“Ksenofobiya Rossiyaning fundamental muammosi” – Moskvadagi fojianing sabablari haqida suhbat
|02:57 / 20.12.202515 06110 min
16 dekabr kuni Moskva oblastidagi maktablardan birida tojikistonlik mehnat muhojiri farzandi, 10 yoşli Qobiljon Aliyev şu maktabning 15 yoşli öquvçisi Timofey tomonidan piçoqlab öldirildi. Bu qotillik Rossiyadagi millatçilik mavzusini yana bir bor muhokamalar markaziga çiqardi. Rus jamiyatida bunday kayfiyat paydo bölişi nimalar bilan boğliq? Hukumat bunga qarşi kuraşadimi? Kun.uz faollar bilan şu kabi savollar atrofida suhbatlaşdi.
Suhbatda siyosatşunos Kamoliddin Rabbimov, ham siyosatşunos, ham huquqşunos, ham jamiyatşunos Hamid Sodiq hamda huquq sotsiologiyasida professor Rustam Örinboyev iştirok etdi. Quyida intervyudan qisqa şarh keltiriladi.
“Ular ksenofobiya bilan patriotizmni qoriştirdi va bu – Rossiyaning fundamental muammosi”
Kamoliddin Rabbimov ayni holatga ijtimoiy tarmoqlarda yangrayotgan “faşizm” atamasini işlatib bölmasligini, bu ijtimoiy harakat uçun siyosiy motiv bölişi kerakligini bildirdi.
“Ya’ni faşizm qaçon faşizm böladi? Qaçonki, agar bu keng harakat bölib, bu yerda köpçilik iştirok etadigan bölsa va mana şu harakatning a’zolariga yoki butun bir harakatga faşizm deyiş mumkin. Bu – yakka şaxs, bölib ham öspirin, ya’ni ösmir bolaning bitta qilgan işi. Endi, özbek ijtimoiy tafakkurida faşist degan sözni işlatamiz, qaçonki vahşiylik yuqori bir darajaga çiqadigan bölsa. Kimdir boşqaga, zaifga nisbatan ayovsiz kuç işlatayotgan bölsa, biz instinkt şaklida, ya’ni instinktiv bir tarzda uni faşist deb ataymiz. Lekin sotsiologik ta’riflarga köra, faşizm bu asosan keng, mafkuraviy bir platformaga, mafkuraviy qaraşga ega bölgan, ma’lum bir siyosiy maqsadlarni közlovçi va yuqori darajadagi agressiya, kuç işlatiş, heç qanday bir gumanizm qoidalariga töğri kelmaydigan kuç işlatişga nisbatan faşizm deyiladi. Demak, bu atamani hozir iste’moldan çiqarib taşlaymiz”, – deydi u.
Siyosiy tahlilçiga köra, ayni holat ksenofobiyaga misol böla oladi. Rabbimov ksenofobiyani nafaqat bu qörqiş, balki u nafratga teng ekanini, Rossiyada, umuman, rus sivilizatsiyasi yoki Rossiya jamiyatida covet ittifoqi tarqalgandan keyin taşqi dunyoga nisbatan yovqaraş odatiy holga aylanganini tuşuntirdi.
“Mening qölimda Rossiyaning özidagi sotsiologik sörovnomalar bor, Levada Markazi 2024 yilda ötkazgan. Demak, bu – Rossiyaning içkarisidagi juda ham salohiyatli bölgan sotsiologik tadqiqot markazi. Ular reprezentativ, ya’ni butun bir jamiyatning ijtimoiy qatlamlari böladi: neça foiz ayol, neça foiz erkak, oliy ma’lumotli, Moskvada yaşovçi, viloyatlarda yaşovçi[ligiga ajratgan] va reprezentativ sörovnomalarga köra, Rossiyadagi permanent ksenofobiya darajasini körsatiş mumkin.
