Saudiya Arabistoni, Turkiya va Pokiston bir davlatga qilingan qurolli hujumni uchalasiga qarshi tajovuz deb baholash to‘g‘risida bitim imzoladi. Bu esa Yaqin Sharqda yangi harbiy alyansni vujudga keltirdi. Alyansning amaliy maqsadi borasida tahlilchilar yakdil fikrda emas, ammo kelishuv uchta davlat: AQSh, Isroil va Eronga qaratilgan signal ekani haqida konsensus mavjud.
Mavzu muhokamasi – Kun.uz'ning jonli efirdagi “Geosiyosat” dasturida.
Kamoliddin Rabbimov, siyosatshunos: Saudiya Arabistoni, Turkiya va Pokiston o‘rtasida imzolangan kelishuv uch davlatning mudofaa va xavfsizlik sohasidagi hamkorligini yangi bosqichga olib chiqadi. Uning asosiy mazmuni shundan iboratki, uch davlatdan biriga qarshi qurolli hujum boshqa ikki davlatga ham qarshi tajovuz sifatida baholanadi. Shu jihatdan kelishuvni ayrim G‘arb OAVlari va xalqaro tahlilchilar “musulmon NATOsi” deb atay boshladi. Hozircha kelishuv uch davlat bilan cheklangan. Biroq kelgusida boshqa mamlakatlarning ham unga qo‘shilishi ehtimoli mavjud. Xususan, Misr nomi tilga olinmoqda. Uch davlat vakillari ham kelajakda yangi ishtirokchilar uchun eshiklar ochiqligini bildirgan.
Bu pakt kimga qarshi qaratilgan, degan savolga keladigan bo‘lsak, uch davlatning munosabati turlicha bo‘lgan davlatlar mavjud. Ular orasida raqib, strategik dushman va mintaqadagi murakkab munosabatlarga ega yirik davlatlar bor.
Pakt imzolanganidan so‘ng Eron parlamentining xavfsizlik qo‘mitasi rahbari Saudiya Arabistoniga murojaat qilib, ushbu kelishuv uning xavfsizligini ta’minlay olmasligini ta’kidladi. Uning fikricha, Saudiya avval AQSh bilan xavfsizlik sohasida hamkorlik qilgan bo‘lsa-da, bu munosabatlar mamlakatni barcha tahdidlardan himoya qila olmadi. Shu sababli yangi pakt ham, agar Ar-Riyod o‘zining geosiyosiy yondashuvini o‘zgartirmasa, kutilgan natijani bermasligi mumkin.
Biroq Eron Tashqi ishlar vazirligi matbuot kotibi Ismoil Bag‘oviy bu masalada ancha yumshoq pozitsiyani bildirdi. U uch davlat o‘rtasidagi kelishuv Eron uchun tahdid emasligini aytdi. Bag‘oiy Saudiya Arabistoni, Turkiya va Pokiston bilan Eronning diniy o‘zligi, tarixiy xotirasi va sivilizatsion aloqalari mustahkam ekanini ta’kidladi. Demak, Tehronning rasmiy pozitsiyasida ushbu pakt Eronga qarshi qaratilmagani ko‘rsatilmoqda.
Turkiya, Saudiya va Pokistonning so‘nggi yillardagi siyosatini tahlil qiladigan bo‘lsak, ular o‘rtasidagi harbiy kelishuv kimga qaratilgan degan savolga javob topish mumkin. Isroilning sobiq bosh vaziri Naftali Bennet avvalroq “Erondan keyingi navbat Turkiyaga bo‘ladi”, degan fikrni bildirgan edi. Bugungi kunda Isroil OAVlarida ham Turkiya tobora ko‘proq mintaqadagi asosiy raqiblardan biri sifatida tasvirlanmoqda. Pokiston esa o‘zining rasmiy bayonotlarida Isroilni musulmon dunyosi uchun asosiy tahdidlardan biri sifatida ko‘rsatib kelmoqda.
