Takomillaşayotgan lotinça imlo: Qonun loyihasiga ayrim takliflar
|16:00 / 24.03.202137 95912 min
Lotinça imloga asoslangan özbek alifbosi masalasi yana kun tartibiga çiqdi. Özbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi «Lotin yozuviga asoslangan özbek alifbosini joriy etiş töğrisida»gi qonunga özgartirişlar kiritiş haqidagi qonun loyihasini jamoatçilik muhokamasiga havola etdi. Milliy alifbodagi noqisliklar va ularning salbiy oqibatlari haqida öylanib yurgan ziyolilar loyihani mamnuniyat bilan kutib olişdi.
Özi nega şu vaqtgaça lotin imlosi ommalaşmadi?
Yodingizda bölsa, mustaqillikka erişganimizdan söng ilk marta 1993 yilda lotin yozuviga ötdik. 1995 yilda alifbo tahrirga uçradi va öşandan buyon maktablarda öquvçilarning savodi yangi alifboda çiqmoqda. 26 yil bölibdi şunga ham. Lekin jamiyatda hamon kirill alifbosidan teppa-teng foydalanilmoqda.
Nima uçun lotinça alifboga Ozarboyjon, Turkmaniston kabi davlatlarda bölganidek birdaniga ötib keta olmadik? Buning bir neça sababi bor.
Şulardan biri – 1995 yilda isloh qilingan alifboning öta noqulay ekanidir. Öşanda qabul qilingan qöş belgili «Sh», «Ch», «O‘» va «G‘» harflarini yoziş uçun bir neça klavişlardan foydalaniş kerak. Buning natijasida yoşlarimiz ijtimoiy tarmoqlardagi özaro sözlaşuvlarda, fikr bildiriş jarayonida uşbu harflarning örniga «w», «4», «6» kabi simvollardan ham foydalanişga ötib ketişdi.
Qolaversa, şu ötgan davrda badiiy kitoblar va ayniqsa öqiladigan yagona axborot manbayi bölib turgan bosma naşrlar mudom kirillça imlodan foydalanişda davom etişdiki, yangi alifboning ommalaşuviga bular ham salbiy ta'sirini ötkazmay qolmadi.
Sönggi 5-6 yilda internetning keng quloç yoyişi, internet naşrlar, Telegram, Instagram, Facebook kabi ijtimoiy tarmoqlarning ommalaşuvi natijasida lotinça imlodan foydalaniş miqdori keskin ortdi va joriy lotinça alifboning köplab nuqsonlari yaqqol yuzaga çiqa boşladi.
Alifboni isloh qiliş zaruriyati
Sönggi yillarda mamlakatimizda özbek tilining nufuzini oşiriş borasida jiddiy işlar izçil amalga oşirilmoqda. Toşkent davlat Özbek tili va adabiyoti universiteti taşkil etildi. Özbek tilini rivojlantiriş uşbu oliy öquv dargohining asosiy vazifasi etib belgilandi.
Mavzuga oid
Mutaxassislar oldiga ona tilimizni rivojlantirişga oid qator vazifalar, xususan, lotin imlosiga batamom ötiş masalasi qöyildi. Şaxsan davlat rahbari va hukumatimiz bu borada özining qat'iy pozitsiyasini namoyon etib kelmoqda. Prezident farmoni qabul qilindi. Hukumat qarorlari çiqarildi.
Vazirlar Mahkamasi tuzilmasida Davlat tilini rivojlantiriş departamenti taşkil etildi. Departament qoşida özbek alifbosini isloh qiliş böyiça işçi guruh tuzildi. Unga tilçi olimlar bilan bir qatorda jurnalistlar, blogerlar, dasturçilar ham kiritildi. Alifboni qulaylaştiriş va takomillaştiriş böyiça köplab yiğilişlar ötkazildi, turli fikrlar eşitildi. Nihoyat bir töxtamga kelinib, qonun loyihasi xalq muhokamasiga qöyildi.
Qusurlardan qutulib, ixçamlik sari yöl
Albatta, takomillaşayotgan alifbo ham hammaga birday yoqmayapti. Uni tanqid qilayotganlar ham çiqyapti. «Hozirgi joriy alifbo qolaversin», deganlar ham bölyapti. Hattoki, yoqilgan köpriklarni tiklab, «kirillçaga qaytiş kerak», deganlar ham çiqmoqda. Lekin bunday e'tirozlarning aksariyati ilmiy mantiqdan yiroq, şunçaki quruq gapdan bölak narsa emas.
