Korrupsioner taşkilotlar, Samarqanddagi nepotizm va keçikayotgan qonunlar – Antikor agentligidan reportaj
|03:18 / 07.02.202616 77619 min
Ötgan yilning eng korrupsiyaviy taşkilotlari deb Maktabgaça va maktab ta’limi, Soğliqni saqlaş vazirligi hamda mahalliy hokimliklar topildi. Uzoq vaqtdan beri kutilayotgan amaldorlar mol-mulkini deklaratsiyalaş va korrupsionerlar reyestrini tuzişga oid qonun loyihalari hali qabul qilinmaydigan körinadi. Samarqandda taniş-bilişçilik qilgan MMTB mansabdorlari işdan böşatilişi böyiça taqdimnoma kiritildi. Antikorrupsiya agentligida ötgan yiğilişda şu kabi muhim masalalar yuzasidan OAV bilan savol-javob böldi.
6 fevralda Korrupsiyaga qarşi kuraşiş agentligi binosida agentlik vakillari hamda jamoatçilik kengaşining ötgan yilda amalga oşirilgan işlar hisoboti hamda bu yil nimalar kutilayotgani yuzasidan yiğilişi bölib ötdi.
Şu yiğilişdan söng, taşkilot direktori Akmal Burhonov va OAV vakillari bilan savol-javob körinişida muloqot ötkazildi. Unda şu kunlarda dolzarb bölib turgan ayrim masalalar muhokama qilindi.
Xususan, korrupsiya haqida xabar bergan fuqarolar nega rağbatlantirilmayotgani, Samarqandda maktabgaça va maktab ta’limi boşqarmasida yuzaga kelgan nepotizm holati, mansabdorlarning mol-mulkini deklaratsiyalaşga oid qonun loyihasi qabul qilinişi nega keçikayotganiga izoh berildi.
Qolaversa, 2025 yilning eng korrupsiyaviy deb topilgan davlat taşkilotlarining nomi ham e’lon qilindi. Quyida yiğilişdagi şundan şarh keltiriladi.
Korrupsiya haqida xabar berganlarning rağbatlantirilişi va himoyasi yöq
2020 yilda hukumat qabul qilgan “Korrupsiyaga qarşi kuraşiş töğrisida”gi qonunga muvofiq, korrupsiya holatlari haqida xabar bergan fuqarolarni rağbatlantiriş va himoya qiliş tartibi belgilangan.
Şunga muvofiq hozirgaça qança odam pul bilan mukofotlandi? Burhonovning ma’lum qilişiça, 2024 yilda 40 ta şunday xabar kelgan va uning atigi bittasigina rağbatlantirilgan. Agentlik direktori bu muammoni muvofiqlaştiruvçi yagona idora yöqligi bilan boğladi.
“Qonunçilikda bor edi, qançadir summasi unga berilişi kerak. Lekin bu işlamagan, ya’ni muvofiqlaştiradigan idora bölmagan. Biz taklif berganimizda, davlat rahbari tomonidan qöllab-quvvatlanib, 270-son farmonga
Mavzuga oid
muvofiq agentlikka qöşimça vakolat berildi, ya’ni [agentlik] Özbekistonda korrupsiya haqida xabar berganlarni rağbatlantiriş masalasini muvofiqlaştiruvçi organ etib belgilandi. Endi bizda muvofiqlaştiriladi. Bizda jamğarma bor, şu jamğarma orqali tölanadi, ya’ni senga-menga pulini qayerdan olaman, budjetda puli yöq emas, aniq jamğarma şakllantirilişi belgilandi va jamğarma tomonidan beriladi”
, – dedi u.
2024 yil aprelida “Korrupsiyaga oid huquqbuzarlik haqida xabar bergan şaxslarni himoya qiliş töğrisida”gi qonun loyihasi jamoatçilik muhokamasiga qöyilgandi. Yiğilişlarda şunday jinoyatlar haqida xabar beruvçilarning qonuniy himoyasi ham dolzarb muammo bölib turgani, şu sabab hujjat yaqin kunlarda parlamentga kiritilişi kutilayotgani aytildi.
