“5 daqiqa”da 2000-yillarning eng yaxshi asari – Ulugʻbek Hamdamning “Isyon va itoat” romani haqida gaplashamiz.
Yuqorida aytganimiz – asar qahramoni Akbar muallim qamoqdan chiqqanidan soʻng yana oʻz kasbiga qaytishni xohlaydi. Ammo oʻtmishdagi tamgʻa unga barcha eshiklarni yopadi. Inson uchun eng ogʻir holatlardan biri ham shu: oʻzini kerakliman deb his qilgan joyidan chetlatilishi. U ozodlikka chiqadi, ammo qalbi haqiqiy mahkumga aylanadi.
U adoqsiz isyonlar ichida qoladi. Odamlarga, oʻzi yashab turgan jamiyatga, taqdiriga qarshi qattiq isyon qiladi.
Bu isyon faqat Akbargagina tegishli emasdi. Oʻz kasbi bilan yashashni istagan, lekin sharoit boshqa yoʻllarga burgan odamlar koʻp edi. Kimdir oʻz shahrini tark etardi, boshqasi chet elda mardikorchilik qilardi, ayrimlar oʻz salohiyatiga mos boʻlmagan mehnatga koʻnikadi.
Demak, Akbarning isyoni faqat qamoqxonadan, suddan yoki bitta voqeadan paydo boʻlmagan. Uning isyoni asta-sekin hayotning oʻziga qarab kengayib boradi. Chunki u jamiyatda insonning qadrsizlanishi, adolatning koʻziga roʻmolcha bogʻlab qoʻyilgani odatiy hol edi.
Bunday muvozanatsizlik insondagi yuzaki – moddiy isyonni, siz-u biz koʻrib turgan norozilikni namoyon qiladi. Biroq roman esa yanada ichkariroqqa kiradi. Kitob oʻzini anglashga urinayotgan, hayot maʼnosini izlayotgan odamlarning isyoni haqida hikoya qila boshlaydi.
Masalan, Larisa xola yoshligida hayotning lazzatlariga berilib yashagan, goʻzallikning oʻtkinchi ekaniga ishonmagan ayol. Farzand koʻrishni istamaydi, koʻngil mayli bilan yashab qolmoqchi boʻladi. Vaqt kelib tanishlar, koʻngil ovlovchilarning barchasi uni tark etadi. Uning hayotga qarshi isyoni shu tarzda sinaladi.
Odatda koʻpchilik taqdirlar bir-birini takrorlaydi. Diana ham dastlab xuddi shu yoʻldan yurib koʻradi...
Tursunboy jontalash esa mutlaqo boshqa olam. Butun umrini mehnat bilan oʻtkazadi. Uning uchun roʻzgʻor, dala, uy-joy – hayotning haqiqiy maʼnosini anglatadi. Biroq inson bunday yashash uchun ham tugʻilmagan.
Ayniqsa Akbar va uning ustozi Tabib oʻrtasidagi munosabatlar asar mohiyatini anglashda juda muhim. Tabib unga “safarga otlan” deydi. Bu gapning maʼnosini Akbar darhol anglab yetolmaydi. U avvalo tashqi yoʻlga chiqadi: boshqa shaharlar, begona odamlar, ogʻir kunlar, yangi munosabatlar uning hayotiga kirib keladi. Ammo asta-sekin maʼlum boʻladiki, haqiqiy safar odamning oʻz ichiga qilgan safaridir.
Nega asar “Isyon va itoat” deb atalgan? Bir qarashda bu ikki soʻz bir-biriga qarama-qarshi. Lekin Ulugʻbek Hamdam ularni shunchaki ikki qutb sifatida talqin qilmagan. Adib isyon va itoat inson ruhiyatining bir-biriga tutashgan ikki bosqichi, demoqchi boʻladi. Masalan, qahramon tilidan “Isyoni yoʻq qalbning itoati ham boʻlmaydi”, degan fikrni keltiradi.
Chunki itoat deganda koʻpincha bosh egish, taslim boʻlish, taqdirga qoʻl siltab qoʻyish tushuniladi. Romandagi itoat esa bundan murakkabroq. Inson avval savol beradi. Qarshilik qiladi. Taqdiridan norozi boʻladi. Hayot bilan tortishadi. Keyin esa oʻzining ham xatolarini, nafsini, taqdirni anglay boshlaydi. Mana shu anglash – insondagi katta maʼnaviy kamolot yoʻli hisoblanadi.
Chunki insonning haqiqiy sayohati baʼzan eshikdan tashqariga chiqqan kuni emas, oʻz qalbiga birinchi marta jiddiy qaragan kunidan boshlanadi. Ulugʻbek Hamdam ana shu safarga chorlaydi.
Bu kitobni oʻqish siz uchun juda foydali boʻlishiga aminman. Va bu asarni besh daqiqada sharhlashning imkoni ham yoʻq. Aslida maqsadimiz ham bu emas, shunchaki, eng yaxshi asarlarga olib boradigan eshiklarni ochib berishdir. Isyondan keyin qanday sokinlik kelishi mumkinligini his qilishni istasangiz, bu kitobni, albatta, oʻqishingiz shart.
