Uztelecom dastlab yaratişni közlamagan yetti yeçim va ularning barçasi qanday qilib bitta ekranda jamlangani xaqida
Yaqin-yaqingaça aloqa operatoriga beriladigan asosiy savol juda oddiy edi: internet qaçon yaxşi işlaydi? Bugun esa internet deyarli hammada bor, uning tezligi esa bir yil içida bir yarim baravar oşdi. Bu masala kun tartibidan çiqdi. U bilan birga aloqa operatorining biz örganib qolgan roli ham özgara boşladi.
Eng qiziği esa endi boşlanadi. Yillar davomida aloqa xizmatlarini körsatib kelgan kompaniya endilikda elektromobillarni quvvatlamoqda, suğurta polislarini rasmiylaştiriş va uyga santexnik çaqiriş imkonini ham bermoqda. Yaqin vaqtgaça faqat balansni tekşiriş uçun oçiladigan ilovada esa bu xizmatlarning barçasi bir joyga jamlandi. Biz şunday yettita yönalişni sanab çiqdik va Uztelecom marketing departamenti direktori Jahongir Adilovdan bu özgarişlar qanday yuz bergani hamda kompaniya faoliyatining çegarasi qayerdan ötişini söraşga qaror qildik.
«Elektr energiyasi ham bir vaqtlar möʼjiza bölgan»
– Butun dunyoda telekommunikatsiya özining eng yuqori nuqtasiga yetgan sohadek körinmoqda. Ösiş uçun joy qolmagan, tariflar bosim ostida, eng qiziqarli jarayonlar esa tarmoqlar ustida - ularning negizida xizmatlar yaratayotganlar tomonida keçmoqda. Bunday taʼrifga qöşilasizmi?
– Qisman. Çegara bor, biroq u odatda köpçilik öylagan joydan ötmaydi. Aloqa haqiqatan ham tanqis bölmay qoldi, tanqisligi yöqolgan narsa uçun esa minnatdorlik bildirmay qöyişadi - muvaffaqiyatli yölga qöyilgan har qanday infratuzilmaning qismati şunday. Elektr energiyasi ham bir paytlar möʼjiza edi, bugun esa uni faqat öçib qolganida eslaymiz. Bu kompaniyaga alam qiladimi? Ehtimol. Ammo aslida, bu işning uddalanganidan dalolatdir.
Bu yoğiga yöllar ayriladi. Boriça qabul qilib, şunçaki aloqa yetkazib beruvçi bölib qoliş mumkin. Yoki allaqaçon barpo etilgan infratuzilma ustiga yana nima quriş mumkinligini öylab körsa böladi. Soha asosan ikkinçi yölni tanlamoqda: dunyoning eng yirik operatorlari tuşumining deyarli uçdan bir qismi aloqadan taşqari xizmatlar hissasiga töğri kelmoqda - yetti yil içida ularning uluşi 18 foizdan 28 foizga oşdi.
Aynan şu nuqtada sabab bilan oqibatni adaştirib yubormaslik muhim. Biz yana qayerdan pul topsak ekan deb izlanmadik: davlat kompaniyasida hisob-kitob boşqaça böladi. “Raqamli Özbekiston – 2030” strategiyasi mavjud bölib, oddiy odam tilida u juda jön narsani anglatadi: maişiy masalalar Toşkentda ham, Nukusda ham birdek tez hal bölişi kerak. Biz quyida söz yuritadigan xizmatlar yangi daromad manbalarini izlaşdan emas, aynan şu ehtiyojdan kelib çiqqan. Avval odamlarning muammosini hal qiliş, keyin esa iqtisodiyot. Bizning holatimizda teskari tartib umuman iş bermaydi.
Mavzuga oid
– Biroq “tarmoqlar ustiga quriş” deganda har kim har xil narsani tuşunadi. Kimdir fintexga, kimdir mediaga, yana kimdir bulutli texnologiyalarga yönalmoqda.
– Va bu, ehtimol, barça mamlakatlar uçun birdek mos keladigan tayyor yeçim yöqligining eng yaxşi dalilidir. Afrikada “Orange” kompaniyasi aholining bank xizmatlaridan foydalaniş imkoniyati çeklangani sababli öz tölov tizimini yaratdi. Bugungi kunda “Orange Money” ön millionlab faol foydalanuvçilarga ega. Janubiy Koreya operatorlari esa köngiloçar xizmatlar va “aqlli şaharlar” yönalişlarini rivojlantirişga kirişdi. Mantiq hamma joyda bir xil: mamlakatda aynan nima yetişmayotganini aniqlaysiz va mavjud imkoniyatlaringizdan foydalanib, şu ehtiyojni qondirasiz. Buni yolğiz amalga oşirişingiz yoki boşqa birovning örnini egallaşingiz şart emas. Boşqalarning tajribasini kör-körona köçirib bölmaydi, çunki har bir yeçim muayyan mamlakatdagi ehtiyoj va muammolardan kelib çiqib yaratiladi.
