Isroilning Turkiyaga bosimi: genotsidni yashirish uchun boshqalarni ayblash siyosati

28 iyul kuni Isroil hukumati “Usmoniylar davrida armanlar genotsid qilingan” degan qarorga keldi. Hujjatni Isroil tashqi ishlar vaziri Gideon Saar taqdim qilgan, uning tashabbusini kabinetdagi barcha vazirlar bir ovozdan qo‘llagan. Qaror Knesset tomonidan ma’qullansa, Isroilning to‘liq davlat pozitsiyasiga aylanadi. Knesset bu qarorni qo‘llashi ehtimoli yuqori.

Isroil davlati tashkil topganiga 78 yil bo‘layotgan ekan, Isroil bu qarorni birinchi marta qabul qilmoqda. O‘tmishda parlamentda mana shunday tashabbuslar ko‘tarilganda ham, Isroil Tashqi ishlar vazirligi va boshqaruv kabineti bu tashabbuslarni bloklagan, “Turkiya bilan aloqalarimizga putur yetadi” deb tushuntirgan. Xo‘sh, hozir nima o‘zgardi, mintaqa davlatlarining bu voqeaga munosabati qanday bo‘lmoqda?

Birinchidan, Armanistonning munosabati. Armaniston bosh vaziri Pashinyan: “Bu ziddiyatlarga tortilish hozirgi vaqtda Armanistonning manfaatlariga to‘g‘ri kelmaydi” deya, ohista shaklda Isroil tashabbusini qo‘llamagan. “Genotsid” davosini inkor ham qilmagan, lekin Isroilga rahmat ham aytmagan. Buning sabablari bor. Keyingi 5-6 yilda Armanistonning asosiy geosiyosiy vazifasi – mintaqa davlatlari bilan munosabatlarni normallashtirish, shu orqali oldingi yarim izolyatsiya holatidan chiqish, Rossiyaga qaramlikdan qutulish va hokazolardan iborat. Buning uchun Armaniston Ozarboyjon bilan tinchlik bitimi imzolash niyatida, Turkiya bilan munosabatlarni normallashtirishga intilmoqda. Ya’ni Kavkazdagi geosiyosiy vaziyat mutlaq boshqacha.

Qolaversa, Armaniston Isroilga ishonmaydi, o‘zining asosiy raqibi Ozarboyjonning ittifoqchisi deb biladi. Armaniston jamiyati ham “biz armanlarning o‘tmishdagi fojiamizni qurol, instrument sifatida ishlatishlari – achinarli, aslida Isroilning armanlarga hech qanday qiziqish joyi yo‘q” degan ohang ancha kuchli. Armaniston jamoatchiligida “bu masala – Armaniston va Turkiya o‘rtasida kelishib olinadigan, ikki taraflama masaladir” degan qarash ham keng tarqalgan.

Ikkinchidan, Ozarboyjon. Keyingi yillardagi Turkiya va Isroil o‘rtasidagi dushmanona ohangning oshib borishi, rasmiy Boku geosiyosatida kuchli ziddiyat shakllantirdi. Ozarboyjon uchun birinchi raqamli strategik ittifoqchi Turkiya bo‘lsa, Isroil ham juda yaqin ittifoqchilardan hisoblanadi. Endi, keyingi yillardagi Turkiya va Isroil dushmanchiligi ohanglari fonida, Boku bir tomonni tanlashi kerak edi. Va tanladi ham. Bu albatta Turkiya bo‘ldi. Ozarboyjon allaqachon “Bir xalq – ikki davlat” tamoyili asosida Turkiya bilan strategik birlashuvni amalga oshirmoqda, ikki davlar harbiy tuzilmalari o‘rtasidagi integratsiya kuchaymoqda.

Isroilning “armanlar genotsid qilingan” degan da’volari fonida, Ozarboyjon Isroilga murojaat qilib: “Ehtirosga berilyapsiz, tarixiy va ilmiy faktlarni inkor qilyapsiz, bu ish o‘zingizga zarar keltirishi mumkin, fikringizdan qayting” degan ma’noda rasmiy bayonotlar berdi, va Turkiyaning yonini oldi.

Xo‘sh, Isroil nega aynan hozir Turkiyani “genotsid”da ayblayapti? Buning sababi – Isroilning o‘zi keyingi uch yil ichida 75 ming begunoh insonlarni: bolalar, ayollar, qariyalarni o‘ldirib, dunyo hamjamiyati tomonidan keskin qoralandi, xalqaro sudlarda genotsid ayblovi bilan javobgarlikka tortildi. Isroilning jinoyatlariga ko‘z yummagan, uni baralla gapirib kelgan davlatlardan biri esa Turkiya bo‘ldi. Shu sabab Isroil aynan hozir Turkiyaning o‘zini 1915 yilda bo‘lib o‘tgan voqealarda ayblamoqda, ya’ni bundan 111 yil oldin bo‘lgan voqealarni rasmiylashtirmoqda. Shuning uchun ham, bu “tarixiy faktlarni e’tirof etish” emas, balki sof va ochiq-oydin bosim instrumenti hisoblanadi, himoya taktikasi ekani ma’lum bo‘ladi. Chunki Isroil o‘zining genotsidini yashirish yoki ahamiyatini pasaytirish uchun ham Turkiyani ayblash taktikasiga o‘tdi.

Tarixiy voqealar, jarayonlar kompleks o‘rganilishi kerak. Jumladan, agar arman jamiyati turklarni ma’lum jinoyatlarda ayblar ekan, 1916-1919 yillarda Turkistonda, ayniqsa Farg‘ona vodiysida arman dashnoqlari tomonidan sodir qilingan va “genotsid” yoki “insoniyatga qarshi jinoyat” sifatida talqin qilinishi mumkin bo‘lgan voqealar ham keng o‘rganilishi kerak bo‘ladi. Ma’lumot uchun, mazkur qirg‘inlarda halok bo‘lgan tinch aholi – turkistonliklar soni 35 ming nafarni tashkil etishi aytiladi.