Uyqusizlik va charchoq
Ko‘z osti qorayishining eng keng tarqalgan sababi uyqusizlik va surunkali charchoqdir. Inson tanasi to‘liq dam olmaganda organizmning barcha tizimlari, xususan, qon aylanish va limfa tizimi faoliyati sustlashadi. Natijada, ko‘z atrofidagi nozik teri ostida joylashgan mayda qon tomirlar orqali qon oqimi sekinlashadi. Shu sababli bu tomirlar teri orasidan yanada to‘q rangda ko‘rinadi, ko‘z ostida esa ko‘karish yoki qorayish paydo bo‘ladi.
Ko‘z atrofidagi teri boshqa joylardagiga nisbatan ancha yupqa va sezgir hisoblanadi. Shuning uchun hatto eng kichik o‘zgarishlar: kislorod yetishmasligi, uyqusizlik yoki stress mazkur joyda tez seziladi. Uxlash jarayoni buzilganda organizm to‘liq regeneratsiya (tiklanish) jarayonidan o‘ta olmaydi, bu esa teri rangining oqarishi, ko‘z tagining shishishi va qorayishiga olib keladi.
Uyqusizlik bilan birga kechadigan ruhiy va jismoniy charchoq ham muhim rol o‘ynaydi. Doimiy stress gormoni – kortizol darajasi oshganda qon tomirlari kengayadi va ular ko‘z ostidagi nozik teri orqali ko‘proq ko‘rinadi. Bundan tashqari, kechasi kech uxlash yoki aniq bo‘lmagan uyqu ritmi (masalan, uyquni qisqa muddatli bo‘laklarga bo‘lish) organizmning tabiiy sirkadiyal ritmlarini buzadi, bu esa ko‘z osti qorayishini kuchaytiradi.
Shuningdek, yetarlicha uxlamaslik suv muvozanatini ham izdan chiqaradi: tana suyuqlikni to‘liq ajrata olmaydi, natijada ko‘z atrofi shishadi va teri tarangligini yo‘qotadi. Shuning uchun uyqusizlik nafaqat ko‘z ostidagi qorayishlarga, balki yuzning umumiy charchagan, rangsiz ko‘rinishiga ham sabab bo‘ladi.
Irsiy omillar va teri tuzilmasi
Ba’zi hollarda ko‘z osti qorayishlari tug‘ma yoki genetik xususiyat bilan bog‘liq bo‘ladi. Agar ota-ona yoki yaqin qarindoshlarda ko‘z atrofi doimiy qorayib yuradigan bo‘lsa, bu holat nasldan naslga o‘tishi mumkin. Mazkur jarayonda muammo nafaqat teri ostidagi qon tomirlarning joylashuvi bilan, balki teri pigmentatsiyasi, ya’ni melanin miqdori bilan ham bog‘liq bo‘ladi.
Teri ostidagi melanin miqdori yuqori bo‘lgan odamlarda ko‘z osti qismi tabiatan biroz to‘qroq bo‘ladi. Bundan tashqari, ayrim insonlarda ko‘z sohasidagi yog‘ qatlamining ingichkaligi yoki teri osti tuzilmasi nozikligi sababli qon tomirlar yanada yaqqol ko‘rinadi. Bu holatni kosmetik vositalar bilan butunlay yo‘qotish qiyin, ammo parvarish, quyoshdan himoyalovchi kremlar va sog‘lom turmush tarzi yordamida kamaytirish mumkin.