Bizda esa öziga xos, juda oddiy bir muammo bor edi: deyarli har qanday maişiy yumuşni hal qiliş uçun qayergadir borişga töğri kelardi.
Albatta, bu muammoni faqat bitta kompaniya hal qilayotgani yöq. Umumiy yönalişni davlatning raqamlaştiriş dasturi belgilab beradi, har bir iştirokçi esa öz sohasida iş olib boradi: banklar - tölovlar, savdo maydonçalari - yetkazib beriş, biz esa aloqa xizmatlari va öz infratuzilmamiz negizida rivojlantiriş mumkin bölgan boşqa xizmatlar bilan şuğullanamiz. Bu yerda biz ğoya muallifi emas, balki öz yönalişimiz böyiça iş olib borayotgan iştirokçimiz. Töğri, bu yönalişning qamrovi ham ança keng.
«Biz tarmoq quryapmiz deb öylagandik, aslida esa bankomat quribmiz»
– Masalan?
– Sönggi yillardagi eng ilhomlantiruvçi voqea – elektromobillar uçun quvvatlaş stansiyalari haqida. Aslini olganda, stansiya şunçaki rozetka emas, balki tarmoqqa ulangan qurilmadir: u maʼlumotlarni uzatiş, billing, foydalanuvçini avtorizatsiya qiliş, monitoring va tarmoqni boşqariş funksiyalarini öz içiga oladi. Biz Telecom Çarge’ni milliy tarmoq sifatida qurdik: yagona tarif, yagona akkaunt, turli şaharlardagi şoxobçalar. Ğoya ajoyib. Keyin esa öz maʼlumotlarimizni közdan keçirib, mijozlarning qirq foizdan ortiği har doim bitta stansiyada quvvat olişini kördik. «Bizning tarmoğimizda» emas – uyi yoki işxonasi yaqinidagi muayyan bitta rozetkada.
Demak, biz tarmoq quryapmiz deb öylabmiz-u, aslida odamlar uçun bankomat qurib bergan ekanmiz: axir bankomatning ham sevimlisiga emas, eng yaqiniga boriladi-ku. Şundan söng biz mamlakat xaritasini çizişni töxtatib, aniq tumanlar va avtoturargohlarga eʼtibor qarata boşladik.
– Elektromobillar bozori bir yil içida uçdan bir qismga ösdi. Infratuzilma bunga ulguryaptimi?
– Ulgurmayapti va hozirgi bosqiçda u dunyoning heç bir joyida ulgurmayapti. Ammo boşqa bir jihati qiziqroq: elektromobilning, umuman har qanday maşinaning ortidan, elektr energiyasiga mutlaqo aloqasi bölmagan bir talay işlar ergaşib yuradi. Öşa haydovçining özi jarimalarni tekşirişi, suğurta muddatini uzaytirişi, sotib olişdan oldin maşina tarixini közdan keçirişi kerak. Alohida olganda, bular mayda-çuyda işlardek tuyuladi, ammo har biri uçun alohida xizmat va alohida login zarur.
Biz bularning barçasini bitta ilovaga jamlab, uni HAMROH deb nomladik. Jarimalar bilan şuğullanişni orzu qilganimiz uçun emas, balki odam baribir şu önta amalni, şunçaki önta turli joyda bajarişi sababli şunday qildik.
Keyinçalik esa HAMROH ilovasida faqatgina telekomning qölidan keladigan imkoniyatlar namoyon böldi. Undagi navigator Toşkent svetoforlarini boşqaradigan tizimga ulangan: u yerda 938 ta svetofor kontrolleridan 442 tasi allaqaçon işlab turibdi. Şu bois ilova tirbandlik haqidagi taxminni emas, balki yöldagi haqiqiy manzarani: yöllarning bandlik darajasi, avariyalar va eng yaqin çorrahada yaşil çiroq yonişiga neça soniya qolganini körsatadi. Bugungi kunda HAMROH’ning 300 mingdan ziyod foydalanuvçisi bor, yuzdan ortiq taşkilot esa unda öz avtoparkini yuritmoqda.
– Bu jarayonda sizlarni-çi, nima hayron qoldirdi?
