Davlat departamenti jami 139 ta hukumat va Falastin ma’muriyatini tekshiruvdan o‘tkazdi. Ularning 73 tasi minimal talablarga mos kelgan. Baholanmagan 67 mamlakatdan 14 tasi sezilarli yaxshilanishni namoyish eta olgan. O‘zbekiston bu guruhga kirmadi.
Amerika tomonini aynan nima qoniqtirmadi?
Hisobotning O‘zbekistonga oid qismiga ko‘ra, hukumat byudjet loyihasini, tasdiqlangan byudjetni va uning ijrosi to‘g‘risidagi hisobotni o‘z vaqtida e’lon qilgan. Hujjatlar rejalashtirilgan daromad va xarajatlar haqida yetarlicha to‘liq tasavvur bergan, xarajatlar vazirliklar kesimida taqsimlangan. Barcha muhim byudjetdan tashqari hisobvaraqlar oshkor qilingan. Harbiy byudjet va razvedka byudjeti parlament yoki fuqarolik nazoratidan o‘tkazilgan.
Oliy audit organi xalqaro mustaqillik standartlariga mos kelgan va mazmunli xulosalarni e’lon qilgan. Tabiiy resurslarni qazib olish uchun litsenziya berish tartib-qoidalari qonunda belgilangan va umuman olganda, ularga rioya qilingan, bunday shartnomalar bo‘yicha asosiy ma’lumotlar ochiq manbalarda mavjud bo‘lgan. Suveren jamg‘arma huquqiy asosga ega bo‘lgan.
Shu bilan birga, Davlat departamenti bir nechta asosiy kamchiliklarni ko‘rsatib o‘tdi:
qarz majburiyatlari, jumladan, yirik davlat korxonalarining qarzlari haqidagi to‘liq ma’lumotlar oshkor etilmagan;
xorijiy qarz oluvchilarga berilgan suveren kreditlar shartlari e’lon qilinmagan (bu mezon 2026-yilgi hisobotda paydo bo‘ldi);
tabiiy resurslardan olinadigan daromadlar to‘g‘risida batafsil ma’lumotlar mavjud emas;
davlat xaridlari to‘g‘risidagi mavjud ma’lumotlar e’lon qilinmagan.
Amerika tomoni tavsiya sifatida byudjetga davlat korxonalariga o‘tkazmalar haqidagi ma’lumotlarni kiritishni, qarz majburiyatlarini to‘liq oshkor qilishni, tashqi qarzlar shartlarini va xaridlar to‘g‘risidagi axborotni e’lon qilishni taklif etmoqda.
Mintaqaviy kontekst
Markaziy Osiyoda bu boradagi manzara turlicha. Qozog‘iston va Qirg‘iziston minimal talablarni bajargan mamlakatlar qatoriga kirdi. Tojikiston va Turkmaniston esa, O‘zbekiston singari, baholashdan o‘ta olmadi.
O‘tgan yilgi hisobotda O‘zbekiston byudjetdan tashqari hisobvaraqlarni oshkor qilgani uchun sezilarli yutuqqa erishgani qayd etilgan edi. 2026-yilda bu band bajarilgan bo‘lsa-da, mezonlarning qat’iylashtirilishi hamda qarzlar va xaridlar bo‘yicha kamchiliklar saqlanib qolayotgani mamlakatning talablarga javob beradigan guruhga o‘tishiga imkon bermadi.
AQSh nima uchun bunday baholashni o‘tkazadi?
Ushbu hisobot majburiy tusga ega. Buni AQSh Kongressi assignatsiyalar (mablag‘ ajratish) to‘g‘risidagi qonun doirasida talab qiladi. Maqsad - Amerika yordami qanday sarflanayotganini nazorat qilish, korrupsiya xatarlarini kamaytirish va biznes uchun yanada prognozlash mumkin bo‘lgan sharoitlar yaratish. Davlat departamenti fikricha, byudjet shaffofligi bozorlar ishonchini oshiradi, qarzdorlikni nazorat qilishni osonlashtiradi va shaffof bo‘lmagan sxemalar, jumladan, tabiiy resurslar sohasidagi imkoniyatlarni cheklaydi.
Salbiy ro‘yxatga tushishning o‘zi yordam avtomatik tarzda qisqarishini anglatmaydi, biroq moliyalashtirish bo‘yicha qarorlar qabul qilishda inobatga olinadi hamda xalqaro moliya tashkilotlari va investorlarning mamlakatni idrok etishiga ta’sir ko‘rsatadi.
