ShHTning yubiley sammiti. Bishkekda davlat rahbarlari nimalar haqida gapirdi?
|19:148268 min
31-avgustdan 1-sentabrga qadar Bishkek shahrida Shanxay hamkorlik tashkilotining 25 yilligiga bagʻishlangan yubiley sammiti oʻtkazildi. Oʻzbekiston prezidenti oʻz nutqida keskinliklarni yumshatish muhimligiga urgʻu bergan holda, Yaqin Sharqdagi vaziyatning rivoji alohida tashvish uygʻotayotganini taʼkidlab oʻtdi. Hindiston bosh vaziri dunyodagi qurolli toʻqnashuvlar, xususan, Rossiya-Ukraina urushini zudlik bilan toʻxtatish boʻyicha toʻgʻridan-toʻgʻri va qatʼiy chaqiriq bilan chiqdi. «Urushning har bir kuni insoniyatni orqaga tortyapti. Harbiy harakatlarni tugatishga oʻtish kerak», dedi Modi Putinga.
Qirgʻiziston poytaxti Bishkekda 31-avgust - 1-sentabr kunlari Shanxay hamkorlik tashkilotining 25-sammiti boʻlib oʻtdi. Sammitda tashkilotga aʼzo barcha davlatlar yetakchilari ishtirok etdi. Ular yangi xavfsizlik markazlarini yaratish, giyohvand moddalarga qarshi kurashda hamkorlikni kengaytirish, raqamlashtirish, ekologiya va logistika masalalarini muhokama qildi.
«Iqtisodiy soha SHHT samaradorligining bosh koʻrsatkichi» - Shavkat Mirziyoyev
Oʻzbekiston prezidenti Shavkat Mirziyoyev oʻz nutqida keskinliklarni yumshatish muhimligiga urgʻu bergan holda, ayniqsa Yaqin Sharqdagi vaziyatning rivoji alohida tashvish uygʻotayotganini taʼkidlab oʻtdi.
«Uchrashuvimiz geosiyosiy boʻlinish, ishonch taqchilligi ortib borayotgan, mojarolar keskinlashayotgan va xalqaro huquq yemirilayotgan bir davrda oʻtmoqda. Yaqin Sharqdagi vaziyatning rivoji alohida tashvish uygʻotmoqda. Biz mintaqada muloqotni qayta tiklash va keskinlikni yumshatishning qatʼiy tarafdorimiz», dedi Oʻzbekiston prezidenti.
Shavkat Mirziyoyev «SHHT-2040: umumiy taraqqiyot makoni» konseptual qarashini ishlab chiqishga kirishish taklifi bilan chiqdi.
«Uning asosiy maqsadi investitsiyalar, texnologiyalar va bilimlar erkin almashiniladigan, yirik infratuzilma va sanoat loyihalari amalga oshiriladigan, mintaqalar, biznes va odamlar oʻrtasidagi toʻgʻridan-toʻgʻri aloqalar kengayib boradigan oʻzaro bogʻliq va barqaror makonni shakllantirishdan iborat boʻlishi lozim. Iqtisodiy soha SHHT samaradorligining muhim ustuvor yoʻnalishi va bosh koʻrsatkichi hisoblanadi», dedi Oʻzbekiston rahbari.
«Kuch ishlatish va tahdid madaniyati oʻtmishda qolishi kerak» - Toʻqayev
Mavzuga oid
Qozogʻiston prezidenti Qosim-Joʻmart Toʻqayev oʻz soʻzini dunyoda kuch ishlatish mafkurasidan voz kechish va xalqaro huquq ustuvorligini tiklash zarurligini taʼkidlashdan boshladi. U geosiyosiy raqobat oʻrnini oʻzaro masʼuliyat egallashi kerakligiga urgʻu berdi.
«Biz geosiyosiy raqobat va sanksiyalar oʻrnini oʻzaro masʼuliyat hamda uzoq muddatli strategik sheriklik egallaydigan mutlaqo yangi, adolatli xalqaro munosabatlar tizimini shakllantirishimiz zarur. Kuch ishlatish va tahdid madaniyati oʻtmishda qolishi kerak», dedi u.
Ekologik barqarorlik, xususan, suv resurslarining yetishmovchiligi masalasi ham Qozogʻiston rahbarining nutqida markaziy oʻrinlardan birini egalladi. Toʻqayev SHHT doirasida cheklanib qolmasdan, butun dunyo uchun muhim boʻlgan universal tuzilma tashkil etish tashabbusi bilan chiqdi.
«Suv taqchilligi va iqlim oʻzgarishi endi shunchaki ekologik muammo emas, bu - global xavfsizlikka toʻgʻridan-toʻgʻri tahdiddir. Shuning uchun Qozogʻiston BMT shafeligida suv resurslarini boshqarishni muvofiqlashtiruvchi keng vakolatlarga ega universal Xalqaro suv tashkilotini tuzishni taklif etadi. Mintaqaviy darajada esa SHHT Suv muammolarini tahlil qilish markazini ishga tushirishimiz lozim», dedi u.
«SHHT - dunyoning mustaqil hamda nufuzli markazlaridan biriga aylandi» - Putin
Rossiya prezidenti Vladimir Putin SHHT koʻp qutbli dunyoning mustaqil markazlaridan biriga aylanganiga eʼtibor qaratdi.
«Chorak asr davomida Shanxay hamkorlik tashkiloti haqiqatan ham katta yoʻlni bosib oʻtdi. 2001-yilda Rossiya, Xitoy, Qozogʻiston, Qirgʻiziston, Tojikiston va Oʻzbekiston tashabbusi bilan tashkil etilgan SHHT kuchayib, rivojlandi va shakllanayotgan koʻp qutbli dunyoning mustaqil hamda nufuzli markazlaridan biriga aylandi», - dedi Putin.