“Ötgan yili koll-markazimizga 500 dan ortiq murojaat kelib tuşgan, lekin köpçiligi himoya çoralari qonunçilikda belgilanmagani uçun oxirigaça bormayapti. “Meni aytmang” yo “böldi, kerak emas, ertaga men tazyiqqa uçrayman”, boşqa-boşqa degan narsa. Şuni inobatga olgan holda, ötgan yili sizlar bilan birgalikda “Korrupsiya holatlari haqida xabar berganlarni himoya qiliş töğrisida”gi qonun loyihasini işlab çiqdik. Prezidentning farmonida ham qisqa muddatlarda bu qonunni qabul qiliş topşiriği ketdi. Unda anonim xabar berganlarning şaxsi sir saqlanişini kafolatlaş, ularga himoya orderi beriş masalasi, kafolatli himoya qilinişi masalasi bölyapti.
Agar bu qonun qabul qilinsa, rağbatlantiriş tizimi aniq mexanizmi bölsa, ya’ni pulni kim beradi, kim muvofiqlaştiradi degan narsa bölsa, [böldi]. Menimça, şu yaqin kunlarda [hujjat] palataga kiritiladi. Hozir Vazirlar Mahkamasining 2020 yil 31 dekabrdagi qaroriga ham özgartiriş kiritilyapti. Şunda özgariş böladi”, – deydi Burhonov.
Uning fikriça, agar yuqoridagi şaffof rağbatlantiriş va himoyalaş tizimi işga tuşsa, korrupsiyaviy jinoyatlar haqida xabar berişda fuqarolar faollaşadi.
Tenderlardagi qonunbuzilişlar uçun jazo juda ham yengil
Agentlik tahlillariga köra, 2025 yilda Andijon, Toşkent viloyatlari va Toşkent şahrida joylaşgan davlat boğçalarida autsorsing asosida ovqatlantirişni taşkil etiş uçun ötkazilgan 441 mlrd sömlik tenderlarda qonunbuziliş holatlari aniqlangan va tegişli taşkilotlarga taqdimnoma kiritilgan.
Burhonov bu masala ham oğriqli bölib turganini tan olarkan, ötgan yilda davlat xaridlarida 600 mlrd sömdan ortiq qonunbuzilişlari topilganini va uning sabablarini ma’lum qildi.
“Buning ikkita sababi bor. Birinçi sabab – jazo muqarrarligi masalasi, ya’ni jazo juda ham yengil. Ma’muriy va uning ham öşa anaqalari, nima deydi, ma’muriy jazo miqdorlari juda ham yengilligi. Bu böyiça biz taklif kiritdik va taklifimiz inobatga olinib, hozir “Davlat xaridlari töğrisidagi qonunçilikni buzganlik uçun jazo çoralarini keskin kuçaytiriş böyiça” qonun loyihasini tayyorlaganmiz. Şu kunlarda parlamentga kiritiladi. Hukumatda körib çiqildi. Bu – birinçi masala.
Ikkinçisi — raqamlaştiriş. Biz köp davlatlarning tajribasini örgandik, Sloveniya tajribasini körganimizda, “e-auksion” tizimi, ya’ni rusça aytganda “neçitayemiy, çitayemiy” deydi, öşa PDF fayl. 270-son farmonda davlat xaridlari jarayonlariga sun’iy intellektni joriy etiş böyiça, platforma yaratiş böyiça topşiriq ketdi. Ya’ni, endi bitta-bitta qidirilmaydi. Hozir hattoki bugungi kunda ham agentlik xodimlari vaqtini ketkazib, bitta-bitta qidiryapti. Bu tizim joriy qilinganidan keyin hammasi çiqib keladi. Kim qançaga, neça pulga sotib oldi. Ya’ni PDF’ni öqiydigan katta tizimni işga tuşiriş ustida işlayapmiz. Bu tizim işga tuşsa, har qanday fuqaro, siz aytganday, öşa jamoatçilik faoli ham, jurnalist ham, bloger ham özi kirib, monitoring qiliş imkoniyatiga ega böladigan tizim ustida işlanyapti. Öylaymanki, agar işga tuşsa, keskin bu sohadagi korrupsiyaviy holatlar kamayişiga erişiladi”, – deydi u.
