Tinçlik kengaşi: ilk a’zolarning motivlari nimada?

Nizomga köra, kamida uçta davlat bu nizomni tasdiqlasa, Kengaş tuzilgan hisoblanadi. Tramp tomonidan 49 davlatga taklifnoma jönatilgan. Lekin Şveytsariyada bölib ötgan Kengaş Nizomini imzolaş marosimida, 19 davlat rahbarlari va oliy darajali vakillar iştirok etişdi.

Nizomni imzolaşda iştirok etgan 19 davlatni bir qança mezonga köra tasniflaş mumkin. Possovet davlatlaridan, törtta: Ozarboyjon, Armaniston, Özbekiston va Qozoğiston.

Yevropadan bor-yöği uçta davlat va ulardan ikkitasi Yevropa Ittifoqining tölaqonli a’zolari: Vengriya, Bolgariya va Kosovo.

Lotin Amerikasidan ikki davlat: Argentina va Paragvay.

Tinçlik Kengaşidagi eng yirik hamjamiyat – bu musulmon davlatlari hamjamiyati böldi: ular 12 davlat – Özbekiston, Qozoğiston va Ozarboyjondan taşqari, Bahrayn, Saudiya Arabistoni, Qatar, Turkiya, Arab Amirliklari, Mağrib, Iordaniya, Pokiston, Indoneziyalar kirdi.

Şuning uçun bölsa kerak, asl tarixiy missiyasini «Ğazoda/Yaqin Şarqda tinçlik örnatiş» deya yuzaga kelgan «Tinçlik kengaşi» Nizomini imzolaşda Isroil vakillari iştirok etmadi. Isroil OAVlari Trampning bu loyihasidan, unga taklif qilingan davlatlar soni va dunyoqaraşidan juda norozi. Ayniqsa, Turkiya va Qatarning bu kengaşga taklif qilinişi Isroil doiralarini jiddiy xavotirga solgan.

Töğri, bu Kengaş qançalik hayotiy böladi, qança vaqt yaşay oladi – hozirça tayinli javob yöq. Ehtimoli yuqoriki, aslida Trampning özi tomonidan va Trampning siyosiy va boşqa manfaatlarini öylab tuzilgan bu kengaş uzoq yaşay olmaydi. Biroq bu Kengaşga qöşilgan davlatlarning hammasining motivlari, manfaatlari har xil. Bu davlatlarning hammasini jamlab, «Trampizm tarafdorlari» deyiş – vaziyatni mutlaq tuşunmaslik hisoblanadi.

Birinçidan, bu kengaşga qöşilgan musulmon davlatlarining asosiy motivi – Tramp, AQŞ orqali Yaqin Şarqdagi vaziyatga ta’sir qiliş, Isroilni tiyib turiş, Ğazo va Falastin loyihasini tiklaş, kuçaytiriş hisoblanadi.

Ikkinçidan, post-sovet hududidagi uç respublika, Özbekiston, Qozoğiston va Ozarbayjonning asosiy geosiyosiy liniyasi – köp vektorli va teng vektorli siyosat yuritiş. Agar bu davlatlar hozir Trampning taklifiga yöq deb javob berişsa – mana şu köp vektorli muvozanatga katta putur yetkaziş mumkinligini yaxşi anglaşadi.

Bu uç respublika şu paytga qadar «anti-Rossiya», ya’ni aksil-Rossiya bölişmadi, Xitoy Xalq Respublikasi bilan ham aloqalarni maksimal darajada yuqori uşlab kelişmoqda. Demak bu davlatlar köp vektorli siyosatni tomonlar bilan masofa saqlaş formulasi orqali emas, balki tomonlar bilan maksimal ijobiy aloqalarni uşlab turiş formulasi orqali amalga oşirişmoqda.

Tramp prezidentligi vakolatining endi bir yili tugadi, hali yana uç yili turibdi. Dunyoda noaniqlik va turbulentlik davrida, davlatlar muvozanat izlamoqda. Özbekiston ham özining özligi, manfaatlari va qaraşlarini, jumladan, Trampning «Tinçlik kengaşi» doirasida ham oldinga suriş niyatida.

Aholisining katta qismi musulmonlarni taşkil qiladigan 12 mamlakat, xususan Özbekistonning ham bu kengaşga a’zo bölayotgani Yaqin Şarqda qariyb 80 yildan buyon davom etayotgan mojaroning barham topişiga yeçim sifatida qarayotgani, Isroilning Falastin va boşqa hududlarga tajovuzkorligini tiyib turiş uçun köpçilik bölib musulmon dunyosining pozitsiyasini Amerikaga yetkaziş, kengaş tarkibida bölib turib Isroilga ta’sir qiliş asosiy motivlar hisoblanadi.