– Avtomobilni vaqtinçalik berib turiş xizmati bölsa kerak. Axir, bizda oğzaki kelişgan holda maşinani aka-uka yoki döstga bir haftaga berib turiş odatiy hol-ku. Bir oydan keyin esa jarimalar keladi va heç kimga yoqmaydigan suhbat boşlanadi: rulda senmiding yoki boşqasimi? Biz ilovada avtomobilni kim, qaçon va qança muddatga olganini qayd etib qöyiş imkoniyatini yaratdik. Texnik jihatdan bunda heç qanday murakkablik yöq. Ammo bu funksiya oilaviy nizolarning oldini oladi, oilaviy xotirjamlik esa, töğrisini aytganda, har qanday texnologiyadan qimmatroqdir.
«Wi-Fi’ni sozlaşga boramiz, bizdan esa elektrik ustasini söraşadi»
– Xizmatlaringiz orasida suğurta polislarini rasmiylaştiriş ham, santexnik çaqiriş ham bor. Bu yönalişlar doirasi yana qançalik kengayişi mumkin? Göyo platforma yangi xizmatlar uçun ham keng imkoniyatlar oçayotgandek.
– Bu aldamçi taassurot. Bizda bitta mezon bor: odam bu xizmat uçun nima sababdan aynan bizga murojaat qilişi kerakligini özimiz tuşunyapmizmi? Agar yagona javob "çunki abonentlar bazamiz katta" bölsa, bu yomon javob. Baza – mahsulotning afzalligini isbotlovçi dalil emas, balki uni tez ommalaştiriş vositasidir; bular mutlaqo boşqa-boşqa narsalar.
Masalan, suğurta masalasida biz aslo suğurtalovçiga aylanib qolmaymiz. Polisni ALSKOM rasmiylaştiradi, bizning vazifamiz esa bu jarayon yarim kun navbatda turiş örniga, telefonda sanoqli daqiqalar içida bitişini taʼminlaşdir. Zaxiralar va aktuar matematika bilan boğliq soha uning tuşunadigan mutaxassislar ixtiyorida qolgani maʼqul.
– Santexnik-çi? Bu endi aloqa sohasidan butunlay yiroq-ku.
– Santexnik - xizmatlarning qanday qilib öz-özidan paydo bölişiga eng sevimli misolim. Biz işni qölimizdan keladigan narsadan boşlaganmiz: Wi-Fi sozlaş, kamera örnatiş, aqlli uy tizimini ulaş. Mutaxassisimiz borib işini tugatgaç, mijozdan: “Menga qarang, birorta yaxşi elektrikni bilmaysizmi?” degan gapni eşitadi. Har safar şu ahvol: odamlar qöşnisidan söraşdan boşqa joydan sinalgan ustani topolmaydi.
Şu tariqa Smart Services paydo böldi. Biz heç qanday yangi bozorga “çiqmadik” - şunçaki zanjir böylab oxirigaça bordik, çunki yarim yölda töxtab qoliş ğalati bölardi.
«AI sözini olib taşlang-da, hal qilinadigan vazifa qoladimi, qarang»
– Hozirça odamlar ekranda köradigan narsalar haqida gaplaşyapmiz. Körinmas qismida-çi, u yerda nimalar bölyapti?
– U körinadigan qismidan köra tezroq ösmoqda. Bu yerda umuman qiziq bir paradoks bor: atrofimizdagi narsalar qançalik raqamlaşib borsa, heç kim payqamaydigan jihatlar - maʼlumotlarning qayerda saqlanişi, qayerda qayta işlanişi va bularning barçasi bir soatga töxtab qolsa nima bölişi şunçalik muhim ahamiyat kasb etaveradi.
– U yerda sunʼiy intellekt nima uçun kerak?
– Buni har qanday taqdimotdan köra yaxşiroq tuşuntirib beradigan bir kuzatuv bor. Videokuzatuv monitorlari qarşisiga ötqazib qöyilgan odam ön ikki daqiqalardan söng ekranda sodir bölayotgan voqealarning yarmini, yigirma daqiqadan sal ötib esa deyarli hammasini ötkazib yubora boşlaydi. Gap xodimlarning yomonligida emas, balki inson diqqat-eʼtiborining tuzilişida. Buni yangi işçi yollaş bilan hal qilib bölmaydi: önta odamni ötqazib qöysangiz ham, hammasining diqqati bir xil işlaydi.
Şu bois AI Vision yaratildi: tizim uzluksiz kuzatib turadi va operatorning yelkasiga turtib ogohlantiradi - mana bu yerda tutun çiqdi, bu yerda navbat köpayib ketdi, mana bu yoqda esa odam mumkin bölmagan joyga kirib qoldi.
