Endi hukumatni uning o‘rniga leyboristlarning boshqa ko‘zga ko‘ringan siyosatchisi Endi Byornam boshqarishi mumkin – u partiya rahbarligiga nomzod bo‘lish uchun o‘tgan haftada navbatdan tashqari saylovlarda qatnashib, ishonchli g‘alabaga erishgandi.
Foto: EPAFoto: EPA
Buyuk Britaniya bosh vaziri Kir Starmer mamlakat hukumati rahbari va Leyboristlar partiyasi yetakchisi lavozimidan iste’foga chiqayotganini e’lon qildi.
Starmer o‘z qarori haqida Buyuk Britaniya qiroli Charlzni xabardor qilgani va Leyboristlar partiyasining yangi rahbari saylanmaguncha bosh vazir bo‘lib qolishini aytgan.
Dauning-stritdagi qarorgoh oldida so‘zlagan nutqida Starmer o‘zi rahbarlik qilgan hukumatning yutuqlarini sanab o‘tgan. Shu bilan birga, partiyada unga nisbatan ishonchsizlik paydo bo‘lganiga ishora qilgan. O‘zining ta’kidlashicha, so‘nggi vaqtlarda partiya ichida «u partiyani keyingi umumiy saylovlarga olib borish uchun qanchalik munosibligi» haqida savollar tobora ko‘proq ko‘tarila boshlangan.
«Men bu savolga javobni partiyamning parlamentdagi fraksiyasidan eshitdim va bu javobni sharaf bilan qabul qilaman», – degan Starmer.
U Leyboristlar partiyasi ijroiya qo‘mitasidan yangi rahbarni saylash jarayonini tashkil etishni so‘raganini ma’lum qilgan: bu jarayon 9 iyulda boshlanib, 16 iyulgacha, parlament a’zolari yozgi ta’tilga ketgunga qadar yakunlanishi kerak.
Bir kun oldin hukumatning yuqori martabali vakili Starmer «o‘yin tugagani»ni tushunishi va «o‘z merosini qanday saqlab qolish» haqida o‘ylayotganini aytgandi. The Observer’ning leyboristlar partiyasidagi manbasi shunday degandi: «Bosh vazir iste’foga chiqish zaruratiga ko‘ngandek ko‘rinmoqda. U shafqatsiz reallikka duch keldi: endi qo‘llab-quvvatlov yo‘q. Haqiqat shundaki, hamma hozirgi vaziyat endi yashovchan emasligini tushunadi».
Bundan tashqari, o‘z kabinetidagi besh nafar vazir undan qachon iste’foga chiqishini so‘ragan. Ular orasida transport vaziri Haydi Aleksandr, tashqi ishlar vaziri Ivett Kuper va ichki ishlar vaziri Shabana Mahmud ham bor, deb yozgandi The Telegraph.
Starmerning bayonotidan ko‘p vaqt o‘tmay Endi Byornam hukumatni boshqarish niyatidaligi va o‘z nomzodini Leyboristlar partiyasi rahbarligi uchun ilgari surmoqchi ekanini ma’lum qildi.
U o‘z bayonotida Starmerga partiyaga rahbarlik qilgani uchun minnatdorchilik bildirgan va «mamlakat barqarorlik, jiddiylik va eng muhim masalalarga doimiy e’tiborni kutishi»ni ta’kidlagan. «Mamlakat aynan shunga ega bo‘ladi», – deya va’da qildi u.
Leyboristlar partiyasida ko‘pchilik Byornam Nayjyel Faraj boshchiligida mashhurlashib borayotgan o‘ng qanotdagi populistik Reform UK partiyasi tahdidini yengib o‘tishga yordam beradigan figura sifatida qaramoqda: sotsiologlar fikricha, islohotchilar mamlakatdagi eng ko‘p tarafdorlarga ega siyosiy kuch bo‘lib qolmoqda.
Mavzuga oid
Meykerfild okrugidagi saylovda Byornam Reform UK nomzodini katta ustunlik bilan mag‘lub etdi, holbuki mazkur regionda islohotchilar partiyasining reytingi yuqori edi.
Buyuk Britaniyadagi keyingi umummilliy saylovlar 2029 yil avgustida o‘tkazilishi rejalashtirilgan, shuning uchun leyboristlar o‘sha vaqtgacha yana saylovchilar mehrini qozonishga umid qilmoqda.
