«Elektr energiyasi narxi oşirilsa, boylar köproq tölaşi lozim» – Germaniyadagi özbek energetigi bilan suhbat

Moliya vazirligidan ketib, yana Germaniyaga qaytgani haqida

— 2019-2022 yilning oxirigaça Özbekistonga bir özim borib işladim, oilam Germaniyada qolgandi. Oldin bir yil özim yaşab körib, yaşaş şaroitlari, oylik daromadlarini hisoblab, töğri kelsa, oilamni olib boraman, degandim. 2020 yilda pandemiya bölib, u taxminan 2 yilga çözilib ketdi. 2022 yilda oilamni Özbekistonga olib bordim.

Özbekistonda nemis maktabi yöq bölgani uçun farzandlarimni özbek maktabiga berdim. Hamma nemis maktabi borligini aytgandi, menimça, esa unday maktab yöq. Faqat nemis tiliga ixtisoslaştirilgan özbek maktabi mavjud. Nemis maktabi deyilganda fizika, matematika, botanika, kimyo, biologiya fanlari şu tilda ötilişi tuşuniladi. Farzandlarim özbek tili maktabida tuşunişi qiyin bölgani uçun öqiy olişmadi. Keyin mana şunday sabablar tufayli ötgan yili Germaniyaga qaytişga majbur böldik. Baribir farzandlarim şu jamiyatda tuğilib ösyapti.

Oilaviy sabablarga köra, Germaniyada yaşab, faoliyatimni olib bormoqdaman. Lekin bu davlatda işlasam ham Özbekistonga öz hissamni qöşiş maqsadida Germaniya va Özbekiston kompaniyalari örtasida turli muzokaralar olib borib, ularning Özbekistonga sarmoya olib kirişi uçun harakat qilyapman.

Özbekistondagi energetika sohasiga baho

— Özbekiston energetikasini Germaniyadagi bilan soliştirsak, katta ijobiy siljişlar ham, öziga yaraşa kamçiliklari ham bor. Agar tartib bilan öz örnida qilinsa, bu narsa ham öz yölini topib ketadi. Misol uçun, Özbekistonda elektr energiyasi tannarxi juda arzon — 3 sent. Germaniyada bu narx hozir 50 sentga çiqdi. Germaniyada maoşlar ança yuqoriligini aytişadi, lekin şunday bölsa ham oylik bilan elektr toki narxining örtasidagi farq 10 barobar emas. Şuning uçun bu holatga şaffof qaraş kerak deb hisoblayman.

Bizda ham elektr energiyaning narxini ma’lum miqdorda kötarişsa, sohaga investorlar kirişi ortadi, aholi uyining tomiga quyoş panellarini örnatib, davlatga sotişi ham mumkin. Faqat bitta muammo bölişi mumkin, lekin uning ham yeçimi mavjud. Ya’ni kam ta’minlangan aholi qatlami nima qilişi mumkin?

Özbekistonda işlab çiqarilayotgan elektr energiyasining tannarxi sotilayotganidan qimmat böladi. Faraz qilaylik, 1 kilovatt elektr tokining narxi 450 söm. Lekin biz aholiga uni 300 söm qilib sotayotgan bölsak, 150 sömini Moliya vazirligi subsidiya qiladi. Şuning uçun har bir stansiya, energetika sektori özi işlab çiqarayotgan resursning tannarxini özining foydasi bilan sotadigan bölsa, biz tarifni oşirimizga töğri keladi. 

Ammo bu jarayonda kam ta’minlanganlarni himoya qiliş zarur böladi. Germaniyada bu narsa yaxşi yölga qöyilgan. Bu yerda elektr energiya uçun subsidiya, kompensatsiya deyilmaydi. Bir oilaning umumiy daromadi va çiqimi hisoblanib, çiqimga töğrilab davlat yetmaydigan mablağni qoplab beradi. Germaniyada bir yilda 3,1 trln yevro ijtimoiy himoyaga sarflaydi. Bizdayam yölga qöysa böladi. Elektr energiyaning narxi oşirilsa, qörqiş kerak emas. Bunda boylar köproq tölaşi, kam ta’minlanganlarni davlat himoyaga olişi kerak böladi. Kam ta’minlanganlarni himoya qiliş biznes bölişi kerak emas. Masalan, kam ta’minlanganlarga hozirgi narx bölsa. Tariflarda 200 kilovattdan keyin oşirilgan narx bölsa, odamlar tejaşga harakat qiladi.

Germaniyada hamma narsa: elektr energiya ham, boşqasi ham xususiy. Misol uçun, 2007 yilda Germaniyada ikkinçi marta iş faoliyatimni boşlagan bölsam, professorimdan gaz, yerosti boyliklari yöq bölişiga qaramay, bu mamlakatda nima sabab çiroq öçmasligini söragandim. Şunda u: “biz aqlimiz bilan işlab, yangi texnologiyalarni sotamiz”,– degan edi. Haqiqatan ham Germaniyada çiroq heç qaçon öçmaydi, çunki bu xususiy. Agar öçib qolsa, [çiroq] egasini jarimaga tortişimiz mumkin. Öçib qolgan “svet” evaziga pul beradi, muzlatgiçda biror narsa erib ketsa yoki sifati buzilsa, muzlatgiç işlamay qolsa ham uning örnini qoplab beradi.

Töliq intervyuni yuqoridagi video orqali tomoşa qiliş mumkin.

Dilşoda Şomirzayeva suhbatlaşdi.
Tasvirçilar Mirvohid Mirrahimov, Şohruz Abdurayimov,
Montaj ustasi Şohruz Abdurayimov.