Aytgança, menda har qanday sunʼiy intellektga oid mahsulotning halolligini tekşiriş uçun oddiy sinov bor: taʼrifdan "sunʼiy intellekt" sözini olib taşlang va vazifa saqlanib qoldimi-yöqmi, qarang. Bizning holatda vazifa öz örnida qoladi. Ammo bizga heç qanday mohiyat qolmaydigan takliflar ham ança-munça kelib turadi.
– Biznesga ham taxminan xuddi şu ğoyani – «hammasi bir joyda» tamoyilini sotasizmi?
– Xuddi şunday, faqat masalaning bahosi boşqaça. Odatdagi kompaniya tört-beşta obuna asosida işlaydi: poçta alohida, videoaloqa alohida, fayllar alohida, ruxsatlar alohida. Bu törtta hisob-faktura degani, ularning bir qismi valyutada, hamda uziliş yuz berganda aybni bir-biriga ağdaradigan törtta yetkazib beruvçidir. Biz barçasini UzCloud Hub’da jamladik – yagona muhit, sömda tölov, hujjatni turli xizmatlar orasida sarson qilmaslik uçun elektron imzo ham şuning içida. Inqilob emas, albatta, ammo vaqt va asabni ança samarali tejaydi.
«Internet va qayerga borişni biliş»
– Ayni joyiga tuşib olganingiz yaqqol sezilgan yönaliş bormi?
– Turizm. Ötgan yili mamlakatimiz qariyb ön ikki million xorijiy mehmonni qabul qildi – bu undan oldingi yilga nisbatan bir yarim barobar köpdir. Bu insonlarning barçasida dastlabki ön beş daqiqada faqat ikkita ehtiyoj böladi: internet va qayerga borişni tuşunib oliş.
Keyin esa bir ehtiyoj ikkinçisini yetaklaydi. Avval aloqa, söngra Telecom Travel va MyUzbekistan paydo böldi: çiptalar, mehmonxonalar, restoranlar, yönalişlar. Turizmga kirişni istaganimiz uçun emas, balki internetdan keyin odamga aynan şu narsalar kerak bölgani uçun.
Şu bilan birga, turizm nafaqat Özbekistonga keladigan mehmonlar, balki dunyo böylab sayohat qilayotgan fuqarolarimiz hamdir. Şuning uçun biz har ikki yönalişda yeçimlarni rivojlantirmoqdamiz. Misol uçun, bizning Travel eSIM xizmatimiz xorijda aloqada qoliş imkonini beradi: u yerga yetib borganda mahalliy SIM-kartani qidirib yurişga hojat qolmaydi, elektron SIM-kartani esa hali uçib ketişdan oldinoq faollaştirib oliş mumkin.
– Ammo çiptalar, mehmonxonalar va restoranlarni bu iş bilan professional darajada şuğullanadiganlar allaqaçon sotib kelişmoqda. Bu yerda operatorning nima keragi bor?
– Biz ular bilan raqobatlaşmaymiz ham. Agar kimdir öz işini bizdan yaxşiroq bajarsa, uning örnini egallaşga hojat yöq. Bizning vazifamiz – ortiqça ovoragarçiliklarni bartaraf etiş: toki hozirgina aloqaga ulangan odam har bir keyingi qadami uçun alohida xizmat qidirib yurmasin. Çiptani taşuvçi, xonani esa mehmonxona sotadi, biz esa ularga yetib borişni bir qadamga yaqinlaştiramiz.
«Ilgari xammasi şu yerda tugardi»
– Demak, bu voqealar – quvvatlaş stansiyasidan tortib mehmonxona band qilişgaça – bir-biridan qançalik farq qilmasin, foydalanuvçi uçun ular bir nuqtada tutaşadi. Ilovadami?
– Ha, tutaşadi va bu bizning öylab topgan narsamiz emas, balki ança keng tarqalgan tendensiya. Suhbatimiz boşida tilga olingan öşa Orange ham bugungi kunda şunçaki tölov tizimi sifatida emas, balki köproq barça xizmatlarini özida jamlagan Max it ilovasi bilan maşhur: undan yigirma milliondan ortiq kişi foydalanadi. Sohada buni super-ilova deb ataşadi, ammo atamasiz ham mohiyati oddiy: barçaning yönalişi bir, mazmuni esa har kimda öziga xos, çunki har bir mamlakatda yetişmovçiliklar turliça. Operatorning roli özgarmoqda: u faqat aloqa uçun pul tölanadigan joy emas, balki muammolar hal qilinadigan maskanga aylanmoqda.
– Raqamlaringizda bu körinib turibdimi?