Starmer 7 may kuni o‘tkazilgan mahalliy saylovlar Leyboristik partiya uchun muvaffaqiyatsiz yakunlanishi oqibatida lavozimini tark etmoqda, o‘shanda o‘ng qanotdagi leyboristlar ham, konservatorlar ham jiddiy yo‘qotishlarga uchrab, ovozlarning katta qismini Reform UK partiyasiga, shuningdek, qisman Yashillar partiyasiga boy berdi.
Starmerning iste’fosi shuni anglatadiki, Buyuk Britaniyada so‘nggi o‘n yillik davrda yettinchi bosh vazir ishlaydi.
Starmerdan norozilik
Buyuk Britaniyada Kir Starmer boshchiligidagi hukumat 2024 yil iyul oyi boshida o‘tkazilgan umummilliy saylovlar orqali hokimiyatga kelgandi. Bu saylovda Leyboristlar partiyasi bungacha ko‘p yillar mobaynida mamlakatni boshqarib kelgan konservatorlarga qaqshatqich zarba bergan hamda parlamentga rekord miqdordagi deputatlarni olib kelgandi.
Qariyb ikki yillik faoliyati davrida Starmer kabineti mamlakatga noqonuniy immigratsiya ko‘lamini sezilarli darajada kamaytirishga muvaffaq bo‘ldi. Bu mavzu ko‘plab saylovchilar uchun muhim bo‘lib, britaniyaliklarning ko‘pchiligi aynan migrantlarga qarshi kun tartibini dasturining asosiy bandiga aylantirgani tufayli Reform UK tarafdoriga aylanmoqda. Starmerning hukumati Milliy sog‘liqni saqlash tizimi ko‘rsatkichlarini yaxshilaganini ham o‘z yutuqlaridan biri sifatida keltiradi – bu ham Buyuk Britaniya ichki siyosatidagi muhim masalalardan biri hisoblanadi.
Ammo o‘tgan yil yozidan Starmerning obro‘si tusha boshlagandi, chunki u saylovchilarni mamlakatdagi iqtisodiy vaziyatni yaxshilashga qodirligiga ishontira olmadi.
Hozirgi hukumatning boshqaruv davri Donald Trampning hokimiyatga qaytishiga to‘g‘ri keldi, u esa butun dunyo bilan savdo urushini boshladi va Yevropani Vladimir Putin Rossiyasi va boshqa qiyinchiliklardan himoya qilishdagi xarajatlarni qisqartirishga qaror qildi, bu esa Yevropaning asosiy mamlakatlaridan biri bo‘lgan Britaniyadan mudofaa uchun qo‘shimcha xarajatlarni talab qildi, deb yozgandi BBC sharhlovchisi Aleksey Kalmikov.
Shu yil fevral oyi oxirida esa AQSh va Isroil Eronga qarshi urush boshladi, natijada Ho‘rmuz bo‘g‘ozi yopilib qoldi. Bu esa butun dunyo bo‘ylab energiya qimmatlashishi hamda inflatsiya ko‘tarilishiga olib keldi.
BBC muxbiri Yuri Vendikning yozishicha, Kir Starmerning muxoliflarining asosiy e’tirozi shundaki, ularning fikricha, bosh vazir mamlakatni qayerga olib borish va iqtisodiyotni qanday qilib ko‘tarish bo‘yicha qat’iy qarashlarga ham, shunga mos ravishda aniq harakat dasturiga ham ega emas.
Bundan tashqari, Starmerning kabineti bir necha mojarolarga aralashib qoldi, jumladan, pedofiliya uchun qamalgan Jyeffri Epshteyn bilan do‘stona aloqalarga ega bo‘lgan lord Piter Mandelson Buyuk Britaniyaning AQShdagi elchisi lavozimiga tayinlanishi ham katta shov-shuvlarga sabab bo‘ldi.
7 may kungi saylovlardan keyin Leyboristlar partiyasining bir qancha deputatlari yangi yetakchini, o‘z o‘zidan hukumatning yangi rahbarini tanlash bo‘yicha jarayonni boshlashga chaqirib chiqishdi. 11 iyun kuni esa mamlakat mudofaa vaziri Jon Hili va uning o‘rinbosari Alister Karns iste’fo berishdi: ular mudofaa sohasiga investitsiya kiritish rejasi «ushbu xavfli davrda mamlakat mudofaasi uchun zarur bo‘lgan darajadan ancha pastligi»ni ta’kidlashdi.
