Obama va Trampning Eron bilan kelishuvlari nimasi bilan farq qiladi?

Shu yil 28 fevralda boshlangan AQSh va Isroilning Eronga qarshi urushi hozircha o‘z nihoyasiga yetgandek ko‘rinmoqda. Hali beri Yaqin Sharq mintaqasida mustahkam tinchlik bo‘lmaydi, chunki Isroil o‘z agressivligini qo‘ymaydi, u o‘z xavfsizligini mutlaqlashtirishda davom etadi – demak, qolgan davlatlarga harbiy bosim saqlanib qolaveradi, Falastin davlati hali yo‘q, Eron–Isroil, Isroil–arab davlatlari va boshqa ziddiyatlar saqlanib qolaveradi. Biroq Tramp va Netanyahuning 28 fevralda boshlagan urushi, hozircha, o‘zining mantiqiy yakuniga yetmoqda.

Mantiqiy yakuni deganda, Tramp og‘ir tanlov qarshisida qolgan edi: yoki boshida e’lon qilingan maqsadlarga erishish uchun katta urush qilish (unda bunday hohish, resurs va mandat yo‘q edi), yoki Ho‘rmuz bo‘g‘ozini yopib turgan Eron bilan tezroq kelishuvga erishish va masalani hozircha yopish.

Tramp ikkinchi yo‘lni tanladi. Eron bilan muzokaralar chog‘ida, keyingi bir-ikki oy mobaynida Tramp Netanyahuni hatto muzokaralar jarayoniga ham yaqin yo‘latmadi. Isroil muzokaralar haqida faqat matbuotdan, o‘zining kanallaridan bildi xolos.

Donald Tramp o‘z nomzodligini AQSh prezidentligiga ko‘rsatganda, u demokratlarni tanqid qilishdagi eng asosiy nuqtalardan biri sifatida Barak Obamaning Eron bilan kelishuvlarini tanlagandi. Tramp yillar davomida: “Obama Eron bilan juda zaif kelishuv tuzdi, bu kelishuv AQSh foydasiga emas, men prezident bo‘lsam, bu kelishuvdan chiqib ketaman, Eron bilan boshqa, juda kuchli kelishuvga erishaman” deya gapirib keldi. Uning bu qarashlari, tabiiyki, Isroilga va Netanyahuga juda yoqardi.

AQShning Eron yadro dasturi bo‘yicha muzokaralar 2005 yildayoq boshlangan edi. Obama prezidentligi davrida, 2015 yil aprel oyida AQSh, Fransiya, Britaniya, Germaniya, Rossiya, Xitoy, Eron va Yevropa Ittifoqi o‘rtasida “Birgalikda keng qamrovli harakatlar rejasi” imzolandi. Kelishuvga ko‘ra:

• Eronda boyitilgan uranning aksariyat qismi chetga olib chiqiladi;

• Eronning biron bir yadro obekti demontaj qilinmaydi;

• AEXA Erondagi barcha yadro obektlari ustidan 15 yil davomida uzluksiz nazorat qilib, atom dasturi faqat tinchlik yo‘lida ekanini tekshirish huquqiga ega bo‘ladi;

• AQSh, Yevroittifoq, BMT Xavfsizlik Kengashi sanksiyalari yechiladi.

Biroq Obamaning Eron bilan kelishuvlari mintaqadagi ikki davlat tomonidan juda salbiy qabul qilingan edi, bu – Isroil va Saudiya Arabistoni. Netanyahu Obamaning Eron bilan kelishuvlarini buzish uchun juda katta siyosiy kampaniya olib borgan edi. Eron bilan kelishuvlar 2015 yilning aprelida imzolangan bo‘lsa, shunday ikki oy oldinroq, mart oyida Netanyahu AQShga safar qiladi. Safari chog‘ida Obama bilan uchrashmaydi (uchrashishni Obama rad etgan), aksincha, prezidentga muxolifatdagi respublikachilar taklifi bilan, AQSh Kongressida katta chiqish qiladi. U o‘z chiqishida mazmunan “Eron – terrorchi davlat, uning qo‘lida yadro quroli bo‘lsa, nafaqat Isroilga, balki AQSh va butun dunyoga katta xavf paydo bo‘ladi” degan fikrni singdirishga urinadi. O‘shanda 50 dan ortiq demokrat kongressmen Netanyahuning chiqishini boykot qilib, zaldan chiqib ketgan.

Obamadan keyin esa siyosiy gorizontda Tramp ko‘rina boshladi. Netanyahu va yahudiy lobbisi Trampni o‘zlari uchun katta imkoniyat deb bilishdi, uni qo‘llashdi, prezident bo‘lishiga erishishdi. Tramp birinchi marta hokimiyatga kelgach, 2018 yilning 8 may kuni Eron bilan kelishuvlardan chiqqanini e’lon qildi. Ko‘p o‘tmasdan, bu kelishuvdan ma’no qolmagach, Eron ham chiqib ketdi.

Mana endi, Tramp ikkinchi marta hokimiyatga kelib, Netanyahuning gapiga kirib, Eronga qarshi bor hunarini ishga solib ko‘rdi. Biroq Eron davlatchiligi yiqilmadi. Uning raketa dasturi, ittifoqchi proksi kuchlari muzokaralarga kiritilmadi ham. Tehronning yadro dasturi esa, muzokaralarning keyingi bosqichida, 60 kun ichida muhokama qilinishi nazarda tutilmoqda. Tramp shu paytgacha Obama boshchiligidagi, boshqa qator yirik davlatlar ham ishtirok etgan katta kelishuvdan chiqib ketib, hozircha o‘zi real va Eron uchun majburiy bo‘lgan hech qanday mustahkam kelishuvga erisha olgani yo‘q.

Trampning Eron bilan kelishuvidan Isroil Obama qilgan kelishuvdan ham qattiqroq norozi bo‘lmoqda. Chunki Eron endi o‘zining iqtisodiyotini tiklash, proksilari bilan bemalol aloqalar qilish, mintaqa va dunyo davlatlariga baralla shartlar qo‘yish ikoniyatini qo‘lga kiritmoqda. Isroil esa, o‘tgan safargi Obamaga qarshi qilgandek demarsh uyushtira olmaydi. Chunki bu safar Trampga qarshi jiddiy kuch yo‘qki, demarsh qilib biron natijaga erishish mumkin bo‘lsa.

Bu safar Netanyahuning, Isroilning yakka o‘zi qolmoqda. Ularning yagona umidi – AQShning keyingi prezidenti... Lekin kim AQShning keyingi prezidenti bo‘ladi va Isroilga qanchalik quloq soladi – hozircha hech kim bilmaydi...