100 yil oldingi taşabbuslar: jadidlar kambağallikka qarşi qanday kuraşgan edi?

Jadidlar bugun “inson kapitali” deb ataladigan tuşunçaning amaliy mohiyatini erta anglab yetgan edi. Ular kambağallikni yengiş non ulaşiş emasligini, yangi avlod ilmli bölsa, işlar yurib ketişini bilar edi. Ular maktabni faqat ma’rifat öçoği deb emas, ijtimoiy yuksaliş vositasi sifatida kördi.

Natijada yangi bir qatlam – millat kelajagini ta’minlovçi savodli, mas’uliyatli va dunyoqaraşi keng yoşlar şakllana boşladi.

Samarqandda Mahmudxöja Behbudiy, Toşkentda Munavvarqori Abduraşidxonov va Abdulla Avloniy, Farğona vodiysida boşqa köplab ma’rifatparvarlar maktab oçiş, darsliklar yaratiş, öqituvçilar tayyorlaş va ta’limni taşkiliy asosga qöyiş yölida katta mehnat qildi.

Turkistonda sarmoya va ma’rifat birlaşgan

Jadidçilik harakatining kuçi şunda ediki, uni faqat ziyolilar emas, balki mahalliy boy-savdogarlar, sanoatçilar va millat taqdiriga befarq bölmagan keng jamoatçilik ham qöllab-quvvatladi. Şu tufayli jadidçilik oddiy ğoyaviy harakat bölib qolmay, amaliy kuçga aylandi.

XX asr boşlarida Turkistonning Toşkent, Samarqand, Buxoro, Qöqon va boşqa şaharlarida savdo va iqtisodiy faollik ma’rifiy islohotlarni moddiy jihatdan ta’minlaş imkonini berdi. Mahalliy boylar maktablar, jamiyatlar, naşriyotlar, gazeta-jurnallar, darsliklar va stipendiyalar uçun mablağ yönaltirdilar. Jadidlar esa bu imkoniyatni boylikni ilmga aylantiriş, maktablarni kuçaytiriş va milliy ongni uyğotiş yölida işlatdilar.

Munavvarqori Abduraşidxonov, Mahmudxöja Behbudiy, Abduqodir Şakuriy kabi jadidlar bu jarayonning ğoyaviy yetakçilari bölgan bölsa, Saidnosir Mirjalilov va Obidjon Mahmudov kabi homiylar unga amaliy kömak berdi. Biroq bu jarayon faqat ayrim maşhur şaxslar bilan çeklanib qolmadi. Uni millat kelajagiga işongan yuzlab fidoyi muallimlar, ziyolilar, noşirlar, savdogarlar va jamoat arboblari yelkasida kötardi.

Natijada Turkiston şunçaki geografik hudud emas, ilm, sarmoya va millat kelajagi tutaşgan tarixiy makonga aylana boşladi.

“El-yurt umidi”ning öşa davrdagi körinişi: yoşlarni çet elga yuboriş

Jadidlar va ayniqsa yoş buxoroliklar harakatining eng jasoratli taşabbuslaridan biri iqtidorli yoşlarni xorijga yuboriş böldi. Zero bu katta zarurat ekanini jadidlar erta tuşundi. 1909-1910 yillarda Buxoroda “Tarbiyai atfol” jamiyati tuzildi, u iqtidorli yoşlarni xorijda öqitiş taşabbusini amalga oşirişga urindi. Istanbulga talabalar yuboriş bu taşbbusning eng muhim yönalişiga aylandi. Keyinroq esa Yevropadagi ta’lim va tajribaga qiziqiş ham kuçaydi.

Bu vazifa oddiy emas edi. Mustamlakaçilik, qoloqlik va siyosiy bosim kuçli bölgan bir şaroitda kimdir: “Bizga zamonaviy muhandislar, şifokorlar, iqtisodçilar va huquqşunoslar kerak, ularni tayyorlaş uçun bolalarni Istanbulga va boşqa ilğor ta’lim markazlariga yuboriş lozim”, deb öylaşning özi u davr uçun jasorat va yuksak strategik tafakkur namunasi edi.

Bu – jadidlar kambağallikni şunçaki bugunning muammosi deb emas, avloddan avlodga ötadigan qoloqlik zanjiri deb körganini anglatadi. Ular bu zanjirni aynan ta’lim va kadrlar tayyorlaş orqali uzmoqçi bölgan.

Matbuot – non emas, lekin nonsiz qolmaslikning şarti

Jadidlarning yana bir xizmatlaridan biri – milliy matbuot va naşriyot işini rivojlantirgani böldi: “xalqning fikri özgarmasa, uning turmuşi ham özgarmaydi”. “Samarqand”, “Oyina”, “Sadoyi Turkiston”, “Sadoyi Farğona” kabi naşrlar paydo böldi. Gazeta va jurnallar faqat xabar yetkazuvçi vosita emas, balki xalqni tejamkorlikka, ilm-fanga, maktabga, tarbiyaga, kasb-hunarga, uyğoqlikka, mas’uliyatga çorlaydigan maydon edi.

Ular xurofotga qarşi kuraşdi, savodsizlikning zararini tuşuntirdi, millat kelajagi uçun ma’rifat zarurligini uqtirdi. Jadidlar uçun gazeta yoki jurnal mafkuraviy dabdaba emas, ijtimoiy va iqtisodiy islohotlarning muhim quroli edi.

Xayriya faqat sadaqa emas

Jadidlarning ijtimoiy qaraşlaridagi eng qiziqarli jihatlardan biri – xayriyani boqimandalik keltiruvçi tarqatma sifatida emas, mustaqil hayotga tayyorlovçi yordam deb tuşundi. Öşa payt uçun bu novatsiya edi.

Ular uçun kambağal oilaga yordam beriş – bolasini maktabga joylaştiriş, öquv qurollari bilan ta’minlaş, iqtidorlarga imkon beriş, ma’rifat va hunar eşigini oçiş edi.

Şunday qilib jadidlar bir neça tamoyilni ilgari surdi:

• ta’limga sarmoya kiritiş,
• jamoaviy xayriya va ijtimoiy mas’uliyatni şakllantiriş,
• iqtidorli yoşlarni qöllab-quvvatlaş,
• matbuot va ma’rifat orqali jamiyat tafakkurini yangilaş.

Bugungi tilda aytganda, “inson kapitali”, “fuqarolik faolligi” va “ijtimoiy himoya” – bularning barçasi jadidlar faoliyatida aks etgandi.

Eng katta saboq: millatni faqat davlat emas, jamiyat ham kötaradi

Ehtimol, bu tarixdan çiqadigan eng muhim xulosa şudir: millat taraqqiyoti faqat davlatga qarab qolmasligi kerak. Jamiyat öz kelajagi uçun mas’ul bölişi kerak. Boylar molini faqat öz foydasiga emas, millat taraqqiyotiga ham işlatişi kerak. Ziyolilar faqat tanqid qiluvçi emas, taşkilotçi bölişi kerak. Maktab faqat öqitiş joyi emas, ijtimoiy kötariliş maydoni bölişi lozim.

100 yil oldingi bu taşabbuslar bugun ham dolzarb. “Kambağallikni qisqartiriş” va boşqa “zamonaviy” mavzular ham yangi emas. Şuning uçun ham jadidlar xotiramizda, 100 yil ötsa ham.

Iskandar Tursunov,
islomiy moliya mutaxassisi,
Al Muamalat Consulting
asosçisi va direktori