Saudiya Arabistonining Isroil bilan munosabatlari ham so‘nggi yillarda jiddiy o‘zgarishlarni boshdan kechirdi. Ar-Riyod Ibrohim kelishuvlariga qo‘shilish masalasini ko‘rib chiqayotgan edi. Biroq 2023-yil 7 oktyabrdan keyingi voqealar fonida bu jarayon to‘xtadi. Saudiya Arabistoni Isroil bilan normalizatsiya masalasida Falastin davlati tashkil etilishi va boshqa shartlarni ilgari surdi. Shu nuqtayi nazardan qaraganda, uch davlatning bugungi siyosiy pozitsiyalarida umumiy jihat bor, ular mintaqadagi asosiy xavfsizlik muammolaridan biri sifatida Isroil omilini ko‘rmoqda.
Shuning uchun Saudiya Arabistoni, Turkiya va Pokiston o‘rtasidagi paktni, avvalo, Isroilga berilgan signal sifatida baholash mumkin. Ammo bu kelishuv faqat Isroilga qaratilgan signal emas. U AQShga ham muhim geosiyosiy ishora vazifasini bajaradi. Saudiya Arabistonining so‘nggi yetmish yillik xavfsizlik tizimida AQSh alohida o‘rin tutib kelgan. Vashington Ar-Riyodga harbiy, moliyaviy va texnologik ko‘mak ko‘rsatib, podshohlik xavfsizligining asosiy kafolatlaridan biriga aylandi. Biroq so‘nggi yillarda Saudiya Arabistoni o‘z mudofaa va tashqi siyosatini faqat AQShga bog‘lab qo‘yishdan voz kechib, muqobil hamkorliklarni rivojlantirmoqda. Buni Saudiya Arabistonining Xitoy va Rossiya bilan aloqalarini kengaytirayotgani, shuningdek, AQSh bilan munosabatlarda yanada mustaqil pozitsiya egallayotganidan ham ko‘rish mumkin.
Shu fonda Vashingtonning Riyodni o‘z strategik orbitasida saqlab qolishga urinayotgani ham ko‘zga tashlanadi. Xususan, AQSh Saudiya Arabistonining tinchlik maqsadlaridagi yadroviy dasturini qo‘llab-quvvatlash masalasini ko‘rib chiqmoqda. Bu Saudiya Arabistonining xavfsizlik va energetika siyosatidagi yangi bosqichdan dalolat beradi. Demak, uch tomonlama paktning kamida uchta asosiy geosiyosiy signali mavjud.
Birinchisi, Eronga signal. Uch davlat Tehronni bevosita dushman sifatida ko‘rsatmayapti, biroq Eronning mintaqadagi qurolli guruhlar, jumladan, Iroq, Yaman va boshqa hududlardagi ittifoqchilari orqali ta’sirini kengaytirishiga nisbatan ehtiyotkor munosabat bildirmoqda.
Ikkinchisi, Isroilga signal. Turkiya, Saudiya Arabistoni va Pokiston mintaqaviy xavfsizlik masalalarida o‘zaro harbiy hamkorlikni kuchaytirayotganini va ulardan biriga qarshi tajovuz bo‘lsa, qolgan ikki davlat ham uning yonida turishini ko‘rsatmoqda. Ya’ni mintaqa xavfsizligi masalasida yangi kollektiv mexanizm shakllanmoqda.
Uchinchisi, AQShga signal. Yaqin Sharq xavfsizligi faqat Vashington kafolatlariga tayanib qolmasligi kerak. Mintaqadagi yirik davlatlar o‘z xavfsizlik arxitekturasini mustaqil ravishda shakllantirishga urinmoqda.
Shu sababli Saudiya Arabistoni, Turkiya va Pokiston o‘rtasidagi kelishuvni oddiy uch tomonlama mudofaa pakti sifatida emas, balki Yaqin Sharq va kengroq musulmon dunyosida xavfsizlik arxitekturasi qayta shakllanayotganining muhim belgisi sifatida ko‘rish mumkin.
Hamza Boltayev, afg‘onshunos: NATO xavfsizlikni ta’minlashga qaratilgan harbiy-siyosiy va mafkuraviy arxitektura sifatida mustahkam shakllangan. U tashkil topganidan boshlab Sovet Ittifoqi va kommunistik tuzumga qarshi G‘arb davlatlarining kollektiv mudofaa tizimini yaratishni maqsad qilgan. Uning asosiy tayanchlaridan biri – mafkuraviy birlik, ya’ni G‘arbning liberal-demokratik va kapitalistik modelini himoya qilish edi.
