Kremniy vodiysidagi rahbarlar qanday qilib farzandlarini texnologiyalardan asramoqda?
|18:29 / 18.08.20265 3369 min
Amerikadagi IT gigantlarning asosçilari öz oilalari haqida gapirganda texnologiyalarga nisbatan ehtiyotkorlikni oçiq namoyon qiladi. Ularning farzandlari uçun texnologiyalar – öqituvçi, enaga, çalğituvçi yoki doimiy hamroh emas. Texnologiya ularning hayotida deyarli yöqdek. Bolalarning zerikişi esa ijobiy baholanadi.
Foto: ShutterstockFoto: Shutterstock
«Ijtimoiy tarmoqlar bolalar uçun zararli». Bu – AQŞning Kaliforniya, Kentukki va Nyu-Meksiko ştatlarida bölib ötgan şov-şuvli sud işlarida çiqarilgan keskin hukm edi. Kremniy vodiysi (Silicon Valley) misli körilmagan darajada hukmron bölib turgan bir paytda, uning eng maşhur işlanmalaridan biri – Meta'ning mahsulotlari öziga jalb qiliş xususiyatiga va sud da’volariga ega.
Bugun, 18-avgust kuni Kaliforniyaning Oklend şahrida ijtimoiy tarmoqlarga oid sönggi sud işi böyiça oçiq eşituvlar boşlanadi. Kaliforniya va boşqa ştatlar Facebook va Instagram egasi - Meta kompaniyasiga qarşi da’vo qözğatgan. Ular kompaniya «yoşlar va ösmirlarni jalb qiliş, ularning e’tiborini tortiş va oxir-oqibat öziga boğlab qöyiş uçun kuçli va misli körilmagan texnologiyalardan foydalangani»ni da’vo qilmoqda. Meta esa bu ayblovlarni rad etmoqda.
New York Times'ning yozişiça, ammo ijtimoiy tarmoqlar va ekranga qaramlik böyiça Kremniy vodiysidagi bir qator rahbarlarining özlarida ham muammo bor. Xususan, naşr dunyoning eng qudratli IT kompaniyalari rahbarlari öz oilasi va farzandlarini qanday qilib raqamli qaramlikdan asraşi haqidagi ma’lumotlarni jamladi.
Mark Sukerberg
«Men umuman olganda, bolalarim uzoq vaqt televizor yoki kompyuter qarşisida ötirişlarini xohlamayman», degandi Meta boş direktori Mark Sukerberg. «Odamlar bilan muloqot qiliş yaxşi, ammo kontentni passiv ravişda iste’mol qiliş, «şunçaki bitta videodan boşqasiga ötiş» – «bir xil ijobiy foyda» bermaydi, deb tuşuntirgandi u.
2017-yilda Sukerbergning ikkinçi farzandi tuğilganda, rafiqasi bilan qiziga oçiq xat yozgan. Ular nomada «taşqariga çiqiş va öynaş uçun vaqt ajratiş muhim»ligini ta’kidlaşgan. Gullarni hidlaşga va barglarni terişga e’tibor qaratgan. Ammo, xatda raqamli texnologiyalar haqida heç narsa tilga olinmaydi.
Mavzuga oid
Naşrning yozişiça, Sukerberg kabi yetakçilar öz oilalari haqida tez-tez gapirmaydi. Ammo gapirganda esa texnologiyalarga nisbatan ehtiyotkorliklarini oçiq namoyon qilişadi. Ularning farzandlari uçun texnologiyalar – öqituvçi, enaga, barça maqsadlar uçun çalğituvçi va borib-borib doimiy hamroh kabi rol öynamaydi. Texnologiya göyo ularning hayotida deyarli yöqdek.
Rahbarlarning bu kabi izohlari odatda öylab ötirilmasdan aytiladi yoki bir lahzalik holatni aks ettiradi. Masalan, Sukerberg ham farzandlari haqida yetti yil oldin gapirgan va şundan beri deyarli heç narsa demagan. Meta vakili ham hozirda bu mavzuga izoh bermagan.
«Haftasiga bir yarim soat» ekran vaqti
Facebookʼning birinçi taşqi investori va uzoq yillik boşqaruv kengaşi a’zosi Piter Til bir neça yil oldin 3,5 va 5 yoşda bölgan farzandlari uçun ekranga qaraş vaqtini «haftasiga bir yarim soat» bilan çeklaganini aytgandi. U 2024-yildagi festivalda buni tilga olganida, tomoşabinlar hayratda qolişgan.
Çunki, köpçilik öşa yoşdagi bolalar 1,5 soatlik vaqtini – bir kun yoki hatto bir tongning özidayoq ekranga qarab ötkazişadi. Til esa özini Kremniy vodiysidagi odatiy ota-ona deb ta’kidlagan:
«Ehtimol, IT sohasida öz oilalari uçun xuddi şunga öxşaş işni qiladigan odamlar köpdir. Bu sizda ba’zi savollarni keltirib çiqarişi mumkin», degandi Til. Ammo, u ham keyinroq NYT elektron poçta orqali yuborgan savollarga javob bermadi.
«Qurol sotuvçilar öz bolalariga mina bermaydi»
Yillar davomida IT rahbarlarining ogohlantirişlari va ehtiyotkorliklari yiğilib bordi. «Biz bolalarimizga 14 yoşga tölguniça mobil telefon bermadik,» degan edi Microsoft hammuassisi Bill Geyts.
Google rahbari Sundar Piçayning öğli 11 yoşda bölganida u «hali ham telefonga ega emas»ligini ta’kidlagan: «Bizda televizorga erkin ruxsat yöq», deya qöşimça qilgandi u.