Mavzuga oid
Misol uçun, rossiyaliklarning nafrati qaysi xalqqa, qaysi millatga yoki qaysi ijtimoiy qatlamga nisbatan bölyapti, deyilsa, eng birinçi örinda Markaziy Osiyodan kelgan mehnat muhojirlariga salbiy qaraş turadi, 60 foiz atrofida. Siganlar deymiz, lölilarga nisbatan, bu ham yuqori. Ukrainaliklarga nisbatan 42%, afrikaliklarga nisbatan 60% atrofida va xitoyliklarga nisbatan 54%, yahudiylarga nisbatan 26%, çeçenlarga nisbatan 46%. Ya’ni, bu yerda eng yuqori bir darajada Markaziy Osiyodan kelgan mehnat muhojirlariga nisbatan.
Rossiya axborot maydoni öziga muttasil duşman izlaydi. Bu birinçi örinda, agarki duşman qiyofasini yaratiş böyiça Rossiya propagandasi, undagi mulozimlar, mana, şunday bir duşman qiyofasini tasvirlaydiki, Rossiya bu duşman qurşovidagi bir jamiyat yoki davlat sifatida tasvirlanadi. Mehnat muhojirlari tomonidan amalga oşirilayotgan jinoyatlarning uluşi mahalliy tub aholi, rossiyaliklar amalga oşirayotgan jinoyatlarning uluşiga nisbatan ança kam. Mana har 100 mingta odamga yoki har 10 mingta odamga migrantlar amalga oşirayotganlari kam.
Lekin propaganda yoki ommaviy axborot vositalarida asosiy jinoyatçi sifatida ular körsatiladi. Çunki eng zaif qatlam. Demakki, bu mana bu bölgan jinoyat (10 yoşli Qobiljonning öldirilişi) oilada şakllangan muhit. Çunki bu bolaning otasi Putin administratsiyasida işlagan. Oila öta millatçi bölgan va otasi intervyu berib, mana öşa oldingi nimalarda, “Bizning oilamizda patriotizm, – deydi, ya’ni millatparvarlik...”, ya’ni bu yerda rossiyaliklar bitta tuşunçani adaştirib qöygan. Ksenofobiya bilan patriotizmni ular qoriştirdi va bu – Rossiyaning fundamental muammosi”, – deydi Rabbimov.
“Jamiyatda nafaqat kattalar, balki ösmirlar va bolalar ham bu bilan zararlanyapti”
Yana bir siyosiy tahlilçi Hamid Sodiqning ta’kidlaşiça, ksenofobiya Rossiyada keng yoyilib bölgan va u kasallik darajasiga yetgan. Mutaxassis bu hukumatning propagandasi tomonidan qöllab kelinişini ham aytgan.
“Faşizmning eng ötkir körinişi bu – şovinizm. Ya’ni, bu endi jinoyat hisoblanadi. Faşizm ham jinoyat, çunki ideologiya sifatida u yengildi, çunki millionlab odamlarni öldirdi. Va uning eng radikal körinişi –şovinizm. Öşa Şoven bilan boğliq. Askar deydi, otboqar deydi va hokazo. Şuning uçun aynan şovinizm – jinoyat. Va biz ksenofobiya deyapmiz. Ksenofobiya bu şovinizmning va natsizm, töğriroği, mana şularning boşida turadigan narsa. Ya’ni bularni alohida-alohida tuşuniş kerak emas.
Masalan, öşa ksenofobiya bularning hammasida bor. Agar uni nazorat qilib turmaydigan bölsa yoki u qandaydir bir suğoriladigan bölsa, Rossiyadagiga öxşab asta-sekinlik bilan şovinizmga va turli xil jinoyatlarga tortib ketişi mumkin böladi. Biz Rossiyada mana şu masalalarni köryapmiz.
Ya’ni, yana bir jihati borki, öşa şovinizm vujudga kelgan, Uçinçi reyxni oladigan bölsak, bu yerda aynan ular ham buni uruş şaroitida rivojlantirdi. Ya’ni, Hitler uruşişi kerak edi va ular ham propagandani qölladi. Propaganda qöllar ekan, tabiiyki, ma’lum bir zaif qatlamni hamişa olişgan. Buning boşqaça usuli yöq. Ya’ni, Hitler davrida bu yahudiylar edi. Ma’lum bir gettolarda yaşaydigan yahudiylar, ular yomon sifatida körsatildi va genotsid ham qilinganini bilamiz.
