O‘zbekistonning birinchi ma’muriyati: “Qattiqqo‘l bo‘lmasam, xalqni tiyib turolmayman” deb hisobladi. Surunkali qatag‘onlarga uchragan jamiyat esa davlatga ishonmay qo‘ydi. Davlat va jamiyat bir-biridan qo‘rqib yashadi: na xalqda, na hokimiyatda halovat bor edi... “5 daqiqa”ning bu sonida taniqli siyosatshunos Kamoliddin Rabbimovning “Erkin millat poydevori” asari haqida gaplashamiz.
“So‘z va fikr erkinligi har qanday hukumatga real vaziyatni bilib turish imkonini beradi. Hokimiyatlar, amaldorlar: “Biz so‘z erkinligisiz ham vaziyatni yaxshi bilamiz”, deyishi mumkin, lekin bunday fikrlash xato ekanini yaqin tarix juda ko‘p marta isbotladi. So‘z va fikr erkinligi har kuni o‘nlab, balki yuzlab qarorlar qabul qiladigan amaldorlarga manipulyatsiyadan qochish, axborot manbalarini diversifikatsiya qilish, vaziyatga har tomonlama nazar tashlash imkonini beradi. Jamiyatdagi muhokamalar esa g‘oya va yechimlar taqchilligining oldini oladi”, – deya yozadi Rabbimov.
Asarda bu shu kabi ko‘plab foydali mulohazalarni uchratish mumkinki, har biri kundalik hayotimizdan olingan va shunchaki, eskicha nazariy qarashlar emas, degan bo‘lardim.
Tan olish kerak, ushbu kitobga muallif bo‘lish ham, bu mavzuda oltin o‘rtaliqni topib gapirish ham oson emas. Chunki siyosatshunos ko‘pchiligimiz uchun hali sovib ulgurmagan kechagi ma’muriyat va ayni paytda biz ichida yashab turgan hukumat haqida gapirgan, juda chuqur tahlillarni bergan.
Rabbimovga ko‘ra, XX asr davomida o‘zbek xalqi bir necha bor qatag‘onga uchradi, og‘ir totalitar tajribani boshdan kechirdi. Bu fojialar asrida millat ruhiyatiga qo‘rquv chuqur singib bordi. Davlat va xalq tomonidan sodir bo‘lgan kelajak xatolarning aksariyatiga aynan o‘sha qo‘rquv sabab bo‘ldi.
Davlatdan qo‘rqish va unga ishonmaslik kayfiyati O‘zbekiston ijtimoiy tafakkurining markaziy xususiyatiga aylanib ulgurdi. Muallif bu holatni aka-ukadek bir-biriga yaxshi tanish, biroq o‘zaro ittifoqlasha olmaydigan og‘aynilarga o‘xshatadi. Bir tomondan, davlat “xalqqa ishonsam, u meni zaiflashtirishi, ag‘darishi mumkin” degan xavotirda yashagan bo‘lsa, jamiyat “davlat doimo meni bosib kelgan, uni yengmay turib, erkin bo‘lolmayman”, degan munosabat bilan shakllandi.
Biroq dunyo miqyosida ham davlat uchun eng zaif holat – bu o‘z jamiyatiga ishonmaslikdir, deydi muallif. Jamiyatidan qo‘rqadigan davlatlar aksariyat holda tashqi homiy yoki “katta og‘a”lardan tayanch izlaydi. Aksincha, jamiyatiga suyana olgan, xalq irodasiga tayangan davlatlar qudratli va barqaror bo‘ladi. O‘zbekiston misolida birinchi ma’muriyat davri aynan ishonchsizlik oqibatida zaiflashgan davlat va bo‘shashgan jamiyat manzarasini namoyon etdi.
