Ikki partiya vakillaridan iborat AQShning 29 ta shtati Meta ustidan sudga da’vo arizasi kiritgan. 2023-yilda boshlangan sud jarayonlarida da’vogarlar ehtimoliy o‘nlab milliard dollar miqdorida jarima undirishni hamda Meta’ning biznes yuritish uslubini o‘zgartirishni talab qilmoqda.
Da’vogarlar kim va ular nima xohlaydi?
Kaliforniya, Kolorado, Kentukki va Nyu-Jersi kabi 4 yetakchi shtat vakillari Meta kompaniyasini – «yosh foydalanuvchilarni o‘ziga jalb qilish uchun Facebook va Instagramʼni ataylab shunday loyihalashda, ularda tashvish, depressiya va hatto o‘z joniga qasd qilish holatlarini kuchaytirishda» ayblamoqda. Shuningdek, ayblovlar qatorida «platformalar xavfsizligi borasida iste’molchilarni chalg‘itish» ham bor. Barcha 29 ta shtat rasmiylari esa Meta’ni «bolalarning shaxsiy ma’lumotlarini noto‘g‘ri to‘plash va ulardan foydalanish orqali federal qonunlarni buzganlikda» ayblamoqda.
18-avgust kuni Kaliforniya shtatining Oklend shahridagi federal sudda dastlabki eshituvlar boshlandi. Reuters’ning yozishicha, ekspertlar ushbu jarayonni ijtimoiy tarmoqlarning yosh foydalanuvchilarga ta’siri bo‘yicha shu paytgacha bo‘lgan eng yirik huquqiy sinov deb atamoqda.
Asosiy da’vogar shtatlar Meta’dan Facebook va Instagramʼni tubdan o‘zgartirishni talab qilmoqda. Jumladan:
- layklar sonini ko‘rsatishni bekor qilish;
- yangi postlarni ko‘rishga undaydigan cheksiz varaqlash (infinite scroll) funksiyasini olib tashlash;
- yosh foydalanuvchilar uchun vaqt cheklovlarini o‘rnatish;
- 13 yoshgacha bo‘lgan bolalarni tarmoqqa kirmasligini ta’minlash uchun cheklovlar joriy etish talab qilinmoqda.
AQSh Federal qonunchiligiga ko‘ra, federal sud zallaridan radioeshittirish berish yoki foto/video tasvirga olish taqiqlanadi. Bu sudlanuvchilar, guvohlar va hakamlar hay’ati a’zolarining shaxsiy xavfsizligi hamda daxlsizligini himoya qilish uchun ko‘zda tutilgan. Shu bois, Meta kompaniyasiga qarshi o‘tkazilgan mahkamada ham fotosuratlar o‘rniga chizilgan rasmlardan - sud eskizlaridan foydalanilmoqda.
Ayblov tomonining dalillari
Kaliforniya bosh prokurorining o‘rinbosari Megan O'Nil sakkiz kishidan iborat hakamlar hay’atiga Meta’ning biznes modeli tushuntirishga harakat qildi. Unga ko‘ra, Meta «foydalanuvchilarni qarmog‘iga ilintirish, ularni imkon qadar uzoq vaqt ushlab turish, ma’lumotlarini yig‘ish va keyin haqiqatni jamoatchilikdan yashirish»dan iborat tizimda ishlagan.
Kaliforniyaning yetakchi yuristi o‘zining kirish so‘zida Meta tomonidan ushbu ish doirasida taqdim etilgan millionlab hujjatlardagi ma’lumotlarga tayangan. Ular orasida ichki tadqiqotlar, xodimlarning elektron xatlari va bevosita Sukerberggacha yetib borgan chat yozishmalari bor.
Boshqa bir tadqiqotda esa, Meta shuni aniqlagan: «tizimda o‘tkaziladigan vaqtni ko‘paytirish uchun ishlab chiqilgan mahsulot funksiyalari o‘z tabiatiga ko‘ra – inson farovonligiga ziddir. [Ular] odamlarning hayotiga mazmun qo‘shadigan mashg‘ulotlarga e’tibor qaratish qobiliyatini tortib oladi», deya hujjatdan iqtibos keltirmoqda BBC nashri.
Kaliforniya shtati yuristiga ko‘ra, Meta Instagramʼda 11 va 12 yoshli «millionlab» bolalar borligini aniqlagan. Ammo kompaniya «ularni tarmoqdan uzoq tutish uchun deyarli hech narsa qilmagan».
Ehtimoliy salbiy ta’sirlardan xabardor bo‘lishiga qaramay,Meta aynan yoshlarni nishonga olgan. «Meta bola ilovadan qanchalik erta foydalanishni boshlasa, shuncha yaxshi ekanligini anglab yetgan», dedi O'Nil. U, shuningdek, shtatlar Meta’ni yopib yuborishga urinmayotgani, ijtimoiy tarmoqlar «ayrim odamlar uchun ma’lum manfaatlarga ega» ekanligini qo‘shimcha qildi.