Qöşimça qilinişiça, yangi tizim böyiça boş prokuror birinçi örinbosari boşçiligida komissiya tuzilgan, uning realizatsiyasi qat’iy nazoratga olingan.
Yiğilişda Kun.uz muxbiri Farğona viloyati Quvasoy şahridagi ayrim boğçalarda keytring, Samarqanddagilari va umuman butun respublika MMTda bölişi mumkin bölgan autsorsingdagi korrupsiyaviy holatlar yuzasidan örganişlarini söradi. Burhonov aynan Kun.uz'da çiqqan materiallar yuzasidan suriştiruv qilingani, batafsil ma’lumot keyinroq taqdim qilinişini aytdi.
Samarqandda nepotizmga yöl qöygan mansabdorlar işdan ketişi böyiça taqdimnoma kiritildi
Şu kunlarda Rossiyaning Sankt-Peterburgda ötkazilgan “Alvon yelkanlar” bitiruvçilar bayramiga Samarqand viloyatidan yuborilgan maktab öquvçilari röyxati jamoatçilik e’tirozlariga sabab bölgandi. Viloyat MMTB mansabdorlari iqtidorli yoşlar örniga farzandi, jiyani va yaqinlarini xorijga yuborgani ma’lum böldi.
Akmal Burhonov Samarqand viloyati maktabgaça va maktab ta’limi boşqarmasi mansabdor şaxslari tomonidan qonunbuzarlikka yöl qöyilganini ta’kidladi.
“Dastlabki örganişlar natijasida bu voqea öz tasdiğini topdi. Rossiya tomonidan viloyat hokimligiga taklifnoma berilgan, hokimlik viloyat maktabgaça va maktab ta’limi boşqarmasiga yönaltirgan.
Sakkiz öquvçi va ikki öqituvçi yuborilgan. Şundan ikki nafari – boşqarma boşliğining yaqin qarindoşi, ya’ni farzandi va jiyani, yana ikki nafari boşqarma hisobçisi va metodistining farzandlari bölib çiqdi, yana bir nafari boşqarma boşliğining yaqin tanişining öğli bölib çiqdi.
Ularning borib kelişi uçun mahalliy budjetdan 95 million söm ajratilgan ekan. Uç bolaning ota-onasidan 28 million söm mahalliy budjetga qaytarildi”, – dedi Burhonov.
Bundan taşqari, örganişlarda holat davlat xizmatçilarining odob-axloq qoidalariga zid ekani haqida Maktabgaça va maktab ta’limi vazirligi rahbariyatiga taqdimnoma kiritilgan, unda aybdorlarga qat’iy çoralar köriş söralgan.
“Örganişlar natijasida 28 millionni qaytardik. Yana bir bor örganib, yana budjetga zarar yetkazilgan bölsa uni ham qaytariş, şuningdek, taniş-bilişçilik holatlariga yöl qöygani uçun mutasaddilarga, birinçi navbatda, boşqarma rahbariga hamda boşqa aybdorlarga keskin çora köriş, ya’ni lavozimdan ozod etişgaça bölgan çoralar köriş böyiça taqdimnoma kiritdik. Bu böyiça ön kun içida javob berilişi kerak”, degan Burhonov.
Kun.uz saytida e’lon qilingan materialda sayohatga borganlar orasida viloyat maktabgaça va maktab ta’limi boşqarmasi boşliğining öğli va jiyani, şuningdek boşqa mas’ullarning farzandlari ham borligi aniqlangani böyiça xabar berilgandi.
Viloyat maktabgaça va maktab ta’limi boşqarmasi holat yuzasidan bildirgan munosabatida dastlab mazkur tadbir uçun 14 nafar iqtidorli öquvçi va 1 nafar mas’uldan iborat delegatsiya şakllantirilgani, ammo ayrim öquvçilarning xorijga çiqiş pasportlari öz vaqtida tayyor bölmagani va ayrimlarining ota-onalari safarga ruxsat bermagani sababli röyxat özgartirilganini ma’lum qilgandi.
