Karimov va Rahmon örtasida sovuqçilik. Buning sabablari nima edi?
|16:35 / 06.09.202549 39613 min
Qariyb 20 yil davomida Özbekiston va Tojikiston örtasidagi munosabatlarda çuqur ziddiyat hukm surdi. Ikki davlat çegaralari minalaştirilgan, suv zaxiralaridan foydalaniş böyiça dahanaki tortişuvlar odatiy holga aylangandi. Hatto qarindoşlar darajasidagi bordi-keldi taşriflari ham nihoyatda çeklangandi. Xöş, uzoq vaqt davom etgan özbek va tojik tomonlari örtasidagi ixtilofga sabab nima bölgandi?
2025 yil 12 fevral kuni Özbekiston va Tojikiston örtasida ittifoqçilik munosabatlari töğrisidagi şartnoma ratifikatsiya qilindi. Albatta, bu oxirgi yillarda olib borilgan yaxşi qöşniçilik diplomatiyasining katta yutuğidir. Çunki bir neça ön yillar Duşanbe va rasmiy Toşkent örtasidagi munosabatlarda çuqur ziddiyat hukm surgandi. Ikki davlat çegaralari minalaştirilgan, suv zaxiralaridan foydalaniş böyiça dahanaki tortişuvlar odatiy holga aylangandi. Hatto qarindoşlar darajasidagi bordi-keldi taşriflari ham nihoyatda çeklangandi. Xöş, uzoq vaqt davom etgan özbek va tojik tomonlari örtasidagi ixtilofga sabab nima edi?
Imomali Rahmon hokimiyatga kelişi
Ötgan asrning 90-yillari boşida qöşni Tojikiston ayançli fuqarolar uruşi girdobiga tuşib qoladi. Toğli Qoraboğdan köçirilgan armanlarga Duşanbeda yangi uy-joylar topşirilişi fonida norozilik boşlanib ketadi. Bu davrda mamlakatda non taqçilligi, şuningdek, şahar transporti töxtab qolgani Duşanbe va boşqa şaharlarda isyonkor kayfiyatni kuçaytirib yuborgandi. Şu tariqa, ayrim manbalarda 60 ming, ayrimlarida esa 80 ming inson hayotiga zomin bölgani aytiladigan içki etnik uruş boşlanib ketadi.
Foto: Sergey Jukov/TASS
Özbekiston hukumati qöşni respublikada davom etayotgan fuqarolar uruşida Imomali Rahmon boşçiligidagi xalq frontini qöllab-quvvatlaydi. Çunki konstitutsiyaviy tartib himoya qilinmasa, Tojikistondagi radikallaşgan guruhlar faoliyati Özbekistonga ham yoyilişi borasida xavotirlar bor edi. Yakunda rasmiy Toşkent va Moskvaning yordami hamda aralaşuvi bilan mamlakatda Imomali Rahmon boşçiligidagi hukumat tuziladi va 5 yil davom etgan uruş tugaydi.
Mavzuga oid
1998 yil yanvar oyida qilgan çiqişlaridan birida Tojikiston prezidenti oçarçilik davrida Özbekiston tomonidan katta miqdorda insonparvarlik yordami berilganini aytib ötgandi.
“Islom Abduğaniyeviç va butun özbek xalqi har kuni tojikistonliklar uçun Termizdan Kölobga 17 vertolyotda un jönatardi. Yaxşi eslayman, bolalar uçib ötayotgan vertolyotlarni sanardi: agar bugun 17 ta vertolyot qönsa, demak non zavodi işlaydi va ular oçlikdan ölmaydi”, degandi Imomali Rahmon.
Mahmud Xudoyberdiyev isyoni
1998 yilda Tojikistonning Leninobod viloyatida mamlakat mudofaa vazirligi brigadasi sobiq qömondoni Mahmud Xudoyberdiyev boşçiligidagi harbiylar isyon kötaradi. Polkovnik fuqarolar uruşi paytida dala qömondoni sifatida nom çiqargan, mahalliy aholi orasida obröyi baland edi. U boşçilik qilgan harbiy bölinma töğridan töğri prezident Rahmonga böysunar va qurolli islomiy muxolifatga qarşi kuraşda asosiy kuçlardan biri bölgan. Ammo Xudoyberdiyev 1997 yildagi Tojikistonda hukumat va muxolifat örtasida imzolangan tinçlik bitimini tan olmasligini e’lon qiladi.