Bugungi kunda Turkiya, Saudiya Arabistoni va Pokiston o‘rtasidagi kelishuvni ayrim OAVlar “musulmon NATOsi” deb atamoqda. Ammo bu uch davlat o‘rtasida NATOdagi kabi umumiy mafkuraviy asos mavjudmi? Menimcha, hozircha bunday umumiy mafkuraviy platforma haqida gapirish qiyin.
Ba’zilar bu kelishuvni “sunniy blok” deb ham atamoqda. Biroq bu ta’rif ham hozircha to‘liq asoslangan emas. Chunki agar uni diniy mezon asosida shakllangan sunniy blok deb qarasak, Pokistonning Eron bilan munosabatlari ancha yaxshi ekanini, Pokiston aholisining 10-15 foizi shialar ekanini ham hisobga olishimiz kerak. Demak, tashkilotning mafkuraviy va geosiyosiy chegaralari hali aniq shakllanmagan.
Hozircha mutaxassislar, jumladan, turkiyalik va pokistonlik ekspertlar hamda Saudiya Arabistoni vakillari bu kelishuv sof mudofaa xarakteriga ega ekanini ta’kidlamoqda. Ammo uni amalda qanday ishlatish, tomonlar qanday majburiyatlarni o‘z zimmasiga olishi va yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan xavflarga qarshi kurashda har bir davlat qanday imkoniyat bilan ishtirok etishi masalalari ochiq qolmoqda.
Masalan, Pokistonning o‘z mintaqasida Hindiston va Afg‘oniston bilan munosabatlari keskin. 2025-yil may oyida Hindiston bilan jiddiy harbiy to‘qnashuv yuz berdi. Afg‘oniston bilan bog‘liq xavfsizlik muammolari ham hanuz saqlanib qolmoqda. Shunday vaziyatda kelajakda Pokistonga qarshi harbiy mojaro yuzaga keladigan bo‘lsa, Turkiya va Saudiya Arabistoni qay darajada yordam beradi va ularning majburiyatlari qanchalik aniqligi haqida savollarga hozircha javob yo‘q.
Ikkinchi muhim masala, Turkiyaning G‘arb xavfsizlik va iqtisodiy infratuzilmalariga chuqur integratsiyalashganidir. Agar kelajakda Turkiya va Isroil o‘rtasidagi munosabatlar yanada keskinlashsa, Pokiston va Saudiya Arabistoni qanchalik darajada Turkiyani qo‘llab-quvvatlaydi va bunday vaziyatda ular AQShning yuziga oyoq qo‘yib Isroilga qarshi qanchalik harakat qila oladi – bu ham hali ochiq. Shu sababli, mening fikrimcha, bu kelishuvni hozircha shakllanishning dastlabki bosqichidagi xavfsizlik mexanizmi sifatida baholash to‘g‘riroq.
Keyingi bosqichda tomonlar qanday majburiyatlarni zimmasiga olishi, harbiy mojaro yuzaga kelgan taqdirda qanday harakat qilishi va har bir davlat o‘z harbiy salohiyatidan kelib chiqib qanday hissa qo‘shishi aniq bo‘lishi kerak. NATO bilan taqqoslashga esa hozircha shoshilmaslik lozim. NATO bugungi tizimiga birdaniga kelmagan. Tashkilot o‘nlab yillar davomida shakllanib, kollektiv mudofaa mexanizmlarini, qo‘mondonlik tizimini, harbiy standartlarini va o‘zaro majburiyatlarini bosqichma-bosqich takomillashtirdi. Saudiya Arabistoni, Turkiya va Pokiston o‘rtasidagi kelishuv esa endigina amaliyotga kirib kelmoqda.
Alyansning huquqiy mexanizmlari, harbiy majburiyatlari va kelgusidagi amaliy choralari hali shakllanish jarayonida. Bundan tashqari, uch davlat o‘rtasida umuman qarama-qarshilik yoki manfaatlar to‘qnashuvi yo‘q deb bo‘lmaydi. Ularning tashqi siyosiy ustuvorliklari, mintaqaviy manfaatlari va boshqa davlatlar bilan munosabatlarida farqlar mavjud. Bu masalalar ustida ham hali ishlash kerak.
Suhbatni YouTube’dagi “Geosiyosatkunuz” kanalida to‘liq tomosha qilishingiz mumkin.