Xuddi şunday, bugun Rossiya şaroitida ular Ukraina bilan uruşyapti. Ukraina bilan uruşiş uçun ma’lum bir ksenofobiyani ukrainaliklarga, boşqalarga nisbatan xalqning uruş ruhiyatini şakllantiriş uçun propaganda orqali qöllanadi. Hamişa mana şunaqa agressiv davlatlar busiz uruşa olmagan. Endi tört yil davomida, özi aslida tört yil ham deb bölmaydi, bu öşa kamida 2014 yildan keyin boşlangan. Mana şu butun propaganda endi jamiyatga özining metastazini beryapti desak böladi. Ya’ni, jamiyatda nafaqat kattalar, balki ösmirlar va bolalar ham bu bilan zararlanyapti.
Yoş avlodga ötdi. Endi bu kasallik. Ya’ni, endi bu qandaydir bir, albatta, sotsiologiya, lekin şu bilan birga patologiya ham. Ya’ni, qandaydir bir kasallik bu. Öşa ijtimoiy, sotsial bir kasallikka aylandi. Çunki uning, bu kasallik bilan kasallanişning yoşi yoşarib boryapti va bu, mening nazarimda, endi Rossiyaga, Rossiya Federatsiyasida buni orqaga qaytarişning imkoniyati yöq. Şuning uçun biz mana şunaqa keng masştabli bir ijtimoiy hodisa haqida gaplaşayotganligimizni tuşunişimiz kerak”, – deydi u.
Tahlilçining qöşimça qilişiça, Moskvadagi qotillik jamiyatdagi ksenofobiya orqali vujudga kelgan bir jinoyat sifatida baholanadi.
“Bu jamiyatda, Rossiyada milliy kayfiyatni aks ettiradi”
Professor Rustam Örinboyev qotillik motivi, ya’ni millatga nisbatan nafrat Rossiya jamiyatining milliy kayfiyatini aks ettirişini bildirdi.
“Amerikalik professor bor, George Washington universitetining professori Marlen Laruyel, asli fransiyalik. Şu Rossiya haqida köp kitoblarida, tadqiqotlarida Rossiyaga nisbatan asosan ksenofobik imperiya degan yondaşuvni beradi. Bu asosan öşa begonalarga, boşqalarga nisbatan xavf sifatida qaraş, misol uçun. Bu migratsiyaga iqtisodiy fenomen emas, balki qanaqadir bir xavfsizlik nuqtai nazaridan qaraş natijasida jamiyatda paydo bölgan bir unsur.
Bu bolaning qilgan jinoyati, töğri, faşizm yoki bir şovinizm, natsizm bölmasa ham, lekin bu jamiyatda, Rossiyada milliy kayfiyatni aks ettiradi. Men şuning uçun şunday yondaşgan bölardim. Özim ham mana 2014 yildan 2022 yilgaça Rossiyada davlat tadqiqotlari qildim, sakkiz yil davomida.
Endi men huquq sotsiologiyasi, etnograf sifatida u yerda tadqiqotlar qilganimda, doim migrantlar bilan qurilişda yurasizmi, jamoat transportidami, har doim özimni migrantlar bilan yurganimda Rossiyada ikkinçi klass, ikkinçi sort odam, ya’ni huquqsiz inson sifatida his qilardim. Çunki jamiyatda şunaqa bir işonçsizlik, bir-biriga nisbatan xavfsiraş bor. Hatto, ruslarning özi bir-biriga işonmaydi, bir-biridan xavfsiraydi. Endi migrantni tasavvur qiling, u yerda ular begona, bir huquqsiz inson hisoblanadi. Şuning uçun bu jamiyatda bu sodir bölişi, menimça, Rossiya jamiyatida normallaşgan holat”, – deydi Örinboyev.
Suhbat davomida nima sabab çetdan keluvçi mehnat muhojirlariga nisbatan agressiv munosabatning mavjud ekani, bunda asosiy maşina sifatida işlovçi propagandaning roli, hukumatning kayfiyati va Markaziy Osiyo davlatlari uçun nima aslida yeçim ekani haqida söz boradi. Intervyuning töliq şaklini yuqoridagi video orqali tomoşa qilişingiz mumkin.