Mahmud Xudoyberdiyev
Köp ötmay markaziy hukumatga qarşi isyon kötargan polkovnik öz tarafdorlari bilan mamlakatdan siqib çiqariladi. 1998 yil noyabrida esa Mahmud Xudoyberdiyev boşçiligidagi qurolli guruh Tojikistonning Xöjand viloyatidagi ba’zi ma’muriy binolar va Çkalovsk aeroportini işğol qiladi. Köp ötmay bu isyon hukumat qöşinlari tomonidan bostirilib, sobiq harbiylar mamlakat çegarasidan taşqariga siqib çiqariladi.
Rahmon va uning atrofidagilarda Mahmud Xudoyberdiyev ğalayonida Özbekiston iştiroki borligi haqida şubhalar paydo böla boşlaydi. 2000 yilda Özbekiston prezidentining Duşanbega rasmiy taşrifi çoğida, jurnalistlar bu borada Islom Karimovga savol beradi. Özbekiston rahbari bu iddaolarni qat’iyan rad etib, özbeklar va tojiklarni ikki tilda gaplaşadigan bir xalq deb ataydi.
Xudoyberdiyev qoçib ketganidan söng Tojikiston rasmiylari juda köp marta Özbekiston rahbariyatiga polkovnikni ekstraditsiya qiliş iltimosi bilan murojaat qilişadi. Rasmiy Toşkent esa 2001 yilning noyabr oyida Xudoyberdiyev safdoşlaridan biri bilan bölgan otişmada halok böldi, deya javob qaytargan.
Keyinçalik Tojikiston maxsus xizmatlari polkovnikning aniq manzilini bilişlarini aytib, bu ma’lumotni rad etadi. Şu tariqa Karimov va Rahmon munosabatlaridagi çuqur ziddiyatning poydevori paydo böladi.
Suv uruşi va Roğun GES
Markaziy Osiyo okean va dengizlardan olisda joylaşgan, qurğoqçil hudud bölgani sabab bu yerda suv manbalari strategik ahamiyat kasb etadi. Mintaqa davlatlari suv resurslari nuqtayi nazaridan ikkiga ajratiladi. Qozoğiston, Turkmaniston va Özbekiston kabi davlatlar “quyi oqim”, Tojikiston va Qirğiziston esa “yuqori oqim” mamlakatlar sifatida köriladi.
Ta’minot jihatdan birinçi guruhdagi mamlakatlar ikkinçi guruhdagi mamlakatlarga boğlangan. Xususan, Özbekistonda foydalanilayotgan jami suv resurslarining 20 foizi mamlakat içkarisida, 80 foizi esa qöşni Tojikiston va Qirğiziston hududida şakllanadi. Nisbatan kambağal hisoblanadigan “yuqori oqim”dagi uşbu ikki davlat GES va suv omborlari quriş orqali köproq elektr energiya işlab çiqariş va uni eksport qilişdan manfaatdor, bu esa mintaqadagi boşqa mamlakatlarda qişloq xöjaligini suv bilan ta’minlaşda jiddiy muammolarni keltirib çiqaradi.
