Husiyçilar - Yamandagi diniy-siyosiy harakat bölib, Yaman poytaxti Sano, mamlakatning ğarbiy va şimoliy qismlarini nazorat qiladi. Bu hududlarda 20 milliondan ortiq kişi, yaʼni Yaman aholisining qariyb 70 foizi yaşaydi.
Husiyçilar yetakçisi
Yaman husiyçilarining harbiy, diniy va siyosiy rahbari Abdulmalik al-Husiy (1979-yilda tuğilgan) islomşunos olim Badr ad-Din al-Husiyning öğli bölib, harakatga 2004-yildan beri rahbarlik qilib kelmoqda.
Abdulmalik al-Husiyning kelib çiqişi Yamandagi al-Husiy sulolasiga borib taqaladi. Bu sulola vakillari «sayyidlar», yaʼni Muhammad payğambar avlodlari sifatida eʼtirof etiladi. Ular «hoşimiylar», «aşrof» va «ahli bayt» – «Payğambar xonadoni ahli» deb ham ataladi.
Abdulmalik al-Husiy husiyçilar nazoratidagi davlat tuzilmalarida heç qanday rasmiy lavozimda emas, lekin «qoid as-saura» («inqilob rahbari») unvoniga ega. Uning vakolatlari Erondagi oliy rahbar vakolatlariga qiyoslanadi.
Harakat rahbariyatida Abdulmalik al-Husiyning aka-ukalari, jiyanlari va boşqa qarindoşlari muhim örin egallaydi. Ular orasida Yahyo va Abd al-Xoliq al-Husiy, amakisi Abdulkarim al-Husiy, jiyani Muhammad Ali al-Husiy, kuyovi Yusuf al-Madaniy va boşqalar bor.
Husiyçilarning maqsadi
Husiyçilar harakati rivojlanişi barobarida uning maqsadlari ham özgarib borgan. 2004–2010-yillarda ular Yamanning zaydiylar yaşaydigan viloyatlarida diniy va siyosiy muxtoriyatga erişişni közlagan. 2014-yilda hokimiyatni qölga kiritganidan keyin esa uni mustahkamlaş va butun mamlakat böylab nazoratni kuçaytirişga intilgan.
2015-yilda Saudiya Arabistoni boşçiligidagi koalitsiya qöşinlari Yamanga kirganidan keyin husiyçilar Yamanni birlaştiriş va mamlakatni xorijiy kuçlardan, birinçi navbatda AQŞ, Saudiya Arabistoni, Birlaşgan Arab Amirliklari hamda ularning yamanlik ittifoqçilaridan ozod qilişni öz oldiga maqsad qilib qöygan.
Hani Ali / Xinhua / Global Look Press
Санода ҳусийчилар ҳаракатини қўллаб-қувватлаб ўтказилган митинг, 2016 йил 18 июл
Mavzuga oid
Bu esa amalda ular bilan raqobatlaşayotgan barça harbiy-siyosiy kuçlar bilan duşmanlik munosabatini anglatadi. Ular qatoriga Prezident rahbarlik kengaşi, Janubiy ötiş kengaşi va mamlakat ğarbidagi husiyçilarga qarşi qurolli guruhlar kiradi.
2019-yilda qabul qilingan dasturda dunyoviy va respublika tamoyillariga asoslangan, plyuralistik va demokratik Yaman davlatini quriş maqsadi eʼlon qilingan. Biroq bu dastur harakatning amaldagi siyosiy faoliyatidan ança farq qiladi. Husiyçilar mamlakat va jamiyatni özlarining diniy-mafkuraviy qaraşlariga muvofiq qayta taşkil etiş bilan şuğullanadi.
Husiyçilar tarixi
Husiyçilar harakati Yamandagi şia-zaydiylar jamoasida şakllangan. Zaydiylar tarixi Muhammad payğambar avlodi bölgan Zayd ibn Ali izdoşlaridan boşlanadi. Zayd ibn Ali 740-yilda umaviylarga qarşi qözğolon kötargan, biroq mağlubiyatga uçrab, halok bölgan. Zaydiylar 897-yilda Yamanning şimoli-ğarbida qönim topgan va 1962-yilgaça öz davlatçiligiga – poytaxti Taiz şahri bölgan imomatga ega bölgan. Bu davlat usmoniylar imperiyasi va Saudiya monarxiyasiga qarşi mustaqillik uçun kuraşgan. 1962-yilda respublika eʼlon qilinganidan keyin imomat tugatiladi. Zaydiy rahbarlar siyosiy taʼsirini yöqotib, özlarini mazlum ozçilik sifatida qabul qila boşlaydi.
