Ukrainaning Rossiya energetika infratuzilmasiga qarshi dron hujumlari Markaziy Osiyo energetika bozorida jiddiy o‘zgarishlarni yuzaga keltiryapti. Uzoq muddatda Rossiya mintaqadagi ta’sir vositalari va bozor ulushidan ayrilishi mumkin, Markaziy Osiyo davlatlari yoqilg‘i ta’minoti manbalarini diversifikatsiya qilishga shoshilmoqda, deya yozadi Eurasianet nashri.
Ukrainaning Rossiya neftni qayta ishlash zavodlariga uyushtirayotgan takroriy hujumlari sababli Kreml ichki bozorda tobora kuchayib borayotgan tanqislikni yumshatish uchun benzin va aviatsiya yoqilg‘isi kabi neft mahsulotlari eksportini cheklashga majbur bo‘ldi. Bu esa Markaziy Osiyo davlatlarini kuz-qish mavsumida yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan energetik inqirozning oldini olish uchun muqobil ta’minot manbalarini izlashga undayapti.
Shu paytgacha Qirg‘iziston va Tojikiston yoqilg‘i ta’minotining qariyb 90 foizini Rossiya hisobidan qoplab kelgan. Joriy vaziyatda Rossiyaga ta’minotchi sifatida avvalgidek tayanib bo‘lmaydi. Masalan, iyul oyi oxirida Rossiya Qirg‘izistonning yil oxirigacha bo‘lgan ehtiyojini qoplash uchun zarur bo‘lgan yoqilg‘ining atigi yarmini yetkazib berishga rozi bo‘ldi. Bu oyiga taxminan 100 ming tonna neft mahsulotini tashkil etadi.
Yetishmayotgan hajmni qoplash uchun rasmiy Bishkek O‘zbekiston va Qozog‘iston yoqilg‘i yetkazib berish bo‘yicha kelishuvlarga erishdi. Shuningdek, Belarus va Xitoydan ham import amalga oshirilyapti. Qirg‘iziston rasmiylari qo‘shimcha yoqilg‘i olish bo‘yicha Turkiya va Yevropa Ittifoqi bilan ham muzokara olib bormoqda.
Bundan tashqari, Qirg‘iziston hukumati ma’lum darajada o‘zini o‘zi ta’minlash imkoniyatini yaratishga ham harakat qilmoqda. Shu maqsadda yiliga qariyb 450 ming tonna neft mahsulotlari ishlab chiqarishga qodir zavod qurilishi loyihasi jadallashtirilgan. Bu hajm mamlakat yillik talabining qariyb chorak qismini qoplashga yetadi. Zavod 2026-yil oxiridayoq ishga tushirilishi mumkin.
Reuters xabariga ko‘ra, Tojikiston iyul oyida Turkmaniston, O‘zbekiston va Qozog‘istondan yoqilg‘i importini uch baravarga oshirib, 34 ming tonnaga yetkazgan. Iyun oyida bu ko‘rsatkich ancha past bo‘lgan. Shu bilan birga, Rossiyadan benzin yetkazib berish qariyb ikki baravarga kamayib, 14 ming tonnagacha qisqargan. Tojikiston rasmiylari ham Qozog‘iston va Xitoy bilan qo‘shimcha yoqilg‘i yetkazib berish bo‘yicha muzokara olib bormoqda. Energetika vazirligi iyul oyi boshida mamlakatdagi yoqilg‘i zaxiralari taxminan 60 kunga yetishini bildirgan.
Eurasianet’ning baholashicha, O‘zbekiston Rossiya energetikasiga yuqoridagi ikki davlatga nisbatan kamroq bog‘langan. Mamlakatning ichki imkoniyati oyiga 100 ming tonnagacha neft mahsulotlari ishlab chiqarish imkonini beradi. Bu ichki ehtiyojning qariyb 60 foizini qoplashga yetadi. Qolgan ehtiyojni ta’minlash uchun rasmiy Toshkent ham yoqilg‘i yetkazib beruvchilarini diversifikatsiya qilishga majbur bo‘lyapti. Bu borada Gruziya, Iroq va boshqa davlatlar bilan kelishuvlarga erishilgan.
O‘zbekiston rasmiylari uchun ayni paytdagi asosiy muammolardan biri - aviatsiya yoqilg‘isiga talabning keskin oshishi. Rasmiy bayonotda geosiyosiy vaziyatning keskinlashuvi sababli Markaziy Osiyo hududi orqali amalga oshirilayotgan parvozlar soni ortgani keltiriladi. Urush davridagi sanksiyalar sharoitida xorijga sayohat qilayotgan rossiyaliklar uchun Toshkent muhim markazlardan biriga aylandi.
Yetkazib beruvchilarni diversifikatsiya qilishdan tashqari, Tojikiston va O‘zbekiston rasmiylari yangi ichki energiya zaxiralarini izlash bo‘yicha ishlarni ham kuchaytiryapti. Dushanbe geologik qidiruv ishlariga ko‘maklashish uchun Xitoy kompaniyalarini jalb qilgan. Toshkent ham o‘z imkoniyatlarini kengaytirmoqda. Jumladan, AQShning Schlumberger, ya’ni SLB kompaniyasi bilan hamkorlikda seysmik ma’lumotlarni qayta ishlash markazini tashkil etish rejalashtirilmoqda.
Qozog‘iston va Turkmaniston neft mahsulotlari bo‘yicha o‘zini o‘zi ta’minlay oladi. Har ikki davlat qo‘shni mamlakatlarga qo‘shimcha yoqilg‘i eksport qilishdan daromad ham olyapti.
Rossiya-Ukraina urushi qancha uzoq davom etsa, Markaziy Osiyoda shakllanayotgan yangi yoqilg‘i ta’minoti tizimlari shunchalik mustahkamlanishi mumkin. Bu esa uzoq muddatda Rossiya uchun yoqilg‘i bozorining sezilarli darajada qisqarishiga olib keladi. Natijada Kreml byudjetiga kelib tushadigan daromadlar ham kamayib boraveradi.
Rasmiy Moskvaning ayni paytdagi qiyinchiliklarini ko‘rsatuvchi yaqqol misollardan biri - Kreml rasmiylarining Qozog‘iston tomoni bilan Rossiya neftini Qozog‘iston zavodlarida qayta ishlash imkoniyati bo‘yicha muzokara olib borayotganidir.
Reuters’ning yozishicha, bunday kelishuv Rossiya neft mahsulotlarini Ukraina hujumlaridan himoya qilishi mumkin, biroq Kreml daromadlarining kamayishiga olib keladi. Dastlabki rejalarga ko‘ra, Qozog‘istonda qayta ishlangan neft mahsulotlari ichki bozorda sotilishi, shuningdek, Rossiyaga qayta yetkazib berilishi ko‘zda tutilyapti.