Amaldorlar jinoyati nega yaşiriladi?
Yanvarda davlat rahbari boşçiligida ötgan videoselektor yiğilişida köplab yuqori lavozimli mansabdorlar, xususan, II vaziri örinbosari, Özbekneftgaz raisi, Davlat aktivlarini boşqariş agentligi rahbari qamoqqa olingani, ularning qilmişi yuzasidan taftiş ketayotgani e’lon qilingandi.
2021 yilda qabul qilingan prezidentning 34-sonli qarori bilan tasdiqlangan nizomga köra, agentlik korrupsiyaviy jinoyatlar yuzasidan huquqni muhofaza qiluvçi organlarga sörov yuborib, batafsil ma’lumot oliş vakolatiga ega.
Xöş, nima sabab taşkilot bu vakolatidan foydalanib şu vaqtgaça yuqorida tilga olingan amaldorlar jinoyati yuzasidan tafsilotlarni e’lon qilmaydi? Burhonov buni aybsizlik prezumpsiyasi bilan boğladi.
“Köp muhokamalar ham böldi, kimdirniki e’lon qilinyapti, kimdirniki e’lon qilinmayapti. Vaholanki, ularning ham tartibi bor, aybsizlik prezumpsiyasi bor. Hozir tergov harakatlari olib borilyapti. Hattoki bizning ham buni çiqarişga haqqimiz yöq, ayrim emas, özi barça keyslarda. Lekin biz mana şu media portalni işga tuşiriş orqali barça korrupsion işlarni, bu Içki işlar vazirligida böladimi yoki Xavfsizlik qömitasida yoki Boş prokuratura va uning idoralari tomonidan olib borilayotgan korrupsion jinoyatlari böladimi – öşa aybsizlik prezumpsiyasiga amal qilgan holda e’lon qilib boriş tizimini yölga qöymoqçimiz.
Bu yölga qöyiladi va bunda öşa tizimli olib boriladi. Lekin aynan bu işlar böyiça yana aytib ötganimdek, aybsizlik prezumpsiyasi va tergov harakatlari olib borilayotganligi bois, buni hozir biz oşkor qila olmaymiz, lekin asosiysi, uçala holatda ham qöyilayotgan ayblov – davlat budjeti mablağlarini talon-toroj qiliş bilan boğliq, demak, huquqbuzarliklar sodir etilgan”, – dedi u.
Ma’lumot uçun, Kun.uz manbalari 50 nafardan ziyod mansabdorlar bilan boğliq jinoyat işi körib çiqilyotganini aytgandi. Tahririyat bunday rotatsiyalar nimani anglatişi va keyingi kartinani mutaxassislar qanday tasavvur qilayotgani yuzasidan studiyada ötgan suhbatida muhokama qilgandi.
Mansabdorlar mol-mulkini deklaratsiyalaş va korrupsionerlar reyestrini yuritişga oid qonun loyihalari qayerda?
2017 yildan beri “Davlat xizmatçilarining daromadlari va mol-mulkini deklaratsiya qiliş töğrisida”gi qonun qabul qilinişi kutiladi. 2025 yil 5 mart kuni prezident boşçiligida korrupsiya masalalariga bağişlangan kengaytirilgan yiğilişda bu masalaga uzil-kesil nuqta qöyilib, hujjat may oyida tayyor qilinişi yuzasidan topşiriq berilgandi. Bu davlat rahbarining tegişli farmoni bilan ham mustahkamlandi.
Ammo 2026 yilning fevrali ham keldiki, qonundan darak yöq. Hujjat qabul qilinişi nega keçikyapti? Akmal Burhonov Aksilkorrupsiya agentligida qonun loyihasi bilan boğliq iş qolmaganiga işora qildi.
