Notinch dunyomizdagi eng xavfli hududlardan biri Sudan. Quyida Sudandagi inqiroz qayerdan boshlangani, hozir nimalar bo‘layotgani haqida imkon qadar qisqa gapirib berishga harakat qilamiz.
Ikkiga bo‘lingan davlat
Uchinchi yilki fuqarolik urushi ichida yashayotgan Sudan amalda ikkiga bo‘lingan. Yo‘q, arablar boshqaruvidagi Sudan va davlat tili ingliz tili bo‘lgan Janubiy Sudanning alohida bo‘linishini aytmayapman, bu endi yangilik emas, Sudan ikkiga bo‘linganiga 15 yil bo‘lyapti. Hozir arablar boshqaruvida qolgan, aholisining deyarli barchasi sunniy musulmonlar bo‘lgan Sudan respublikasi ham amalda ikkiga bo‘lingan: Sudan hukumat kuchlari nazorat qiladigan va «Tezkor harakat kuchlari» deb atalgan isyonchi guruh nazorat qiladigan ikki qismga.
Hozir ana shu ikki guruh urushyapti. Oxirgi vaqtlarda Sudan inqirozi axborot olamida tez-tez tilga olinayotganiga sabab ana shu «Tezkor harakat kuchlari» hukumat kuchlari nazoratidagi Al Fashr shahrini egallab olgani bo‘ldi. Harbiylashgan isyonchi guruh shaharni egallab olganidan keyin yuzlab odamlarni qirib tashlagan. Rasmiy ma’lumotga ko‘ra Saudiya homiylik qiladigan kasalxonaning o‘zida 460 kishi vahshiylarga otib tashlangan.
Tarmoqda bu guruh a’zolari odamlarni azoblab o‘ldirayotgani, «Kechirim so‘rasang, omon qolasan», deb aldab otib tashlagani, mashinada bosib o‘ldirayotgani aks etgan dahshatli videolar tarqaldi. Ishoning, oxirgi yillarda sudanliklar xuddi G‘azodagidek dahshatli kun kechirmoqda. Farqi shundaki G‘azoda 1 milliondan, Sudanda 50 milliondan ortiq odam yashaydi. 2023 yildan buyon davom etayotgan to‘qnashuvlarda kamida 40 ming tinch aholi vakili halok bo‘lgan, 15 millionga yaqin odam o‘z uyini tashlab qochishga majbur bo‘lgan.
Nimadan boshlandi?
Hammasi 2018 yil mamlakatdagi iqtisodiy ahvolga qarshi namoyishlardan boshlanadi. Fuqarolar mamlakatni 30 yildan buyon boshqarib kelayotgan Umar al Bashir iste’fosini talab qila boshladi. Namoyishlardan to‘rt oy o‘tib mamlakatda harbiy to‘ntarish bo‘ladi, prezident Umar al Bashir hibsga olinadi. Yangi rahbar armiya generali Abdul Fattoh al Burhon bo‘ladi. Yil oxirida Burhon yana bir harbiy to‘ntarish qilib Sudanni to‘liq harbiylar boshqaruvidagi davlatga aylantiradi.
Ana shunda Sudan hukumati chinakam jahannam tomon yirik qadam qo‘yadi. Axir harbiy boshqaruvdagi davlatning kelajagi nima bo‘lishini tarix ko‘p marta ko‘rsatgan. Davlatni siyosatchilar emas, harbiylar boshqarsa, birinchi muammo hukumat talashish bo‘ladi. Buni bilish uchun daho bo‘lish shart emas. Hukumatni qo‘lga olgan general Burhon va uning o‘rinbosari, eski vazifasi namoyishlarni tinchitish bo‘lgan «Tezkor harakat kuchlari» yetakchisi general Muhammad Hamdan Dagalo o‘rtasida kelishmovchilik boshlanadi.