Keling, joriy alifboda qanday qusurlar borligi va takomillaşgan alifboda ular qanday bartaraf etilgani, isloh qilinayotgan alifboning nimasi qulayligi haqida gaplaşaylik.
1. Joriy alifboda «O‘» va «G‘» harflarini ifodalaşda tasdiqlangan bir tirnoq örniga turli simvollardan foydalaniş avj olib ketgan, buning natijasida bir sözni 8-9 xil körinişda yoziş ham mumkin böldi.
Bularga endi yana «Ò», «Ó», «Õ», «Ö», «Ō», «Ŏ» kabi turli harflardan foydalanib yozayotganlarni qöşing.
Eng alamlisi — millatimiz va Vatanimiz nomi «O‘» harfidan boşlanadi. Şaxsiy va sub'yektiv fikrimça, «o‘» tovuşini ifodalaş uçun «O‘» — harf+simvol birikmasini joriy etgan şaxs, yumşoq qilib aytganda, millatimizning dösti emas. «Özbek», «Özbekiston» sözlarini ifodalaşda tuturuq bölmagandan keyin yana nima deyiş mumkin?
2. Mavjud holat Internet tarmoğida özbek tilida qidiruvni juda murakkablaştiradi. Çunki birtirnoq doimo sözni bölib yuborgan. «O‘» va «G‘» iştirok etgan sözlarni ikki, uçga bölib tuşunadi kompyuter.
Masalan, WinWord dasturida biror sözning harflarini kattalaştiriş zaruriyati bölsa, sözni töliq Shift+F3 bilan belgilab oliş kerak, çunki dastur birtirnoqqaça qabul qiladi: QORAKÖlliklar, QARĞalar kabi.
Axborot asrida kun tartibida trendga çiqqan mavzular topiş va kuzatiş oson bölişi uçun heşteg bilan ifodalanadi. Bu holatda ham «O‘» va «G‘» iştirok etgan co‘zlardan heşteg yasab bölmaydi:
3. Xuddi mana şunaqa vajlar bilan «O‘» va «G‘» iştirokidagi sözlar turli dasturlarni yaratişda ham katta qiyinçilik tuğdirayotganini IT-mutaxassislar tinmay takrorlab kelişmoqda.
4. «Sh» va «Ch» iştirokidagi sözlar muammosi. Bu harflarning ikkita simvol bilan ifodalanişi ham harf terişda ortiq vaqt, matnda esa ortiqça joy olib kelayotgan edi. Ma'lumki, özbek tilida «sh» va «ch» tovuşlaridan köp foydalaniladi. Ayniqsa, söz yasaşda. Öz-özidan, sözlarning uzayişi, «Bir tovuş – bir harf» prinsipiga qurilgan kirillça imloga nisbatan vizual noqulaylik yuzaga kelayotgan edi.
Boz ustiga, «Sh» va «Ch» harflarini ifodalaşda «h» harfi «nikohlab» berilganki, bu hamyurtlarimiz örtasida tuşunmovçilikka sabab bölayotgan edi. Ya'ni bu qöş belgili harflar «h» va «x» harflari iştirok etgan sözlarni farqlaşga ham xalaqit bergani uçun köpçilik «h»dan faqat «Sh» va «Ch»ni ifodalaşda foydalanib, qolgan örinlarda yoppasiga «x» işlatişga ötib ketgan edi. Yangi imloda «x» va «h»ni birlaştiriş kerak, degan gap-sözlarga ham aslida mana şu hol sabab bölmayaptimikan?
Demak, «Sh» va «Ch»ni «Ş» va «Ç» körinişida ifodalaş «h» harfini ortiqça «taşviş»dan xalos qiladi, öquvçilarga «h» va «x» harflari qay örinda işlatilişini farqlaş osonlaşadi. Sözlarimizning uzunligi ham biroz bölsa-da qisqaradi.
Taqdim etilayotgan alifbo loyihasini biroz tahrirlaş kerak
«Öo‘ » va «Ğğ» harflari örniga — «Ōō» va «Ḡḡ» harflari taklif qilinmoqda. Bu yaxşi, nima bölganda ham, mazkur harflarning yozma körinişiga yaqinlaştirilgan.
