Tinchlik kengashi: ilk a’zolarning motivlari nimada?

Nizomga ko‘ra, kamida uchta davlat bu nizomni tasdiqlasa, Kengash tuzilgan hisoblanadi. Tramp tomonidan 49 davlatga taklifnoma jo‘natilgan. Lekin Shveytsariyada bo‘lib o‘tgan Kengash Nizomini imzolash marosimida, 19 davlat rahbarlari va oliy darajali vakillar ishtirok etishdi.

Nizomni imzolashda ishtirok etgan 19 davlatni bir qancha mezonga ko‘ra tasniflash mumkin. Possovet davlatlaridan, to‘rtta: Ozarboyjon, Armaniston, O‘zbekiston va Qozog‘iston.

Yevropadan bor-yo‘g‘i uchta davlat va ulardan ikkitasi Yevropa Ittifoqining to‘laqonli a’zolari: Vengriya, Bolgariya va Kosovo.

Lotin Amerikasidan ikki davlat: Argentina va Paragvay.

Tinchlik Kengashidagi eng yirik hamjamiyat – bu musulmon davlatlari hamjamiyati bo‘ldi: ular 12 davlat – O‘zbekiston, Qozog‘iston va Ozarboyjondan tashqari, Bahrayn, Saudiya Arabistoni, Qatar, Turkiya, Arab Amirliklari, Mag‘rib, Iordaniya, Pokiston, Indoneziyalar kirdi.

Shuning uchun bo‘lsa kerak, asl tarixiy missiyasini «G‘azoda/Yaqin Sharqda tinchlik o‘rnatish» deya yuzaga kelgan «Tinchlik kengashi» Nizomini imzolashda Isroil vakillari ishtirok etmadi. Isroil OAVlari Trampning bu loyihasidan, unga taklif qilingan davlatlar soni va dunyoqarashidan juda norozi. Ayniqsa, Turkiya va Qatarning bu kengashga taklif qilinishi Isroil doiralarini jiddiy xavotirga solgan.

To‘g‘ri, bu Kengash qanchalik hayotiy bo‘ladi, qancha vaqt yashay oladi – hozircha tayinli javob yo‘q. Ehtimoli yuqoriki, aslida Trampning o‘zi tomonidan va Trampning siyosiy va boshqa manfaatlarini o‘ylab tuzilgan bu kengash uzoq yashay olmaydi. Biroq bu Kengashga qo‘shilgan davlatlarning hammasining motivlari, manfaatlari har xil. Bu davlatlarning hammasini jamlab, «Trampizm tarafdorlari» deyish – vaziyatni mutlaq tushunmaslik hisoblanadi.

Birinchidan, bu kengashga qo‘shilgan musulmon davlatlarining asosiy motivi – Tramp, AQSh orqali Yaqin Sharqdagi vaziyatga ta’sir qilish, Isroilni tiyib turish, G‘azo va Falastin loyihasini tiklash, kuchaytirish hisoblanadi.

Ikkinchidan, post-sovet hududidagi uch respublika, O‘zbekiston, Qozog‘iston va Ozarbayjonning asosiy geosiyosiy liniyasi – ko‘p vektorli va teng vektorli siyosat yuritish. Agar bu davlatlar hozir Trampning taklifiga yo‘q deb javob berishsa – mana shu ko‘p vektorli muvozanatga katta putur yetkazish mumkinligini yaxshi anglashadi.

Bu uch respublika shu paytga qadar «anti-Rossiya», ya’ni aksil-Rossiya bo‘lishmadi, Xitoy Xalq Respublikasi bilan ham aloqalarni maksimal darajada yuqori ushlab kelishmoqda. Demak bu davlatlar ko‘p vektorli siyosatni tomonlar bilan masofa saqlash formulasi orqali emas, balki tomonlar bilan maksimal ijobiy aloqalarni ushlab turish formulasi orqali amalga oshirishmoqda.

Tramp prezidentligi vakolatining endi bir yili tugadi, hali yana uch yili turibdi. Dunyoda noaniqlik va turbulentlik davrida, davlatlar muvozanat izlamoqda. O‘zbekiston ham o‘zining o‘zligi, manfaatlari va qarashlarini, jumladan, Trampning «Tinchlik kengashi» doirasida ham oldinga surish niyatida.

Aholisining katta qismi musulmonlarni tashkil qiladigan 12 mamlakat, xususan O‘zbekistonning ham bu kengashga a’zo bo‘layotgani Yaqin Sharqda qariyb 80 yildan buyon davom etayotgan mojaroning barham topishiga yechim sifatida qarayotgani, Isroilning Falastin va boshqa hududlarga tajovuzkorligini tiyib turish uchun ko‘pchilik bo‘lib musulmon dunyosining pozitsiyasini Amerikaga yetkazish, kengash tarkibida bo‘lib turib Isroilga ta’sir qilish asosiy motivlar hisoblanadi.