1980-yillarda Yaman şimolida Saudiya Arabistonidan tarqalayotgan sunniy diniy oqimlarga javob sifatida «zaydiylikni qayta tiklaş» harakati paydo böldi. Harakat tarafdorlari bu oqimlar zaydiylarning diniy va madaniy anʼanalariga tahdid solmoqda, deb hisoblaşgan.
Bu jarayonda islomşunos olim Badr ad-Din al-Husiy (1926–2010) muhim rol öynagan. U 1980–1990-yillarda öğillari va tarafdorlari bilan birgalikda vahhobiy taşkilotlar hamda «Hizbulloh» harakati tajribasidan foydalanib, «Eʼtiqodli yoşlar» nomi ostida zaydiy diniy-maʼrifiy harakatini taşkil etgan.
1999–2000-yillardan boşlab uning öğli Husayn taʼsiri ostida harakatning bir qismi radikallaşdi va Ğarbga qarşi hamda antisemit xususiyat kasb etdi. 2003-yilda Amerika boşçiligidagi koalitsiya Iroqqa bostirib kirişini Yaman hukumati ham qöllab-quvvatlagaç, Husayn al-Husiy tarafdorlari prezident Ali Abdulloh Solihning Saudiya Arabistoni va AQŞni qöllab-quvvatlovçi siyosatini oçiq tanqid qila boşladi.
Manny Ceneta / Getty Images
Яман президенти Али Абдуллоҳ Солиҳ, 2001 йил 27 ноябр
Husiyçilarning harbiy harakatlari
2004-yil iyunida Husayn al-Husiy Yaman şimolidagi Saada viloyatida hukumatga qarşi birinçi qözğolonni boşlaydi. Hukumat qözğolonni bostiriş uçun öziga sodiq qabilalarning qurolli guruhlariga tayandi, 2009-yildan boşlab esa Saudiya Arabistoni harbiy yordamidan foydalandi. 2004-yil sentabrida Husayn al-Husiy halok bölganidan keyin harakatga uning ukasi Abdulmalik al-Husiy rahbarlik qila boşlaydi. 2010-yil fevralida, mojaroning oltinçi va eng şiddatli bosqiçi yakunlanganida, husiyçilar Saada şahrining bir qismi va yana uçta viloyatni egallab bölişgandi. Ular özlariga sodiq qabilalar va uruğlardan iborat koalitsiyani şakllantirişga ham muvaffaq bölişdi. 2011-yil yanvarida «Arab bahori» voqealari fonida husiyçilar prezident Ali Solihga qarşi namoyişlarni qöllab-quvvatlaşdi va mart oyida Saada viloyatini egallaşdi. 2012-yilga kelib esa zaydiylarning asosiy markazlari ularning nazoratiga ötdi.
Solih isteʼfoga çiqqanidan keyin husiyçilar 2013–2014-yillarda Yamanning kelajakdagi davlat tuzilişiga bağişlangan siyosiy maslahatlaşuvlarda iştirok etdi. Biroq ular taklif etilgan federativ konstitutsiya loyihasini rad etişdi. Çunki uşbu loyihaga köra husiyçilar mintaqadagi muhim Hudayda portiga ega bölolmasdi. Şundan söng husiyçilar harbiy harakatlarni qaytadan boşlaşdi.
2014-yil sentabrida husiyçilar Yaman poytaxti Sanoni, bir oydan keyin esa Hudayda portini egallaşdi. 2015-yil boşida parlamentni tarqatib yuborib, tarkibida Solih va uning tarafdorlari ham bölgan Oliy inqilobiy qömitani taşkil etişdi.
Hani Ali / Xinhua / Global Look Press
Санодаги вазият, 2014 йил 23 сентябр
2015-yil martda husiyçilar Adan portini qölga kiritişdi. Şu oyda Saudiya Arabistoni boşçiligidagi arab davlatlaridan iborat koalitsiya AQŞ kömagida rasmiy hukumat tomonida turib, husiyçilarga qarşi harbiy operatsiyalarni boşladi. Kuçli bombardimonlarga qaramasdan, harakat şimoliy Yamanning katta qismini öz qölida saqlab qoldi.