Biroq, «Ōō» simvoli şu paytgaça foydalanişda bölgan köplab şriftlarda aks etsa-da, «Ḡḡ» simvoli haqida unday deb bölmaydi. Maşhur xalqlardan birortasi bu harfdan foydalanmagani uçun u uçinçi dunyo mamlakatlari kodirovkasidan örin olgan. «Ḡḡ» — Times, Arial kabi standart şriftlardagina akslanadi.
Lekin, özbek tilida faqat ana şu standart 3-4ta şriftdan foydalanilmaydi. «Ḡḡ»ning aksariyat şriftlarda aks etmasligi dizaynerlar va turli soha xodimlariga katta qiyinçilik keltirib çiqaradi. Yangi şriftni heç kim bizga yasab bermaydi. Şuning uçun mavjud bölgan, köp tarqalgan, Yunikodning asosiy bazasidan örin olgan simvollardan foydalanaveriş kerak.
Misol uçun, «Ḡḡ» örniga turkiy xalqlar foydalanadigan «Ğğ» simvolini olaveriş kerak. Bexavotir. Axir, turkiy xalqlarga xos bölgan «Şş» va «Çç»ni olmoqçimiz-ku.
Faqat, «Ḡḡ» örniga «Ğğ» olingaç, vizual birxillikka erişiş uçun «Ōō» örniga ham «brevisli o» — «Ŏŏ»ni qabul qilişimiz lozim.
Birinçidan, kirillça «Özbekiston», «özbek» sözlarida ham «brevisli u»dan foydalanamiz. Bu «şapka» biz uçun qadrdon, taniş. Agarda, turkiy xalqlar foydalanadigan «Öö» simvollaridan foydalaniş kerak, deyilsa, mazkur harf ayrim sözlarni yozişda yana bir qator vizual noqulayliklarni keltirib çiqaradi.
Fikrimça, Ŏ harfini özbek tilining maxsus ramzi, logotipiga aylantiriş ham mumkin. Hattoki, özbek sömi simvolini ifodalaşda ham şu harfni asos qilib olsa böladi.
Klaviatura qanaqa böladi?
Joriy alifboda standart lotinça QWERTY-klaviaturadan foydalaniş mumkin. Albatta, alifbo takomillaştirilgaç, özbek lotin alifbosi uçun alohida klaviatura kerak böladi. Qonun qabul qilingaç, Windows, iOS, Android tizimlari şunga mos klaviatura işlab çiqişadi, albatta.
Standart QWERTY klaviaturani yasaşda şu paytgaça kirillça terilma (raskladka)dan foydalanib kelganlarning ham könikmalari va xohişlari inobatga olinsa yaxşi bölar edi: nuqta, vergul, ikki nuqta, nuqtali vergul, söroq belgisi va № simvollarini ifodalaş uçun.
Kirillça terilmada ham 4ta harfimiz, «O‘», «Q», «G‘» va «H» rusça klaviaturaga alohida joylaştirilgandi. Lotinçada ham «Ŏ», «Ğ», «Ş», «Ç» harflari alohida joylaştirilmoqda. Bu ayniqsa mobil qurilmalar uçun möljallangan klaviaturalarda juda oson böladi.
Tortişmaylik, yon beraylik, qabul qilaylik
Fikrimça, takomillaşayotgan alifboda joriy alifboning köplab qusurlaridan xalos bölingan. Albatta, har kalladan har xil fikr çiqadi. Ijtimoiy tarmoqda loyihani kör-körona tanqid qilayotganlar ham bor.
Amaldagi alifbo yomon va noqulay ekanligi aniq. Yangisida keskin islohlarga qöl urilmagan, köp ta'kidlangan asosiy qusurlar bartaraf etilgan. Qolaversa, hammaga birday ma'qul böladigan alifbo yaratiş imkonsiz. Muhimi, bizni şu paytgaça qiynab kelayotgan imloviy muammolardan xalos bölyapmiz. Şunday ekan, köpçilikka ma'qul bölsa-da, özimizga ötirişmayotganday tuyulgan ayrim jihatlarda yon berib, loyihani qöllab-quvvatlaşimiz kerak.
Uşbu alifbo loyihasi tasdiqlanib, yoppasiga ötib ketilgaç, foydalaniş jarayonida uning qulayligi ayon böladi. Matn yoziş, onlayn luğatlar tuziş, heşteglar yaratişda katta qulaylik yuzaga keladi va köp vaqt, mablağimiz tejaladi.