Uşbu jihat köp yillar davomida Özbekiston va Tojikiston örtasidagi ziddiyat va kelişmovçilikning asosiy ildizi bölib keldi. SSSR parçalanganidan keyin 1997 yilda Qozoğiston, Özbekiston, Qirğiziston, Tojikiston va Turkmaniston örtasida energiya tizimlarining parallel işlaşi töğrisida şartnoma imzolangandi. Tizim elektr energiyaga mavsumiy talab va suvga ehtiyojlar özgarişlarini muvozanatlaştirişga imkon bergan. Tojikiston va Qirğiziston qişki vaqtda özidagi suv omborlarida suv yiğib, Qozoğiston, Turkmaniston va Özbekistondan elektr energiya va energiya zaxiralari (kömir va tabiiy gaz) olgan. Yozgi vaqtda Tojikiston va Qirğiziston yiğilgan suvni Özbekiston va Qozoğistonga yerlarni suğoriş uçun yönaltirgan. Ammo kelişuv 2002 yilda Qirğiziston elektr energiya narxini oşirişi, 2003 yilda Turkmaniston elektrga bölgan ehtiyojini özi qondirişga qaror qilişi natijasida buziladi. Uşbu holatda Tojikiston tomoni moliyaviy jihatdan imkoniyati yöq bölsa-da, Vaxş daryosi böyida Roğun GES qurilişi işlarini qayta işga tuşirişini e’lon qiladi. 2004 yilda Rahmon hukumati Rossiyaning “Rusal” kompaniyasi bilan şartnoma imzolaydi. Rasmiy Moskva loyihani moliyalaştirişni öz zimmasiga oladi.
Mazkur holat Özbekiston tomonining jiddiy e’tirozlariga sabab böladi. Rasmiy Toşkent Roğun suv ombori transçegaraviy daryolardagi suv oqimini çeklab qöyişi va bu qişloq xöjaligiga salbiy ta’sir körsatişidan xavotir bildira boşlaydi. Şuningdek, zilzila yuz beradigan bölsa, GES töğoni buziliş xavfi mavjudligi kun tartibiga olib çiqiladi. Özbekiston hukumati GES qurilişi xavfsizligini ekspertizadan ötkazişni sörab BMTga murojaat ham qiladi.
2005 yildagi Andijon voqealaridan keyin rasmiy Toşkent va Moskva özaro yaqinlaşadi. Ikki tomonlama munosabatlarning yaxşilanişi fonida Rossiya tomoni Roğun GES moliyalaştirilişini paysalga sola boşlaydi. Natijada 2007 yil sentabr oyida Tojikiston “Rusal” bilan hamkorlikni töxtatadi. Bunga rasmiy sabab sifatida loyihaning nazorat paketi böyiça kelişmovçilik keltirib ötilgan. Rasmiy Duşanbe esa boşqa moliyalaştiriş manbayini topiş va işlarni davom ettiriş harakatidan töxtamaydi.
2009 yil oxiridan boşlab Özbekiston Tojikistonga yuklarni, jumladan, Roğun GES qurilişi uçun möljallangan quriliş materiallari yuklangan poyezdlarni ötkazişni keçiktira boşlaydi. 2009-2010 yillarda Tojikiston uçun temiryöl tranzitining bir neça oylik blokadasi yuz berdi. 2011 yilda Özbekistondan Tojikistonga tabiiy gaz yetkazib beriş keskin qisqartiriladi va 2013 yildan butunlay töxtatilgan.
2012 yildagi çiqişlaridan birida Islom Karimov mintaqadagi ba’zi davlatlar deya Tojikistonga işora qiladi va suv resurslarini tösişda davom etsa, bu uruş keltirib çiqarişi mumkinligidan ogohlantiradi.
Roğun GES. Foto: Asia-Plus
Roğun GES haqida qisqaça töxtaladigan bölsak, uning qurilişi 1976 yilda boşlangan, ammo SSSR parçalangaç, iş töxtab qolgan. 2000-yillar boşida loyihani davom ettiriş böyiça jiddiy urinişlar bölsa-da, buning uddasidan çiqilmadi. Faqatgina 2016 yil, Karimov vafotidan keyin işlar oldinga siljiy boşlagan. Xususan, gidroelektr stansiyaning birinçi bloki 2018 yilning noyabr oyida, ikkinçisi esa 2019 yil iyun oyida işga tuşirildi. Oltita blokdan iborat loyihani töliq yakunlaş eng yaxşi holatda 2029 yilga boribgina yakunlanişi mumkin. Balandligi 335 metr bölgan inşoot dunyodagi eng baland töğon hisoblanib, Roğun GESdagi 6 ta agregat işga tuşirilişi 13-17 milliard kilovatt-soat elektr energiyasi işlab çiqariş imkonini berişi mumkin.