Rossiya prezidenti nutqining katta qismini iqtisodiy rivojlanishga bagʻishlandi. Uning aytishicha, Rossiyaning SHHT mamlakatlari bilan tovar ayirboshlash hajmi 2025-yilda 400 milliard dollardan oshgan, oʻzaro hisob-kitoblarida milliy valyutalar ulushi esa 98 foizdan yuqori.
Putin, shuningdek, SHHT Taraqqiyot bankini tashkil etishni qoʻllab-quvvatladi. Uning taʼkidlashicha, bank siyosiy vosita sifatida iqtisodiy instrumentlardan foydalanadigan davlatlarning moliyaviy tizimlariga imkon qadar kamroq bogʻliq boʻlishi kerak.
«Barcha davlatlar teng boʻlishi kerak» - Si Jinping
Xitoy rahbari Si Jinping oʻz nutqida dunyodagi siyosiy inqirozlar va adolatsizliklarni tilga olar ekan, «Global Janub» mamlakatlarining xalqaro maydondagi ovozini kuchaytirish zarurligini taʼkidladi. U ShHTni yangi adolatli dunyo tartibotining meʼmoriga aylantirish tashabbusi bilan chiqdi.
«Zamonaviy dunyo tub burilish davrini boshdan kechirmoqda va biz geosiyosiy oʻyinlar girdobiga tushib qolmasligimiz kerak. SHHT xalqaro institutlarni isloh qilishda faol va harakatlantiruvchi kuchga aylanishi, taraqqiyot yoʻlidagi davlatlarning, ayniqsa, «Global Janub»ning ovozini balandroq yangratishi shart. Biz barcha global inqirozlarni, xususan, Ukraina va Yaqin Sharqdagi mojarolarni faqat adolatli muloqot orqali hal etish tarafdorimiz», dedi Xitoy rahbari.
Shuningdek, Si Jinping rasmiy Pekin dollarga qaramlikni kamaytirish va SHHT doirasida mustaqil moliyaviy arxitekturani yaratishni maqsad qilganini taʼkidlab oʻtdi.
«Biz tashkilotimizning moliyaviy suverenitetini taʼminlashimiz shart. SHHT doirasida milliy valyutalardagi hisob-kitoblarni keskin kengaytirish, suveren raqamli valyutalar boʻyicha hamkorlikni rivojlantirish va nihoyat SHHT Taraqqiyot bankini tashkil etish vaqti keldi», dedi u.
Ushbu maqsadlar uchun Xitoy yaqin uch yilda SHHT Banklararo konsorsiumiga 10 milliard yuan kredit liniyasi ajratishini va joriy yilning oʻzida aʼzo davlatlarga 2 milliard yuan miqdorida begʻaraz yordam koʻrsatishini maʼlum qildi.
Shuningdek, Xitoy rahbari Transkaspiy yoʻnalishi va «Xitoy – Qirgʻiziston – Oʻzbekiston» temiryoʻli infratuzilmasini moliyalashtirishga tayyorligini bildirdi.
«Urushning har bir kuni insoniyatni orqaga tortyapti» - Modi
Hindiston bosh vaziri Narendra Modi sammit maydonidan dunyodagi qurolli toʻqnashuvlar, xususan, Rossiya-Ukraina urushini zudlik bilan toʻxtatish boʻyicha toʻgʻridan-toʻgʻri va qatʼiy chaqiriq yoʻllash uchun foydalandi.
«Urush davom etayotgan har bir kun insoniyatni bir qadam orqaga tortyapti. Cheksiz urushlar davridan urushni toʻliq tugatish davriga oʻtish vaqti keldi. Hindiston har qanday inqirozni faqat muloqot va diplomatiya yoʻli bilan hal qilish tarafdori», dedi Modi.
Hindiston bosh vaziri harbiy mojarolar sababli global logistika zanjirlari uzilgani, energiya xavfsizligi xavf ostida qolgani va bundan eng koʻp «Global Janub» mamlakatlari jabr koʻrayotganini alohida qayd etdi.
«Eng ogʻir paytlarda ham muloqotni toʻxtatmaslik kerak» - Japarov
Qirgʻiziston prezidenti Sadir Japarov xalqaro munosabatlarda geosiyosiy qarama-qarshiliklar va boʻlinishlar kuchayib borayotganiga urgʻu berib, davlatlar oʻrtasidagi qarashlar tafovuti muloqotni toʻxtatishga sabab boʻlmasligi kerakligini aytib oʻtdi.
«Adolatli dunyo tartiboti barcha davlatlarning bir xil fikrlashini talab qilmaydi. U mutlaqo boshqa narsani talab qiladi: bir-birimizning tanlovimizni hurmat qilish, zimmamizga olingan majburiyatlarni bajarish va hatto eng ogʻir paytlarda ham muloqotni toʻxtatmaslik kerak», dedi u.
Shuningdek, Japarov nizolarni harbiy bosqichga yetmasdan oldin bartaraf etish boʻyicha preventiv diplomatiyani kuchaytirishga chaqirdi.
«Biz siyosiy kelishmovchiliklar inqirozga, inqiroz esa qurolli toʻqnashuvga aylanmasidan oldin harakat qilishni oʻrganishimiz shart. SHHT xavfsizlik sohasida yaxlit va boʻlinmas tizimni shakllantirishi lozim», dedi u.
