Biz – mahalliy yuk taşuvçilar muammolar girdobida qoldik. Muammo şundaki, Avtomobil yöllari qömitasiga qaraşli köçma tarozilar paydo böldi. Ular butun respublika böylab işlayapti. Bu köçma tarozilarning işlaşiga asos qilib Vazirlar Mahkamasining 2011 yil 26 dekabrdagi 342-sonli qarorini keltirişmoqda.
Aslida bu kabi yuk maşinalari Avtomobil yöllari qömitasining özida ham bor. Özlarining maşinalarini tarozidan ötkazişmaydi va jarima qilişmaydi. Faqat biz tadbirkorlarning avtomobillarimizni ölçaşadi. Bu haqli e’tirozlarga sabab bölmoqda.
Köçma tarozilarni qöllanmasiga zid ravişda işlatişadi. Haydovçilarni ma’muriy bayonnomaga imzo qöyişmasa maşinasini jarimaga maydoniga qöyiş bilan qörqitişadi. Jarima maydonining bir kunlik tölovi 200 ming söm. Maşinangiz taxminan 20 kun jarima maydonida tursa, 4 mln söm böladi. Hozirda jarima 8,2 mln söm, yarmini tölasangiz 4,1 mln söm. Ya’ni jarima maydoniga tölanadigan tölov jarima puli bilan baravar bölib qolyapti. Heç qaysi tadbirkor maşinasi 20 kun jarima maydonida turişini xohlamaydi. Çunki bu maşinalar asosan kreditga olingan. Şu sababli, ma’muriy bayonnomaga majbur imzo qöyib beryapmiz.
Yana bir mantiqsiz joyi şundaki, maşinani töxtatdi, tarozidan ötkazdi, jarimani töladingiz, maşina esa öşa oğir yuki bilan yölida davom etadi. Ya’ni yuk bartaraf qilinmaydi. Bu yerda faqat jarima undiriş bölyapti-da. Qani mantiq? Köçma tarozilarni taşkil qilişdan oldin ortiqça yukni bartaraf etadigan joylarni qiliş kerak emasmidi? Şuning uçun biz uşbu tarozilarni 2028 yil 1 yanvarga qadar töxtatib turişni söradik”, deydi “Via Muzaffar Kamron” MÇJ direktori Xurşid Tursunov.
Uning qöşimça qilişiça, hozirda 80-90 tonna yuk taşiydigan maşinada 15 tonna yuk taşişni talab qilişmoqda. Demak, Buxorodan Toşkentga 80 tonna yuk olib borayotgan maşina uşbu vazndagi yukni taşiş uçun 4-5 marta qatnaşi kerak böladi. Bu yöllarda tiğizlikni oşiradi hamda metan sarfi va xarajatlarini 4 martaga köpaytiradi.
Bundan taşqari, tadbirkorlar yuk maşinalari haydovçilari köçma tarozidan ötişni soatlab kutişayotgani, buning oqibatida yöqotilgan masofani bosib ötiş uçun tunda ham maşina boşqarib, YTHga uçrayotgani haqida e’tirozlarini keltirib ötmoqda.
“Bu maşinalarni osmondan olib tuşmadik”
Yuk taşiş faoliyati bilan şuğullanuvçi buxorolik tadbirkor Şerzod Qodirov topgan puli kredit tölaş va köçma tarozilar sabab yozilayotgan jarimalarni tölaşga sarf bölayotganini ma’lum qildi. Unga köra, hozirda foydalanilayotgan köçma tarozilar ressorli yuk maşinalar yukini ölçaşga moslaşmagan.
“Oxirgi paytlarda na işlaşni, na töxtatişni bilmay qoldim. Köçma tarozini xohlagan joyiga qöyişyapti. U köçma tarozilar bizning ressorli maşinalarni ölçaşi mumkin emas, bunga moslaşmagan. Şunaqa voqea ham bölgan: yuk ölçanyapti, qölida “nakladnoy” ham turibdi, 30 tonna farq qilyapti. Köçma tarozi 30 tonna ortiqça yuk çiqaryapti. Maşina ustida unça yuk yöq.
Bular hozir yöllarning buzilişida bizni ayblayapti. Biroq yöllarga işlatilayotgan materiallarga ham e’tibor qaratişsin. Masalan, men 2 yil yöl va köprik qurilişida işlatiladigan “balka” va “svay” taşiganman. Öşani va unga işlatiladigan armaturalarni körişsin, umuman davlat standartiga javob bermaydi. Hali köprikka qöyilişi u yoqda tursin, yölda ketayotganda maşinaning silkinişidayoq sinib ketyapti.
Xöp, biz yölni buzayotgan ekanmiz, nima uçun olib kirildi bu texnikalar? Özimiz osmondan olib tuşganimiz yöq-ku. Davlat buning “texpasporti”ga falon tonnaga ruxsat, deb yozib qöygan”, deydi Şerzod Qodirov.
Yeçim qanday böladi?
Yuk taşiş faoliyati bilan şuğullanuvçi tadbirkorlar bunday vaziyatda işlab bölmasligini, qarz botqoğiga botib qolişlarini va köplab iş örinlari yöqotilişiga olib kelişi mumkinligini aytmoqda. Şu sababli ular bir neçta takliflarni ilgari suryapti.
Jumladan, köçma tarozilar bilan ötkazilayotgan reydlarni 2028 yil 1 yanvarga qadar töxtatib turişni, bu davrda olingan kredit mablağlarini töliq tölab bölişlarini aytişmoqda. Şuningdek, yuk maşinalarida öz vaznidan taşqari 50-60 tonna yuk taşişga ruxsat berişlarini söraşmoqda.
Bu masala tadbirkorlar bilan ötkazilayotgan muloqotda ham kötarilgan. Transport vazirligi va Avtomobil yöllari qömitasi “oltin örtalik”ni qanday topadi, tadbirkorlarga biroz yon bosadimi yoki yöq, buni vaqt körsatadi.