Çegaralar minalaştirilişi
Mustaqillikdan keyingi yillarda mintaqadagi eng oğriqli muammolardan biri – davlatlararo bahsli çegara masalasi bölgan. Jumladan, yuzlab yillar davomida özbeklar ham, tojiklar ham çegara hududlarda birga yaşab kelişgan. Ularning köpçiligi nafaqat qöşni, balki qarindoşlik aloqalari bilan ham boğlangan. Çegaraning katta qismi na delimitatsiya, na demarkatsiya qilingan edi.
1999 yilda tojik-özbek çegarasi Özbekiston hukumati qarori bilan bir tomonlama tartibda, rasmiy versiyaga köra, terrorçilik guruhlari kirib kelişining oldini oliş maqsadida minalaştiriladi.
Foto: Sputnik
Özbekistonning geografik joylaşuvi mamlakat hududi orqali Tojikistonga olib boruvçi temiryöl va avtomobil yöllarini mutlaq nazorat qiliş imkonini beradi. Ikki tomonlama munosabatlar keskinlaşgan paytda temiryöl yuklarini Özbekiston çegarasida uşlab qoliş holatlari köp kuzatilgan. Özbekiston hukumati esa Qamçiq dovoni orqali Toşkent va Namangan şaharlarini boğlaydigan yangi temiryöl quriş rejasi ustida jiddiy işlay boşlaydi. Bu loyiha sovetlar davridan qolgan Tojikiston şimolini kesib ötgan eski temiryöl örnini egallardi va rasmiy Duşanbega boğliqlikni yöqotardi.
Ikki tomonlama munosabatlar keskinlaşişi fonida 2001 yildan Özbekiston va Tojikiston örtasida viza rejimi joriy etildi (bu tartib 2018 yildagina bekor qilindi). 2012 yildan boşlab esa ta’mirlaş işlari bahonasida Tojikiston bilan çegaradagi nazorat-ötkaziş punktlaridan 9 tasi yopiladi. Faqat 2017 yilga kelibgina ikki mamlakat poytaxtlari örtasidagi aviaqatnovlar qayta tiklanadi, 2019 yildan esa çegaradagi barça 17 ta nazorat-ötkaziş punktlari işlay boşladi.
Çegaradagi muammolar iqtisodiy munosabatlarga ham jiddiy ta’sir körsatgan. Masalan, ikki davlat örtasidagi özaro savdo hajmi 2007 yildagi 300 million dollardan 2014 yilda 2,1 million dollargaça qisqargan.
Karimov va Rahmonning şaxsiy munosabatlari
Islom Karimov va Imomali Rahmon örtasidagi şaxsiy munosabatlar yomon bölib, ular juda köp fundamental masalalarda özaro kelişa olişmagan. Masalan, Tojikiston rahbari 1998 yildan 2018 yilgaça bölgan 20 yillik davrda biror marta Özbekistonga rasmiy davlat taşrifi bilan kelmagan.
Fransiyaning Le Point jurnali 2005 yilda Qozoğistonda Karimov va Rahmon örtasidagi muştlaşiş darajasigaça borgan jiddiy ixtilof bölgani, ularni Qozoğistonning öşa paytdagi prezidenti Nursulton Nazarboyev ajratib qolgani haqida yozgandi. Ammo bu ma’lumotni boşqa manbalar orqali tasdiqlaşning imkoni yöq.
2014 yilga kelib özaro munosabatlardagi keskinlik biroz pasayadi. Öşa yilning sentabr oyida Karimov boşçiligidagi Özbekiston delegatsiyasi Duşanbe şahrida bölib ötgan Şanxay hamkorlik taşkiloti sammitida iştirok etadi. Davlat rahbarlari örtasida ikki tomonlama uçraşuv ham ötkaziladi.
Foto: Mixail Klimentev/ RIA Novosti
2016 yilning iyul oyida Toşkentdagi ŞHT sammiti doirasida Karimov va Rahmon yana özaro muzokaralar ötkazadi. Bu ularning oxirgi yuzma-yuz uçraşuvi bölib qoldi. Öşa yil sentabrida Özbekiston birinçi ma’muriyatining rahbari vafot etadi. Tojikiston prezidenti ham Özbekistonga taşrif buyurib, Karimovning dafn marosimida qatnaşadi.