“Bu qonun loyihasi takomiliga yetkazilib, parlamentga kiritişdan, qabul qilişdan oldin keng jamoatçilik muhokamasiga qöyiş masalasi [turibdi]. Jamoatçilik muhokamasiga qöyiş vakolati Adliya vazirligida, lekin işlab çiquvçi, ya’ni bu qonun loyihasining taşabbuskori, yuridik tilda aytganda, Korrupsiyaga qarşi kuraşiş agentligi hisoblanadi. Şu topşiriqdan kelib çiqqan holda, biz qonun loyihasini takomiliga yetkazişni tugatdik va öşa jamoatçilik muhokamasiga qöyiş böyiça hozir özining jarayonidan ötmoqda”, – dedi u.
Burhonovning aytişiça, qonun 2021–2022 yillarda işlab çiqilgan. Lekin “Davlat fuqarolik xizmati töğrisida”gi qonun qabul qilingaç, hujjatda özgartirişlar qilişga majbur bölişgan.
“Kimlar deklaratsiya topşirişi kerak, degan masala. Va unda ketdiki, davlat fuqarolik xizmatçilarining reyestri yuritiladi, deyildi. U reyestr ham 2025 yilning deyarli oxirida e’lon qilindi. Hozir reyestrdan kelib çiqib, lavozimlar qöyib çiqilyapti. U yerda daraja, toifalar belgilanişi belgilanyapti. Vazirlik-idoralarda öşa davlat xizmatçilariga toifa, malaka darajalari berilyapti. Lekin hali ham oxiriga yetgani yöq, ya’ni rahbar darajasidagilarga hali toifalar yöq. Şu narsalar, ya’ni qonunçilikdagi özgarişlar hisobiga biz qonunni takomillaştirişga majbur böldik. Kimlar tuşadi, degan sub’yektni belgilab oliş kerak.
Men öşa oldingi matbuot anjumanlarida ham aytganman, umumiy bizda konsepsiya bor, bosqiçlari bor. Eng yuqori rahbarlardan tortib, parlament, hukumat a’zolarigaça deklaratsiya topşiradigan tizim böladi. Ma’muriy islohotlar ikki marta böldi, agar rasmiy aytadigan bölsak. Biz orada, hatto platformalar ham yaratdik. Ya’ni, qanaqa işlaşi böyiça integratsiya masalalari. Biz sinov tariqasida Davlat bojxona qömitasida işga ham tuşirdik. Agar bu haligi töxtab qoladigan jarayon bölganda, platformalar işlab çiqilmasdi. Ya’ni aytganimdek, yuridik jarayonlar, qonunçilik texnikasi jarayonlaridan ötyapti”, – dedi u.
Şuningdek, yiğilişda jurnalistlar 2021 yildan beri muhokamalarda qolib ketayotgan yana bir muhim hujjat: “Korrupsiyaga oid jinoyatlarni sodir etişda aybdor deb topilgan şaxslarning oçiq elektron reyestri” qonun loyihasining taqdiri haqida ham söraşdi.
Ma’lumotlarga köra, loyiha 2024 yilda Prezident Administratsiyasiga kiritilgan va u yerda e’tirozga sabab bölib, yana bir bor takomillaştiriş uçun qaytarilgan.
“Reyestr ham kun tartibida turgan qonun loyihasi. U ham xuddi şunaqa ma’muriy islohotlar bilan boğliq. Çunki öşa reyestr qilgandan keyin ularning darajasi, davlat xizmatçilarining kimlar kiritilişi va boşqa [masalalar bor]. Lekin qonun loyihasi heç qanaqa qayerdadir töxtab qolgani yöq, muammo yöq. Bu ham qonunçilik texnikasi nuqtai nazaridan. Bilasiz, agentlikda qonunçilik taşabbusi yöq. Taşabbuskor orqali [hujjatni] kiritiş rejalaştirilgan. Ya’ni, bugungi kunda Vazirlar Mahkamasi orqali bu qonun loyihasi[ning takomillaştirilişi] hali ham davom etyapti. Bu yakuniga yetgandan keyin Vazirlar Mahkamasi orqali parlamentga kiritiladi”, – dedi Burhonov.
Ta’kidlanişiça, hujjatda kamçiliklar mavjud. “Bu qonun qabul qilinmasligiga tösiq yöq, boşqa siyosiy masala yoki boşqa qanaqadir topşiriq, unaqa narsa yöq”, – dedi direktor.