Tim Kuk / Foto: Apple
Apple rahbari Tim Kuk esa jiyanining ijtimoiy tarmoqqa kirişiga ruxsat bermasligini aytgandi. Hozirgi vaqtga kelib bu taqiqlar – madaniy klişega (hamma tuşunadigan va qoliplaşgan fikrlar) aylangan.
Masalan, amerikalik ijodkorlar yaratgan «Jasorat» (The Audacity) nomli serialda Kremniy vodiysidagi ziyofatda bir qiz bolaning qölida smartfon borligiga hayron qoladi. «Qurol sotuvçilar öz bolalariga minalar bermaydi», deb tuşuntiradi u.
«Past texnologiyali muhitning foydasi»
Snapchat boş direktori Evan Şpigel yuqori texnologiyali firmani boşqarişdagi öz muvaffaqiyatini – uyidagi past texnologiyali muhit bilan izohlaydi. 1990-yillarda ösgan Şpigelga «deyarli ösmir bölgunça» televizor körişga ruxsat berilmagan. U oxir-oqibat bu yaxşi ekanini tuşunib yetdi. «Men köp vaqtimni şunçaki narsalar yasaşga va kitob öqişga sarflardim», deydi u.
Şpigel bu an’anani davom ettirişga harakat qildi: 2018-yildagi intervyusida 7 yoşli farzandi uçun haftasiga atigi 90 daqiqa ekran vaqti ajratilganini aytdi. Hozirda uning tört nafar farzandi bor.
Şpigelning apreldagi çiqişida aytişiça, 2 yoşli farzandi uçun ekran vaqti «deyarli nol»ga teng. «Biz asosan u bilan birga kitob öqişni, öynaşni, taşqarini örganişni va şunga öxşaş narsalarni xohlaymiz. 6 va 7 yoşli bolalarga kamdan-kam hollarda kino körişlariga ruxsat beramiz. Ammo bulardan taşqari biz ularga telefon yoki şunga öxşaş narsalarni bermaymiz. Lekin, 15 yoşli farzandim "texnologiyaga töliq şönğigan», deydi Snapchat rahbari.
Zerikiş va xavotirlar haqida
2006-yilda YouTube hammuassisi bölgan Stiv Çen ötgan yili Stenforddagi talabalarga ma’ruza öqidi. U öşanda farzandlari oxir-oqibat «15 daqiqadan uzoqroq narsa köra olmaydigan bölib qolişidan» xavotirda ekanligini aytgandi.
«Zamonaviy raqamli muhit bolalarni - hamma narsa 280 belgidan iborat tvit yoki qisqa formatli videoklip şaklida qisqaça bölişini kutişga örgatadi», degandi Çen. Uning maqsadi bolalariga «işlar qanday qilib sekin va maşaqqatli yöl bilan qilinişini» bildiriş va örgatiş.
Sem Altman / Foto: Getty Images
Open AI boş direktori Sem Altman esa yangi ota sifatida özining texnologiyaga nisbatan munosabati tobora çidamliroq bölib borayotganini ta’kidlagan. AI va farzandi masalasida: «öğlimning AI bilan gaplaşişiga qaçon ruxsat berişimni bilmayman, lekin bu işni erta emas, keçroq qilişni afzal körardim», deydi Altman.
Boşqa IT rahbarlari singari Altman ham bolaligida tez-tez zerikkanini va öşa paytda buni yomon körganini qöşimça qildi. Uning aytişiça, aslida bu zerikişlar «juda qimmatli» bölgan. Endi uning özi farzandini tuproq-loy öynaşi uçun köçaga çiqarişni intiqlik bilan kutmoqda.
Google yonida telefonlarsiz maktab
Google boş qarorgohidan 3 km uzoqlikda joylaşgan Valdorf maktabida (Waldorf School of the Peninsula) telefonlar taqiqlangan. «Telefonning yöqligi – çalğimaslikni, ijtimoiy tarmoqlardagi xavotirning yöqligini va doimiy taqqoslaşlar bölmasligini anglatadi. Şunçaki haqiqiy bolalik», deb tuşuntiradi maktab öz veb-saytida. Valdorfdagi haqiqiy bolalikning narxi - yiliga 47 500 dollargaça boradi.
NYT'ga köra, maktabdagi boşqaruv kengaşining bir qança a’zolari professional ravişda sun’iy intellekt bilan şuğullanişadi. Ammo maktabda «inson ta’limi» foydasiga maşinali öqitiş minimal darajaga tuşirilgan. Maqsad - kelajak elitasini aniq fikrlaşga örgatiş.
Foto: FB: Waldorf School of the Peninsula
«Maşinalar vazifalarni optimallaştirib, qarorlarni avtomatlaştiryapti. Şunday paytda bizning bitiruvçilarimiz 2030-yil va undan keyingi davrlarda yetakçilikni belgilab beruvçi insoniylik qobiliyatlarini rivojlantirmoqda», deyiladi maktab xabarida.
«Texnologiya sohasidagi odamlar buni boşidan tuşunib yetgan körinadi», deydi rassom va kitob sotuvçisi Mara Fat. Naşr bilan gaplaşgan Mara xonim 20 yil oldin San-Fransiskodagi Upper Haight mahallasiga dasturçilar köçib kela boşlaganini esga oladi:
«Barça qöşnilarimiz şu kompaniyalarda - Facebook, Google va Appleʼda işlaşar edi. Ularning heç biri öz bolalariga har qanday ekranlar bilan özaro aloqa qilişga ruxsat bermasdi. Ularning barçasi bu narsalar qançalik qaramlik keltirib çiqarişini va öz farzandlarini qanday himoya qiliş kerakligini bilişardi», deydi u.
