Bedarak yo‘qolgan moviy olmos – tailandlik xizmatchi Saudiya qirollik oilasining boyliklarni qanday o‘g‘irlagandi?

1990 yilda Saudiya Arabistoni va Tailand o‘rtasiga sovuqlik tushadi. Saudlar Bangkok bilan diplomatik aloqalarni uzadi. Bu jarayon 32 yil davom etadi va 2022 yilga kelib har ikki davlat o‘zaro munosabatlarni qayta tiklaydi. O‘shanda Saudiya va Tailand o‘rtasiga sovuqlik tushishiga yirik bir o‘g‘irlik sabab bo‘lgandi.

1989 yilda Saudiya valiahd shahzodasi Faysal ibn Faxdning xonadonidan ko‘plab qimmatbaho toshlar va taqinchoqlar yo‘qoladi. O‘sha paytda ularning narxi bir necha mln dollar bo‘lgan.

Yo‘qolgan narsalar orasida qirollik oilasi uchun qadrli bo‘lgan, Yer yuzida ancha-muncha odamda topilmaydigan 50 karatli moviy olmos ham bor edi.

Qimmatbaho taqinchoqlarni kim o‘g‘irlagani darhol aniq bo‘ladi: u qirollik oilasining tailandlik xizmatchisi Kriangkray Tekamong degan yigit edi.

O‘g‘ri xizmatkor

Kriangkray Tekamong qirollik oilasi ishonchiga kirgan va saroyda ishlardi. U xizmat qilgan Saudlar xonadonida qimmatbaho toshlar va taqinchoqlar ochiqda turar, o‘rni kelganda xizmatkorlar ularni yig‘ishtirib qo‘yardi.

Ana shunday sharoitda ishlagan yigit kunlarning birida qimmatbaho toshlarning birini yashirincha olib chiqadi va Tailandga jo‘natib yuboradi.

Yigitning yaqinlari toshni yaxshi pulga pullaydi. Shundan so‘ng yigit qirollik oilasida saqlanayotgan boshqa qimmatbaho toshlarni ham birin-ketin o‘g‘irlab, uyga jo‘natib turadi.

Shu tariqa xizmatkor yigit bir muddat Saudlar oilasiga tegishli bo‘lgan qimmatbaho toshlar va tilla taqinchoqlarni o‘g‘irlab keladi.

Kriangkray Tekamong o‘g‘irlagan toshlarini Saudlar xonadonidan asosan changyutkich qopchasiga yashirib olib chiqadi.

U o‘g‘irlagan toshlar orasida Saudlar oilasi uchun qadrli bo‘lgan, o‘lchami tovuq tuxumi kattaligidek keladigan moviy olmos ham bor edi.

O‘shanda yigit o‘g‘irlagan qimmatbaho toshlar va tilla taqinchoqlarning umumiy soni 91 dona bo‘lgan. Ayrim ma’lumotlarda ularning og‘irligi 91 kg bo‘lgani aytiladi. Biroq o‘g‘irlangan tosh va taqinchoqlarning 91 dona ekani haqiqatga yaqinroq.

Xizmatkor tomonidan o‘g‘irlangan deb hisoblangan narsalar xomcho‘t qilib ko‘rilganda, o‘sha paytda ularning qiymati 20 mln dollarga yetadi.

Biroq Kriangkray Tekamongning oilasi, keyinroq uning o‘zi qimmatbaho toshlarni Bangkokdagi Santi Sitanakan ism-sharifli zargarga yarim bahosiga ham yetkazmasdan sotib yuboradi.

Surishtiruv

O‘shanda tailandlik xizmatkor yigitning o‘g‘irligi qanday fosh bo‘lgani haqida ma’lumotlar yo‘q. Faqat shunisi aniq: Saudlar o‘g‘irlik sodir bo‘lganini Kriangkray Tekamong Tailandga ketib qolganidan so‘ng sezadi.

Saudiya Arabistoni huquqni muhofaza qilish organlari Tailandga o‘g‘irlik haqidagi ma’lumotlarni yuborganda Kriangkray Tekamong o‘zidagi barcha qimmatbaho toshlar va taqinchoqlarni sotib yuborgan edi.

Tailand politsiyasi darhol yigitni qo‘lga oladi. U orqali qimmatbaho toshlar va taqinchoqlarni sotgan zargar ham topiladi. Zargar sotib olgan barcha narsalarini qaytaradi.