Bexar hakamlar hay’atiga Metada – 13 yoshgacha bo‘lgan bolalar tarmoqda ekanligini nazorat qilishda «so‘rama, aytma» yondashuvini qabul qilinganini aytdi.
«Relslar, qisqa metrajli videolar kabi ko‘plab mahsulotlar dunyoga taqdim etildi. Ularni dastlab qanday tatbiq etishda xavfsizlik masalasi hisobga olinmagan», dedi Bexar.
Meta ayblovlarni rad qildi
Meta’ning yuristlaridan biri Pol Shmidt ba’zi ijtimoiy tarmoq foydalanuvchilari qiyinchiliklarga duch kelishi borasida «hech qanday bahs yo‘q»ligini aytdi. Biroq tadqiqotlar – o‘smirlarning ijtimoiy tarmoqlardan foydalanishi va ularning salomatligi yomonlashuvi o‘rtasida aniq bog‘liqlik yo‘qligini ko‘rsatganini ta’kidladi.
U, shuningdek, Meta bosh direktori Mark Sukerberg kompaniyaning «o‘z xizmatlarini xavfli qilishni emas, balki ularni yaxshilash niyatida ekanligi»ni aytib o‘tdi.
«Ular agar odamlarga o‘z xizmatlari yoqmasa, biznes muvaffaqiyatga erishishiga ishonishmaydi», degan Shmidt sudda.
Kaliforniya yuristi Meta o‘z platformalari o‘smirlarning ruhiy salomatligiga zarar yetkazishini bilganligini aytgan bo‘lsa, Meta esa qanchadan-qancha o‘smirlar tarmoqdan ijobiy taassurot olgani e’tibordan chetda qoldirmaslikni so‘radi.
Hukm qanday bo‘lishi mumkin?
Nashrning yozishicha, hakamlar hay’ati maslahat xarakteridagi hukm chiqarishi kutilmoqda. Biroq Meta’ning javobgarligi bo‘yicha so‘nggi qarorni AQSh okrug sudyasi Ivonn Gonsales Rojers qabul qiladi. Agar u Meta’ni aybdor deb topsa, Rojers jarimalar qo‘llashi hamda Facebook va Instagramʼga qat’iy o‘zgartirishlar kiritishni buyurishi mumkin.
Meta’ning ta’kidlashicha, jarimalar qiymati 1,4 trillion dollargacha yetishi mumkin. Bu esa Kremniy vodiysidagi ushbu kompaniyaning umumiy bozor qiymatiga yaqin summa. O‘tgan haftadagi tinglovda bosh prokurorlar bu summa 200 milliard dollarga yaqin bo‘lishini aytgandi. Ya’ni Meta’ning taxminan uch yillik sof foydasiga yaqin summa.
Sud jarayoni yana olti hafta davom etishi rejalashtirilgan. Unda Sukerbergning o‘zi va Instagram rahbari Adam Mosseri ham ko‘rsatma berishi kutilmoqda. Seshanba kungi protsessdan keyin Meta aksiyalari narxi pasaydi va savdolar yakunida 4,4 foizga tushib ketdi.
Tashqaridagi namoyishlar va sud da’volari
Sud jarayoni boshlanganda binosi tashqarisida Meta’ning ba’zi tanqidchilari ham yig‘ilgandi. Ular orasida Meri Rodi ham bor edi. Rodining so‘zlariga ko‘ra, 2021-yilda uning 15 yoshli o‘g‘li Facebookʼda yovuz niyatli kimsaning qurboni bo‘lganidan so‘ng o‘z joniga qasd qilgan. Rodi bu holatni «bolalar o‘rniga korporatsiyalarni himoya qiladigan tizimning oldindan aytish mumkin bo‘lgan natijasi», deb hisoblashini bildirdi.
2021-yilda kompaniya sirlarini fosh qilgan Frensis Xaugen AQSh Senati qo‘mitasiga Meta o‘z mahsulotlari bolalar uchun xavfli ekanligini aytgandi. Uning da’vosiga ko‘ra, Meta mahsulotlarini qanday qilib xavfsiz qilishni biladi, ammo ko‘proq foyda olish maqsadida bu borada hech narsa qilmaydi. Senatda aynan shu da’volar yangraganidan ikki yil o‘tib hozirgi sud jarayonlari boshlandi.
Bugunga kelib, Meta va boshqa ijtimoiy tarmoq kompaniyalari, jumladan Snapchat, TikTok va YouTubeʼning boshqaruvchi kompaniyalar – ularning mahsulotlari yosh foydalanuvchilarga zarar yetkazish-yetkazmasligi yuzasidan minglab sud da’volariga duch kelmoqda.