Endi Byornam haqida nimalar ma’lum?
Endi Byornam
Foto: EPA
Leyboristlar siyosatining 56 yoshli faxriysi Byornam, YouGov kompaniyasi o‘tkazgan so‘rovlarga ko‘ra, mamlakatdagi eng mashhur siyosatchi hisoblanadi. Hozirgi bosh vazir Kir Starmer esa bu reytingda 21-o‘rinda qayd etilgan.
Byornam 16 yil mobaynida Jamoalar palatasi deputati bo‘lgan hamda Toni Bler va Gordon Braun hukumatlarida turli lavozimlarni egallagan.
2017 yilda u Katta Manchester merligi uchun saylovda g‘olib chiqadi – bu uch millionga yaqin kishi yashovchi aglomeratsiya – Jamoalar palatasi deputatligini tark etadi. Shundan buyon ikki marta merlikka qayta saylanadi, har safar raqiblarini katta ustunlik bilan ortda qoldiradi.
Jurnalistlar va boshqa siyosatchilar uni koronavirus pandemiyasi davrida «Shimol qiroli» deb atay boshlashgan, o‘shanda u norasmiy tarzda Angliyaning butun shimoliy yarim qismi rahnamosiga aylanib, London bilan, o‘sha paytdagi Torilar hukumati bilan lokdaunlar va pandemiyaga qarshi boshqa choralar yuzasidan keskin bahs olib borgan.
Shu bilan birga, BBC siyosiy sharhlovchisi Laura Kyunsbergning tushuntirishicha, Leyboristlar partiyasidagilarning ko‘pchiligi Byornamni hukumat rahbari sifatida tasavvur qila olmayapti. Hukumat vazirlaridan biri Mayk Tap muxbir bilan suhbatda hech qachon Byornem bilan uchrashmaganini va «uning siyosiy qarashlaridan bexabarligi»ni aytgan.
Starmerning tarafdorlaridan biri esa Byornam saylovoldi kampaniyasi vaqtida murakkab savollarga javob berishga to‘g‘ri kelganida «o‘zini yo‘qotib qo‘ygani»ni qayd etgan.
Shuningdek, 77 ming saylovchining fikri butun mamlakat taqdirini hal qiladigan qo‘shimcha saylov natijalariga ko‘ra rahbarni hokimiyatdan chetlashtirish pretsedenti borligi xavotir uyg‘otadi. Byornam bunday sharoitda umumiy saylovlardagi kabi xalq qo‘lloviga ega bo‘lmaydi.
Buyog‘iga nima bo‘ladi?
Leyboristlar partiyasi nizomiga ko‘ra, siyosatchi partiyaning yangi rahbariga aylanishi uchun quyidagi talablarga javob berishi kerak:
birinchidan, Jamoalar palatasi deputati bo‘lishi (Meykerfild okrugidagi saylov Byornamga shuning uchun kerak edi);
ikkinchidan, parlamentdagi fraksiya a’zolarining 20 foizi imzosini yig‘ishi (hozirda bu 81 deputat imzosi degani);
uchinchidan, partiyaga aloqador kamida uchta tashkilotning qo‘llab-quvvatloviga erishish, ulardan ikkitasi kasaba uyushmalari bo‘lishi kerak.
Leyboristlar partiyasiga 11 ta kasaba uyushmasi va yana bir qancha tashkilotlar a’zo. Partiya 126 yil muqaddam kasaba uyushmalari va sotsialistlar tashkilotlari tomonidan tashkil etilgan bo‘lib, kasaba uyushmalari uning hayotida hal qiluvchi rol o‘ynashda davom etmoqda: ular partiya g‘aznasiga badal to‘lab keladi va uning boshqaruv organlarida kvotalarga ega.
Nomzodlar ko‘rsatilgandan so‘ng partiyaning barcha a’zolari va affillangan tashkilotlar o‘rtasida ovoz berish jarayoni o‘tkaziladi.
Saylovlar o‘tkazilishi kerak bo‘lgan muddatlar ustavda ko‘rsatilmagan: ular to‘g‘risidagi qaror har safar partiyaning markaziy organlari tomonidan qabul qilinishi kerak.