2016-yil iyulida husiyçilar yangi boşqaruv organi – Oliy siyosiy kengaşni taşkil etişdi. 2017-yil oxirida husiyçilarning Solih bilan munosabatlari yomonlaşdi. Solih Saudiya Arabistoni tomoniga ötişini eʼlon qilganidan keyin husiyçilar poytaxtdagi janglar davomida uni öldirişdi. 2018-yilga kelib ular Yaman şimolida hokimiyatni töliq egallab olişdi. 2018-yil dekabridagi Stokholm kelişuvi natijasida «Ansor Alloh» Hudayda porti ustidan nazoratni saqlab qoldi. Taxminlarga köra uşbu port yiliga 1 milliard dollar daromad keltiradi.
2020–2022-yillar davomida husiyçilarning strategik ahamiyatga ega Marib viloyatini egallaşga urinişi töxtatildi, uruş boşi berk köçaga kirib qoldi. 2022-yil bahorida BMT şafeʼligida vaqtinçalik sulh eʼlon qilindi. Husiyçilar Saudiya Arabistoni bilan xalqaro miqyosda tan olingan, Adanda joylaşgan Raşad al-Alimiy hukumati bilan yaraşuv böyiça muzokaralarga kirişdi.
2023-yil oktabrda harakat Hamasning Isroilga hujumini qöllab-quvvatladi hamda Isroil Ğazo sektorida harbiy operatsiya boşlaganiga javoban Isroil hududiga va Bob al-Mandab böğozida Isroil bilan aloqador kemalarga raketa zarbalari berdi. Natijada muzokaralar jarayoni töxtab qoldi.
2024-yil yanvarida Qizil dengizdagi hujumlar sababli AQŞ va Buyuk Britaniya husiyçilar pozitsiyalariga zarba berdi. Bunga javoban husiyçilar rahbari AQŞ va Buyuk Britaniya obyektlarini qonuniy harbiy nişon deb eʼlon qildi. Öşa yilning iyulida husiyçilar Tel-Avivdagi AQŞ elçixonasiga dron bilan zarba berişdi, bunga javoban Isroil harbiy-havo kuçlari Hudayda portidagi neft omborini bombardimon qildi. 2025-yil mart–may oylarida AQŞ harbiy-havo kuçlari husiyçilarga qarşi havo kampaniyasini ötkazib, mingdan ortiq nişonga zarba berdi. AQŞ bosimi hamda 2025-yil 10-oktabrda Ğazo sektorida öt oçişni töxtatiş töğrisidagi kelişuvdan keyin husiyçilar hujumlarni töxtatişga vaʼda berdi.
2026-yil iyul oyi örtalarida xalqaro miqyosda tan olingan Yaman hukumati kuçlari Sano xalqaro aeroportiga zarba berdi. Husiyçilar Saudiya Arabistonini öt oçişni töxtatiş kelişuvini buzişda aybladi. Ular Saudiya Arabistoni janubi-ğarbidagi Abha şahri xalqaro aeroportiga zarba berdi va köp ötmay qirollikka nisbatan dengiz blokadasi boşlanganini eʼlon qildi.
2026-yil 3-sentabrda husiyçilar hujumga ötib, Yamanning ğarbiy sohilidagi hududlarni, jumladan, Hudaydadan janubda joylaşgan Moha porti, Perim oroli va Dubab şahrining bir qismini egalladi. Natijada ular Bob al-Mandab böğozi atrofidagi Qizil dengiz sohillari ustidan nazoratni kengaytirdi.
Sentabr oxirida Yaman rasmiy hukumati husiyçilarga qarşi kuraşiş uçun umumiy safarbarlik eʼlon qildi.
4-oktabr kuni husiyçilar navbatdagi hujum davomida Yamanning janubi-ğarbidagi Taiz şahrini tösib qöydi. Bunga javoban Yaman hukumati poytaxt Sanoni ozod qiliş maqsadida qarşi hujum boşladi.
7-oktabr kuni husiyçilar Saudiya Arabistonining Qirol Xolid va Abha xalqaro aeroportlariga zarba berişni boşladi.
Andrew Renneisen / Getty Images
Моҳа – Яманнинг Қизил денгиз бўйидаги порт шаҳри, 2018 йил 22 сентябр
Husiyçilar tuzilmasi va soni
Husiyçilar Yamanning katta qismida amaldagi hokimiyat hisoblanadi. Ular mamlakatdagi avvalgi maʼmuriy va davlat xizmatçilari tizimini saqlab qolişgan. Harakat mamlakatni Oliy siyosiy kengaş orqali boşqaradi. Davlat byurokratiyasi ustidan esa bilvosita nazorat örnatilgan bölib, nazorat hokimiyatning barça darajalaridagi davlat organlari vakolatlarini takrorlovçi «muşriflar» - tayinlangan nazoratçilar orqali amalga oşiriladi. Ularning aksariyati hoşimiylardir.