Shundan so‘ng kolleksiya Saudiyaga yuboriladi. Kriangkray Tekamong esa sud qilinadi va yetti yil qamoq jazosi oladi. Saudlarga kolleksiyani Tayland politsiyasining yuqori lavozimli mulozimi, general Chalor Kerdtes boshchiligidagi delegatsiya olib boradi.

Biroq bu bilan muammo hal bo‘lmaydi. Chunki Saudiyada ortga qaytarilgan qimmatbaho toshlar va taqinchoqlar ekspertiza qilinganda barchasi soxta bo‘lib chiqadi. Qolaversa, ular orasida moviy olmos yo‘q edi.

O‘shanda Saudlar oilasi Tailanddan qimmatbaho toshlar hamda taqinchoqlarning aslini va moviy olmosni topib berishni talab qiladi. Bangkokda qo‘shimcha surishtiruv boshlanadi.

O‘sha paytda Tailanddagi ayrim OAVlar Bangkokda o‘tkazilgan tantanali kechada tushirilgan suratlarni e’lon qiladi va o‘z shubhalarini bildiradi.

Suratlarda ayrim hukumat a’zolarining xotinlari Saudiyada yo‘qolgani aytilgan qimmatbaho taqinchoqlarni taqib olgandi.

Shundan Saudiya tomoni qimmatbaho toshlar va taqinchoqlar zargar tomonidan emas, balki politsiya va hukumat mulozimlari tomonidan o‘zlashtirilganini aytib chiqadi. Biroq Tailand tomoni buni inkor qiladi.

Diplomatik aloqalarning uzilishi

1990 yil yanvarda Saudlar oilasi iltimosi bilan saudiyalik tadbirkor Muhammad ar-Ruvayli Bangkokka boradi. U Saudiyaning Tailanddagi elchixonasi xodimlari bilan birga yo‘qolgan kolleksiya yuzasidan surishtiruv o‘tkaza boshlaydi.

Bu guruh o‘z surishtiruvlarini fevralgacha davom ettiradi va shundan so‘ng ishlar to‘xtab qoladi. Chunki o‘sha paytda noma’lum shaxslar avval Saudiyaning Tailanddagi elchisini o‘ldiradi.

Ko‘p o‘tmay elchixonaning Muhammad ar-Ruvayliga yordam berayotgan ikki nafar xodimi ham o‘ldiriladi. Ar-Ruvaylining o‘zi bedarak yo‘qoladi va hanuzgacha uning na tirigi, na o‘ligi topilmagan.

Sodir bo‘lgan ishlarda Saudiya tomoni Tailand hukumatini ayblab chiqadi va Bangkokdagi elchixona xodimlarini Saudiyaga chaqirib oladi. Ikki davlat o‘rtasida diplomatik aloqalar uziladi.

Ikki davlat o‘rtasidagi munosabatlar yomonlashgach, Saudiya hukumati mamlakatda ishlab turgan 300 mingdan oshiq tailandlik ishchilarning asosiy qismini mamlakatdan chiqarib yuboradi.

Bunga javoban Tailand Saudiya fuqarolari foydalanib kelgan vizasiz kirib-chiqishni bekor qiladi.

Garchi Saudiya Tailand bilan barcha aloqalarni uzgan bo‘lsa-da, bu davlatdan Haj va Umra ziyoratini amalga oshirish uchun keladigan insonlarga viza berishda davom etadi.

Tailandning keyingi choralari

300 mingdan oshiq mehnat muhojirining Saudiyadan chiqarib yuborilishi o‘sha paytda Tailand iqtisodiyotiga sezilarli zarar yetkazadi.

1994 yilda Tailand Saudiyadan o‘g‘irlangan kolleksiya bo‘yicha surishtiruvlarni qayta boshlaydi. General Chalor Kertdes yana bosh rolga chiqadi. U asosiy gumondor sifatida zargar Sitanakanni ko‘radi.

Biroq zargar qimmatbaho toshlar va taqinchoqlarni aslini qaytarganini aytib turib oladi. Generalning odamlari tergov davomida zargarning xotini va o‘g‘lini o‘ldiradi. Biroq u aytganida turib oladi.

Shundan so‘ng ko‘p o‘tmay general Chalor Kertdesning o‘zi shubha ostiga tushadi. Chunki zargardan kolleksiya u qabul qilib olgan va Saudiyaga olib borgandi. General aybini tan olmaydi.

Biroq Tailand sudi uni aybdor deb topadi va avvaliga o‘lim jazosiga hukm qiladi. So‘ng oliy jazo 50 yil qamoq jazosiga almashtiriladi.