Antikor agentligi Prezident Administratsiyasiga kiritgan 25 ta tahliliy ma’lumotdan biriga köra, Toşkent şahrida pulli parkovkalar taşkil etiş bilan boğliq jarayonlarda korrupsiyaviy omillar aniqlangan. Burhonov bunda qonunçilikda mavjud bölmagan amaliyotlar joriy qilinganini aytdi.
“Amaldagi qonunçilikda töxtaş joyini qayerga qiliş bor, yölning qatnov qismida degan joy yöq. Lekin köryapmizki, amalda yölning qatnov qismiga ham “parkovka” qilingan joylar yoki bölmasa, oldin töxtaş mumkin bölmagan joylarga “parkovka” sifatida qilingan. Şunday juda köp holatlar, bizning til bilan aytganda korrupsiyaviy omillar yoki qonunçilikdagi böşliqlarni aniqladik.
Bu böyiça tahliliy ma’lumot tayyorladik. Prezident administratsiyasiga agentlik nomidan kiritdik. Bundan taşqari, boya aytganimdek, jamoatçilik kengaşi bizga savolnoma qilib berişdi, 10dan ortiq savollari bor, nimaga, qaysi qonunçilikka köra va boşqa-boşqa. Ularni biz mutasaddi idoralarga yubordik va jamoatçilik kengaşimiz tomonidan jamoatçilik eşituvini ötkazaylik, şu savollarga javobni özlaridan eşitmoqçimiz, degan talab qöyilgan. Yaqin kunlarda ularning javobini umumlaştirgandan keyin, bu böyiça mas’ullar bilan birga jamoatçilik eşituvini ötkaziş ham rejalaştirilgan”, – dedi Akmal Burhonov.
2025 yilning eng korrupsiyaviy taşkilotlarining nomi e’lon qilindi
Agentlikka köra, 2025 yilda 6 373 nafar şaxs tomonidan 5 222 ta jinoyat sodir etilgan. 2024 yilda bu raqam 5 716 tani taşkil etgan. Hududlar kesimida Farğona va Surxondaryo viloyatlarida köpayiş, Xorazm, Qaşqadaryo, Toşkent hamda Samarqand viloyatlarida kamayiş kuzatilgan.
Qayd etilişiça, ötgan yilning eng köp korrupsiyaga yöl qöygan taşkilotlari deb Maktabgaça va maktab ta’limi, Soğliqni saqlaş vazirliklari hamda mahalliy hokimliklar topilgan.
“Tuman-şahar darajasida korrupsion jinoyatlar böyiça 12 nafar hokim javobgarlikka tortilgan. [Jinoyatlar] 300 dan köp mahalliy hokimliklarga töğri keladi va ularning ham aksariyat, 80-90% dan köpi hokim yordamçilari bilan boğliq. Va biz buni tahlil qildik, örgandik. Bu yerda juda ham köp korrupsiyaviy omillar bölgani uçun ularda mana şu jinoyatlar köp bölgan. Va biz hozir öşa subsidiya beriş, imtiyozli kreditlar ajratişni inson omilisiz, ya’ni hokim yordamçisiga boğliq bölmagan holda, mahalla yettiligi, kollegial qaror qabul qiliş va inson omilisiz raqamlaştiriş çoralari körildi. Öylaymanki, xuddi autsorsingni aytganimdek, 2026 yilda hokim yordamçilari tomonidan sodir etiladigan korrupsiyaviy jinoyatlar salmoği keskin kamayişiga erişiladi”, – dedi Burhonov.
Qöşimça qilinişiça, hokimliklar kesimida eng köp korrupsiyaviy jinoyatlarni Toşkent şahri – 612 ta, Toşkent viloyati – 584 ta, Farğona viloyati – 455 ta sodir etgan.
Eslatib ötamiz, şu yil 10 fevral sanasida korrupsiyaga qarşi kuraşda yetakçi global fuqarolik jamiyati taşkiloti – Transparency International tomonidan 2025 yilga oid mamlakatlarning korrupsiyaga oid reytingi e’lon qilinişi kutilmoqda.
