Mariana botigʻi insoniyat 150-yildan ortiq vaqt davomida okeanografik tadqiqotlar olib borayotganiga qaramay, dunyo okeani haqida hali qanchalik kam maʼlumotga ega ekanimizni koʻrsatuvchi eng yorqin misollardan biridir.
Biroq «okeanning qancha qismi oʻrganilgan?» degan savolga aniq raqam bilan javob berish oson emas. Chunki hamma narsa «oʻrganilgan» deganda aynan nimani tushunishimizga bogʻliq. Okean tubini zamonaviy uskunalar yordamida xaritaga tushirish - bir masala, uni bevosita koʻrish, u yerdagi tirik organizmlar va ekotizimlarni tadqiq qilish esa mutlaqo boshqa masala.
Koʻp yillar davomida dunyo okeanining 80 foizdan ortiq qismi hali oʻrganilmagan va xaritaga tushirilmagani haqidagi raqam keng tarqalgan edi. AQSH Okean va atmosfera tadqiqotlari milliy boshqarmasi - NOAA tizimidagi Milliy ekologik axborot markazlari ham shunday taʼrifdan foydalangan. Bu koʻrsatkich Nippon Foundation–GEBCO Seabed 2030 xalqaro loyihasi bilan bogʻliq boʻlib, uning maqsadi oʻn yillik oxiriga qadar sayyoramiz okean tubining toʻliq xaritasini yaratishdan iborat.
Ammo okeanning «xaritaga tushirilmagan» qismi doimiy raqam emas. Tadqiqotlar kengaygani sari bu koʻrsatkich ham oʻzgarib bormoqda.
NOAA Ocean Exploration maʼlumotlariga koʻra, 2026-yil avgust holatiga dunyo okeani tubining 28,7 foizi zamonaviy yuqori aniqlikdagi koʻp nurli gidrolokatorlar yordamida oʻrganilib, xaritaga tushirilgan. Bir necha yil avval bu koʻrsatkich taxminan 23 foizni tashkil qilgan edi.
Demak, hozir ham okean tubining uchdan ikki qismidan koʻprogʻi yuqori aniqlikdagi batafsil xaritaga ega emas. Shu bilan birga, xaritaga olingan hududlar maydoni yil sayin kengayib bormoqda.
AQSH suvlarida ham bu borada katta «oq dogʻlar» saqlanib qolgan. 2026-yil yanvar holatiga koʻra, mamlakat okean hududlari, sohilboʻyi suvlari va Buyuk koʻllarining 44 foizi hali zamonaviy talablar darajasida xaritaga tushirilmagan. AQSH bu boʻshliqni 2040-yilga qadar toʻliq bartaraf etishni maqsad qilgan.
Biroq okean tubini xaritaga tushirish uni toʻliq oʻrganish degani emas.
Masalan, sonar bilan jihozlangan kema maʼlum hududdan oʻtib, okean tubi relyefini aniqlashi, suvosti togʻlari yoki chuqur botiqlarni topishi mumkin. Ammo bunday maʼlumotlar u yerda qanday organizmlar yashashi, ular oʻzaro qanday munosabatda boʻlishi yoki mahalliy ekotizim qanday ishlashi haqida deyarli hech narsa aytmaydi.
Shu sababli xarita tuzish okeanni oʻrganishning faqat birinchi bosqichi hisoblanadi. Toʻlaqonli tadqiqot uchun odamlar yoki maxsus suvosti apparatlari chuqurlikka tushishi, hududni bevosita kuzatishi, namunalar olishi va koʻrilgan narsalarni hujjatlashtirishi kerak. Bu yoʻnalishdagi ishlar esa okean tubini xaritaga tushirish jarayonidan ancha ortda qolmoqda. NOAA ham okeanning faqat kichik qismi ana shunday keng maʼnoda bevosita tadqiq qilinganini qayd etadi.