Shuningdek, Tailandda olti nafar politsiyachi Saudiya diplomatlarini o‘ldirganlikda ayblanib, turli muddatga qamoq jazosi oladi. Biroq bu Saudiya tomonini qoniqtirmaydi.

General Chalor Kertdes hibsga olingan kezlarda Tailand tomoni barchaga saudiyalik diplomatlar o‘z odamlari tomonidan o‘ldirilganini, moviy olmos esa umuman bo‘lmaganini uqtirishga urinadi.

Biroq ularning bu gaplariga hech kim, hatto tailandliklarning o‘zi ham ishonmaydi. Shundan keyin ham Saudiya o‘z da’vosidan voz kechmaydi va ikki davlat o‘rtasidagi sovuq munosabatlar davom etadi.

2010 yilga kelib Saudlar tashabbusi bilan Saudiya va Tailand o‘rtasidagi diplomatik munosabatlarni tiklash bo‘yicha muzokaralar o‘tkaziladi.

Chunki mamlakatga millionlab mehnat muhojirlari kerak va eng tartibli ishchilar esa tailandliklar edi. Biroq kelishuv amalga oshmaydi va munosabatlar yomonligicha qolaveradi. Kolleksiya ham qaytarilmaydi. Moviy olmos topilmaydi.

O‘g‘ri va generalning keyingi taqdiri

Avvalroq soxta taqinchoqlarni Saudiyaga olib borgan general Chalor Kerdtes 50 yilga, ularni qirollik oilasi xonadonidan o‘g‘irlab chiqqan yigit 7 yilga qamalganini aytgandik.

2013 yilda 70 yoshga kirgan general Chalor Kerdtes afv etiladi. Uning keyingi taqdiri noma’lum. O‘g‘ri yigit Kriangkray Tekamong uch yil qamoqda o‘tirgach politsiyaga tergovda yordam bergani uchun muddatidan avval ozod qilinadi.

2016 yilda 65 yoshga kirgan Kriangkray Tekamong o‘g‘irlangan kolleksiya yuzasidan matbuot anjumani o‘tkazadi. O‘shanda u yo‘qolgan moviy olmos la’natlanganiga ishonishini, toshni o‘g‘irlash o‘ziga va oilasiga baxtsizlik keltirganini, qolgan umrini rohib sifatida o‘tkazishini aytib chiqadi.

Kriangkray Tekamong va uning yaqinlaridan qimmatbaho toshlarni sotib olgan, so‘ng ularni politsiyaga topshirgan zargarning keyingi taqdiri noma’lum.

Diplomatik aloqalarning tiklanishi

2020 yilda Tailand Suadiyaga diplomatik aloqalarni tiklash bo‘yicha taklif yuboradi. Mamlakat tashqi ishlar vaziri saudiyalik hamkasbi bilan muzokaralar o‘tkazadi.

Saudiya taklifga ijobiy munosabat bildiradi. Biroq diplomatik munosabatlar o‘rnatish turli sabablarga ko‘ra yana ikki yilga kechikadi.

2022 yilga kelib Saudiya va Tailand diplomatik aloqalarni tiklash bo‘yicha muzokaralarni boshlaydi. Saudiya valiahd shahzodasi Muhammad ibn Salmon Tailand rahbarini o‘z davlatiga taklif etadi.

O‘sha yili yanvarda 32 yil davom etgan kelishmovchilikdan so‘ng Tailand bosh vaziri Prayut Chan-Ocha ilk bor Saudiyaga tashrif buyuradi.

Tashrif davomida tomonlar har ikki davlat o‘rtasidagi diplomatik aloqalarni tiklash bo‘yicha kelishuvga erishadi. Ko‘p o‘tmay Saudiyada Tailand, Bangkokda Saudiya elchixonalari qayta ochiladi.

Shundan so‘ng har ikki davlat o‘rtasida to‘g‘ridan to‘g‘ri qatnovlar yo‘lga qo‘yiladi. Saudiya yana tailandlik mehnat muhojirlarini ishga qabul qiladi.

Shuningdek, Saudiya o‘z fuqarolariga Tailandga borishga ruxsat beradi. Tailand ham saudiyaliklar uchun viza cheklovini bekor qiladi.

Oxir-oqibat ikki davlat o‘rtasidagi kelishmovchilikka sabab bo‘lgan qimmatbaho toshlar va taqinchoqlar hamda moviy olmos taqdiri noma’lumligicha qoladi.