– Körinadi, faqat ularni odatdagidan boşqaçaroq tahlil qilişni taklif etgan bölardim. Ilovaning faol auditoriyasi yil davomida 21 foizga ösib, oyiga 2,3 million kişiga yetdi. Yoqimli raqam, ammo öz holiça u deyarli heç narsani anglatmaydi: bizda şundoq ham abonentlar köp. Boşqa narsa ança qiziqroq: xuddi şu bir yil içida ilovadagi xizmatlar soni beştadan ön töqqiztaga yetdi. Şunçaki tugmalar yoki funksiyalar emas, aynan odam bitta ekrandan çiqmasdan turib bitirişi mumkin bölgan işlar nazarda tutilmoqda.
– Şunday bölsa-da, oçiğini aytganda odam ilovani samolyotga çipta sotib oliş uçun oçadimi yoki qança trafik qolganini köriş uçunmi?
– Köpinça ikkinçisi uçun va bunday emasdek körsatişga urinmayman ham. Bizda eng köp kiriladigan sahifa – bu boş ekran, undan keyin xarajatlar tafsiloti, söngra tariflar va paketlar. Ilovada ötkaziladigan örtaça vaqt taxminan olti daqiqani taşkil etadi va men buni yomon emas, balki yaxşi körsatkiç deb hisoblayman: heç kim operator ilovasida vaqt ötkazişni orzu qilmaydi, hamma öz işini bitirib, tezroq çiqib ketişni xohlaydi. Şuning uçun biz daqiqalarga emas, balki şu olti daqiqa içida qança turli işlarni bitiriş mumkinligiga qaraymiz. Ilgari hammasi şu bilan tugardi: odam qoldiqni körib, ilovani yopardi. Bugun esa xuddi şu olti daqiqa içiga xizmatlar uçun tölov, suğurta va ilgari bir neçta ilovani oçişni talab qilgan boşqa işlar ham siğmoqda. Ekotizim balansni tekşirişni bekor qilmaydi, aksinça, u şundan boşlanadi.
«Aloqa poydevor bölib qoladi. Faqat qavatlar soni özgaradi»
– Biroq bundagi xavf ham aniq: birdaniga hamma narsa bilan şuğullanadigan kompaniya birorta ham sohada ekspert böla olmaslik xavfi ostida qoladi.
– Xavf haqiqatan ham bor va men buni inkor etmayman. Bu yerda yagona himoya - har bir jarayonda öz rolingizni röy-rost aytişdir. Qayerdadir biz infratuzilmaga egamiz, qayerdadir platforma vazifasini bajaramiz va asosiy işni hamkorimiz qiladi, yana qayerdadir esa şunçaki boşqalarning tizimlarini bitta ekranga jamlaymiz. Muammo kompaniya uşbu rollarni farqlay olmay qolganida va özini hamma sohada ekspert deb hisoblay boşlaganida yuzaga keladi.
– Beş yildan keyin ham sizlarni telekom operator deb ataş töğri böladimi?
– Şunçaki telekom operator deb ataş - endi töğri bölmaydi. Yönalişlarimiz şu qadar köpaydiki, Uztelecom raqamli ekotizimga aylanib bormoqda. Biroq aloqa poydevor bölib qoladi va biz uning ustida işlaşdan töxtamaymiz: atrofimizda raqamli texnologiyalar qançalik köpaysa, ular tayanadigan asos ham şunçalik muhim ahamiyat kasb etadi. Optika, mobil tarmoq, maʼlumotlar markazlari, bulutli quvvatlar - bular bosib ötilgan bosqiç emas, balki biz har kuni şuğullanadigan işlardir. Poydevor emas, uning ustiga quriş mumkin bölgan qavatlar soni özgaradi.
– Hozirça neça qavat qad rostladi?
– Dastlabkilari. Bugun biz tilga olgan yettita yeçim - tayyor bino emas, balki uning qad rostlaşi uçun asosdir. Keyingi qavatlar aynan nimalardan iborat bölişini, oçiği, ayta olmayman: beş yil avval quvvatlaş stansiyalarini ham, santexnik xizmatini ham xayolimga keltirmagan bölardim. Ammo ularning soni sezilarli darajada köpayişiga şubham yöq.
– Demak, keyingi yettita yeçim allaqaçon belgilab olingan ekan-da?
– Aniq röyxat şaklida emas. Agar hamma narsa oldindan maʼlum bölganida, bular yeçim emas, reja bölib qolardi. Lekin beş yildan söng bu suhbatimiz yettita yönaliş doirasidan ança kengroq bölişiga vaʼda beraman.