Harakatning rahbarlik lavozimlarini al-Husiylar sulolasi vakillari hamda ularga sodiq bölgan, qarindoşlik aloqalarini örnatgan boşqa sulola va oilalar vakillari egallaydi. Ularning aksariyati Yamanning şimoliy viloyatlari - Saada, Amran, Hajja va Al-Javfdan bölib, 2004–2009-yillarda husiyçilarga qöşilgan.
Oliy siyosiy kengaşga 2018-yil aprelidan beri Mahdiy al-Maşat rahbarlik qiladi. Husiyçilar va sobiq prezident Solih tarafdorlari iştirokidagi birinçi hukumat 2016-yilda tuzilgandi. U 31 kişidan iborat bölib, hukumatga Abdul Aziz bin Habtur rahbarlik qilgan. 2024-yil avgustida boş vazir Ahmad Xolid ar-Rahaviy rahbarligidagi yangi hukumat şakllantirildi. U 19 vazirdan iborat bölib, barça lavozimlar harakat vakillariga berilgan. Hukumat «Özgariş va taraqqiyot hukumati» deb nomlangan.
2025-yil 28-avgustda Isroilning Sanodagi hukumat majmuasiga bergan zarbasi natijasida boş vazir ar-Rahaviy va yana töqqiz nafar yuqori martabali amaldor, jumladan, taşqi işlar vaziri Jamol Amer halok bölgan. Ar-Rahaviyning örnini uning örinbosari Muhammad Ahmad Miftah egallagan.
BMT ekspertlarining baholaşiça, husiyçilarning qurolli kuçlari soni 2024-yilda 350 ming kişini taşkil etgan. Qöşinlar köngillilar va majburiy safarbarlik hisobiga töldiriladi. Erondagi tuzilmalar namunasi asosida 130 ming kişidan iborat Umumiy safarbarlik boşqarmasi zaxirasi taşkil etilgan. Husiyçilar örta va uzoq masofaga uçuvçi ballistik va qanotli raketalar, kemalarga qarşi ballistik raketalar, zarba beruvçi dronlar hamda kamikadze-dronlar arsenaliga ega. 2024-yil yozida ular ixtiyorida özlari işlab çiqargan gipertovuşli ballistik raketalar borligini eʼlon qilişgan.
Husiyçilarning xalqaro siyosatdagi roli
Husiyçilar Eronning Arabiston yarimorolidagi asosiy ittifoqçisi hisoblanadi. Ğarb davlatlari ularni kamida 2009-yildan beri Eron va uning ittifoqçilari, birinçi navbatda Livandagi «Hizbulloh»dan harbiy va texnik yordam olişda ayblab keladi. Ular birgalikda Eronning Isroil va AQŞ manfaatlariga qarşi turuvçi «qarşilik öqi» - Yaqin Şarqdagi Eronga sodiq şia harakatlari, qurolli guruhlar va hukumatlar majmuasini taşkil etadi. Biroq husiyçilar ham, Eron ham bunday hamkorlik mavjudligini rasman rad etib keladi.
Taşqi siyosatda husiyçilar rahbarlari Ğarbga va Isroilga qarşi yönalişga amal qiladi. Ular Rossiya, Xitoy va BRIKS mamlakatlari bilan hamkorlik qiliş istagini bildirişgan. 2016-yildan beri Ömon hukumati husiyçilarga yordam berişda gumon qilib kelinadi. Bu yordam qurollarni noqonuniy ravişda olib kiriş uçun quruqlik yölagini taqdim etiş va xalqaro moliyaviy tizimdan foydalaniş imkonini berişdan iborat bölişi mumkin.
2024-yil iyunda AQŞ Xitoy va Ömon kompaniyalariga nisbatan sanksiyalar joriy qildi. Ular husiyçilarga raketa va dronlar işlab çiqariş uçun zarur bölgan uskunalar hamda butlovçi qismlarni sotişda gumon qilingan.
Oliy siyosiy kengaş Eron hukumatidan taşqari dunyodagi heç bir hukumat tomonidan tan olinmagan bölsa-da, husiyçilar Qizil dengizning ğarbiy sohiliga çiqiş imkoniyati tufayli Yaqin Şarq mintaqasiga katta taʼsir ötkazib kelmoqda. Husiyçilar jahon savdosining taxminan 12 foizi amalga oşadigan Suvayş kanaliga yaqin hududlarni nazorat qiliş orqali Eron raqiblarining dengiz qatnoviga tahdid solişi yoki Eron neftini taşuvçi kemalar xavfsizligini taʼminlaşi mumkin.
